Жейн діні: тарихы, негіздері мен философиясы

Кіріспе

Джайнизм (/dʒ/eɪ/n/ɪz/əm/ JAYnizəm), сондай-ақ джайнизм дхармы деп те аталады, – Үндістан діні. Джайнизм рухани идеялары мен тарихын жиырма төрт тиртханкараның (Дхарманың жоғарғы уағыздаушылары) із кесіп, бірінен бірі жалғасу арқылы табады. Қазіргі уақыт циклының біріншісі Ришабхадева, дәстүр бойынша ол миллиондаған жыл бұрын өмір сүрген. Жиырма үшінші тиртханкара Паршванатханы тарихшылар б.з.б. 9 ғасырға, ал жиырма төртінші тиртханкара Махавираны шамамен б.з.б. 600 жылға жатқызады. Джайнизм мәңгілік дхарма саналады, онда тиртханкаралар космологияның әрбір уақыт циклына жетекшілік етеді. Джайнизмнің үш негізгі тірегі – ахимса (құлықсыздық), анекантавада (абсолютизмсіздік) және апариграха (аскетизм). Джайнизм монахтары бес негізгі серт береді: ахимса (зомбылықсыздық), сатья (ақиқат), астея (ұрлықсыздық), брахмачарья (адалдық) және апариграха (иелкіліксіздік). Бұл принциптер джайнистік мәдениетке көптеген жағынан әсер етті, мысалы, басым лакто-вегетариандық өмір салтына алып келді. Параспаропаграхо живанам (жанның міндеті – бір-біріне көмектесу) – осы сенімнің ұраны, ал Намокар мантрасы – ең көп таралған және ең күшті дұғасы. Джайнизм – әлі күнге дейін сақталған ең көне діндердің бірі. Оның екі ірі ежелгі тармағы бар: Дигамбаралар және Светамбаралар, олар аскетизм, жыныс және канондық мәтіндерге қатысты әртүрлі көзқарастарды ұстанады. Екі тармақтың да қайыршыларына (сравакалар мен сравикалар) жатақтар қолдау көрсетеді. Светамбара тармағының өз кезегінде үш кіші тармағы бар: Мандирваси, Дераваси және Станкаваси. Джайнизм дінінің 4-5 миллионға жуық ізбасары бар, олар негізінен Үндістанда тұрады, 2011 жылғы халық санағы бойынша олардың саны шамамен 4,5 миллионды құрайды. Үндістаннан тыс жерлерде ең ірі джайнистік қауымдастықтарды Канадада, Еуропада және АҚШ-та кездестіруге болады. Жапонияда да жаңадан дінге өткендердің саны артып келеді. Басты мерекелерге Париушана мен Дас Лакшана, Аштаника, Махавир Жанма Кальянак, Аксая Трития және Дипавали жатады.

Indian religion

Jainism ('/dʒ//eɪ//n//ɪ//z//əm/ JAYnizəm), also known as Jain Dharma, is an Indian religion. Jainism traces its spiritual ideas and history through the succession of twenty four tirthankaras (supreme preachers of Dharma), with the first in the current time cycle being Rishabhadeva, whom the tradition holds to have lived millions of years ago, the twenty third tirthankara Parshvanatha, whom historians date to the 9th century BCE, and the twenty fourth tirthankara Mahavira, around 600 BCE. Jainism is considered an eternal dharma with the tirthankaras guiding every time cycle of the cosmology. The three main pillars of Jainism are ahiṃsā (non violence), anekāntavāda (non absolutism), and aparigraha (asceticism). Jain monks take five main vows: ahiṃsā (non violence), satya (truth), asteya (not stealing), brahmacharya (chastity), and aparigraha (non possessiveness). These principles have affected Jain culture in many ways, such as leading to a predominantly lacto vegetarian lifestyle. Parasparopagraho jīvānām (the function of souls is to help one another) is the faith's motto, and the Namokar Mantra is its most common and strongest prayer. Jainism is one of the oldest religions still practiced today. It has two major ancient sub traditions, Digambaras and Śvētāmbaras, which hold different views on ascetic practices, gender, and the texts considered canonical. Both sub traditions have mendicants supported by laypersons (śrāvakas and śrāvikas). The Śvētāmbara tradition in turn has three sub traditions: Mandirvāsī, Deravasi, and Sthānakavasī. The religion has between four and five million followers, known as Jains or Jainas, who reside mostly in India, where they numbered around 4.5 million at the 2011 census. Outside India, some of the largest Jain communities can be found in Canada, Europe, and the United States. Japan is also home to a fast growing community of converts. Major festivals include Paryushana and Das Lakshana, Ashtanika, Mahavir Janma Kalyanak, Akshaya Tritiya, and Dipawali.

Сенімдер мен философия

Джайнизм трансценденттік-теистік болып табылады және әлем субстанциялық дуализм заңын бұзбай эволюциялайды деп болжайды, ал осы принциптің іске асуы параллелизм және интеракционизм құбылыстары арқылы жүзеге асырылады.

Дравия (онтологиялық фактілер)

Дравия санскрит тілінде зат немесе мән дегенді білдіреді. Джайнистер ғаламның алты мәңгілік заттан тұрады деп санайды: сезімтал жандар немесе рухтар (джива), сезімсіз зат немесе материя (пудгала), қозғалыс принципі (дхарма), тоқтау принципі (адхарма), кеңістік (акаша) және уақыт (кала). Соңғы бесеуі бірігіп, аджива (жансыз) деп аталады. Джайнистер затты күрделі денеден немесе нәрседен ажыратады, алғашқысын қарапайым, жойылмайтын элемент деп жариялайды, ал екіншісі – бір немесе бірнеше заттардан құралған, жойылуға жататын қоспа.

Таттва (сотериологиялық фактілер)

Таттва – джайнистік философияда шындық немесе ақиқатты білдіреді және құтқарылудың негізі болып табылады. Дигамбара джайналарының пікірінше, жеті таттва бар: сезімтал (джива немесе тірі), сезімсіз (ажива немесе тірі емес), жанға карманың ағыны (Асрава, ол тірі мен тірі емес араласы), жанға карма бөлшектерінің байланысы (Банда), карма бөлшектерінің тоқтатылуы (Самвара), өткен карма бөлшектерінің жойылуы (Ниржара) және бостандық (Мокша). Шветамбаралар тағы екі таттваны қосады, атап айтқанда жақсы карма (Пуня) және жаман карма (Паапа). Джайнистік философиядағы нағыз түсінік – «татваларға сенім». Джайнизмдегі рухани мақсат – мокшаға жету, бірақ көптеген джайни діншілері үшін жақсы карма жинақтау жақсы қайта тууға және бостандыққа бір қадам жақындатуға әкеледі.

Прамана (эпистемологиялық фактілер)

Джайнизм философиясы білімнің (прамананың) үш сенімді жолын қабылдайды. Ол дұрыс білім қабылдау (пратьякша), логикалық қорытынды (анумана) және сенімді хабар (сабда немесе кітаптардың сөзі) негізінде құрылады деп санайды. Бұл идеялар Джайнизмнің "Таттвартхасутра", "Парваканасара", "Нанди" және "Ануягодварини" сияқты мәтіндерінде егжей-тегжейлі түсіндірілген. Кейбір джайнистік мәтіндер басқа үнді діндеріндегі эпистемологиялық теорияларға ұқсас, төртінші сенімді жол ретінде теңеуді (упамана) қосады. Джайнизмде джнана (білім) бес түрлі болады: мати джнана (сезімдік білім), шруту джнана (кітаптық білім), авадхи джнана (көрнеушілік), манах праяя джнана (телепатия) және кевала джнана (толық білім). Джайнизмнің "Таттвартха сутра" мәтініне сәйкес, алғашқы екеуі тікелей емес білім, ал қалған үшеуі тікелей білім болып саналады.

Жан мен карма

Джайнизмге сәйкес, "байланған және үнемі өзгеріп отыратын жанның" бар екендігі – өзін-өзі дәлелдейтін шындық, оны дәлелдеудің қажеті жоқ аксиома. Ол көптеген жандар бар екенін, бірақ олардың әрқайсысы үш қасиетке (Гуна) ие: сана (чайтания, ең маңыздысы), бақыт (сукха) және қозғалыс энергиясы (вирия). Бұдан әрі, қозғалыс кармалық бөлшектерді жанға тартады және байланыстар тудырады, сонымен қатар жанға ізгілік немесе жамандық әкеледі деп айтылады. Джайнизм мәтіндерінде жан "материалдық денеге оранып" өмір сүреді, онда ол денеге толығымен сіңіп кіреді. Карма, басқа да үнді діндеріндегідей, джайнизмде де себеп-салдар заңының жалпы түрі болып табылады. Дегенмен, ол жанға жабыса алатын, қайта туулар арасында жанмен бірге саяхаттайтын және дживаның әртүрлі әлемдердегі (лока) азап-қайғысы мен қуанышына әсер ететін материалдық субстанция (нақты материя) ретінде қарастырылады. Карма жанның табиғатын және оның рухани потенциалын келесі қайта тууда жасырып, оған кедергі келтіреді деп есептеледі.

Самсара

Самсара ілімінің тұжырымдамалық жүйесі джайнизм мен басқа да үнді діндері арасында өзгеше. Жан (джива) шындық ретінде қабылданады, индуизмдегідей, бірақ буддизмдегідей емес. Джайнизмде қайта туу циклының нақты басталуы мен соңы бар. Джайнизм теософиясы әрбір жан Самсара арқылы өтіп, бес түрлі денеден өтеді деп мәлімдейді: жерден, судан, оттан, ауадан жасалған денелер және өсімдіктердің тіршілігі, жаңбырдан тыныс алуға дейінгі барлық адамдық және адам емес іс-әрекеттермен үнемі өзгеріп отырады. Джайнизмде кез келген тіршілікке зиян келтіру – күнә, оның салдары ретінде жаман карма жиналады. Джайнизм жандардың бастапқы күйде пайда болатынын, ал кармасының ықпалымен жоғарырақ деңгейге көтерілетінін немесе кері кетіп, төмендейтінін айтады. Сондай-ақ, абхавия (қабілетсіз) жандар мокшаға (құтылуға) ешқашан жете алмайтыны нақтыланады. Абхавия күйі қасақана және қорқынышты зұлымдық жасағаннан кейін туындайды. Джайнизмде жандар жақсы немесе жаман болуы мүмкін, бұл индуизм мен буддизмнің кейбір ағымдарындағы бірлікке қайшы келеді. Джайнизм бойынша, Сиддха (құтылған жан) Самсарадан асып, ең жоғары деңгейге жетеді, барлығын біледі және мәңгі сонда қалады.

Космология

Джайнистік мәтіндер ғаламның көптеген мәңгілік локалардан (болу салалары) тұратынын айтады. Буддизм мен индуизмдегідей, уақыт та, ғалам да мәңгілік, бірақ ғалам өзгеріп отырады. Әлем, дене, материя және уақыт жаннан (дживадан) бөлек деп есептеледі. Олардың өзара әрекеттесуі джайнистік философияда өмірді, тіршілік етуді, өлімді және қайта тууды түсіндіреді. Джайнистік ғалам үш бөліктен тұрады: жоғарғы, орта және төменгі әлемдер (урдхва-лока, мадхья-лока және адхо-лока). Джайнизмде Кала (уақыт) бастамасы жоқ және мәңгілік екендігі айтылады; ғаламдық уақыт шеңбері, калачакра, үздірілмей айналып тұрады. Ол ғаламның осы бөлігінде екі эонның (ара) ішінде алты уақыт кезеңі бар екенін түсіндіреді, ал бірінші эонда ғалам пайда болады, ал келесі эонда оның құлдырауы басталады. Осылайша, ол уақыт циклін екі жарты циклге бөледі: utsarpiṇī (көтеріліс, прогрессивті өркендеу және бақыт) және avasarpiṇī (түсу, қайғы мен тәртіпсіздіктің артуы). Әлем қазіргі уақытта авасарпинидің бесінші арасында екендігі айтылады, ол қайғыға толы және діннің құлдырауымен, тірі организмдердің бойының қысқаруымен сипатталады. Джайнизм бойынша, алтыншы арадан кейін ғалам жаңа циклде қайта жанданады.

Құдай

Джайнизм – транс-теистік дін, ол әлемнің жаратылмағанын және мәңгі болатынын білдіреді. Ол тәуелсіз, оның жаратушысы, басқарушысы, соткері немесе жойғысы жоқ. Осы тұрғыдан ол Ибрахим діндерінен және индуизмнің теистік ағымдарынан өзгеше, бірақ буддизмге ұқсас. Дегенмен, джайнизмде жердегі тіршілік иелері сияқты дүниеге келіп, өліп, қайта туылатын аспандық және тозақтық жандардың бар екеніне сенеді. Көктегі аспан денелерінде бақытты өмір сүретін жандар оң кармаларының нәтижесінде осылай өмір сүреді. Сондай-ақ, олардың материалдық нәрселер туралы терең білімге ие екендігі және адамдар әлемінде болатын оқиғаларды болжауға қабілетті екендігі айтылады. Бірақ, олардың бұрынғы кармалық тоқырауы таусылғаннан кейін, олардың жандары қайтадан адамдарға, жануарларға немесе басқа да тіршілік иелеріне айналып туады деп түсіндіріледі. Денесі бар толыққанды ағартылған жандар – Ариханттар (жеңімпаздар), ал денесі жоқ толыққанды жандар – Сиддхалар (азат болған жандар) деп аталады. Адам денесінде ғана ағарту мен азаттыққа жету мүмкін. Азат болған жандар – жоғарғы жандар, оларға аспан, жер және тозақтағы барлық тіршілік иелері құлшылық етеді және олардың өзі де азаттыққа жетуді армандайды.

Құтқарылу, азат ету

Жанның тазаруы мен азаттыққа қол жеткізу үш құнды нәрсе арқылы мүмкін: Самиак Даршана (Дұрыс көзқарас), яғни сенім, жанның (джива) шындығын қабылдау; Самиак Гьяна (Дұрыс білім), яғни таттвалар туралы күмәндіксіз білім; және Самиак Шаритра (Дұрыс мінез-құлық), яғни Бес сертпен үйлесетін мінез-құлық. Джайнизм мәтіндері көбінесе төртінші құнды нәрсе ретінде Самиак Тапас (Дұрыс аскетизм) қосады, аскетикалық тәжірибелерді азаттыққа (мокша) жетудің жолы ретінде баса көрсетеді. Төрт құнды нәрсе Мокша Марга (азаттық жолы) деп аталады.

Зорлық-зомбылықсыздық (ахимса)

Ахимса (көсілгішсіздік немесе зиян келтірмеу) қағидасы джайнизмнің негізгі ұстанымы болып табылады. Ол адамның барлық зорлық-зомбылық әрекеттерінен бас тартуы керек және зорлық-зомбылықсыздыққа берілмесе, діни мінез-құлықтың бәрі бекер деп есептейді. Джайнизм теологиясында зорлық-зомбылықтың дұрыстығы немесе қорғалуы маңызды емес, ешбір тірі жанды өлтіруге немесе зиян келтіруге болмайды, ал зорлық-зомбылықсыздық – ең жоғары діни міндет. Акаранга Сутра және Таттвартхасутра сияқты джайнистік мәтіндер кішкентай немесе үлкен, жылжымалы немесе жылжымайтын барлық тірі жандарды өлтіруден бас тарту керектігін айтады. Оның теологиясы адамның басқа тірі жанды өлтіруіне, басқа біреуді өлтіруге мәжбүрлеуіне немесе тікелей немесе жанама түрде өлтіруге келісуіне болмайды деп үйретеді. Сонымен қатар, джайнизм барлық тірі жандарға қарсы зорлық-зомбылықты тек іс-әрекетпен ғана емес, сөзбен және оймен де жасамауға баса назар аударады. Онда ешкімге жек көрудің немесе зорлық-зомбылықтың орнына "барлық тірі жаратылыстар бір-біріне көмектесуі керек" делінген. Джайнистер зорлық-зомбылықтың жанға кері әсер ететінін және оны жоятынын, әсіресе зорлық-зомбылық қасақана, жек көрушілікпен немесе салғырттықпен жасалса немесе адам немесе адам емес тірі жанды өлтіруге себеп болған немесе келіскен жағдайда сезінеді. Бұл ілім индуизм мен буддизмде де бар, бірақ джайнизмде ең толыққанды дамыған. Зорлық-зомбылықсыздықты ең жоғары діни міндет ретінде теологиялық негіздеуді кейбір джайнизм ғалымдары "басқа жандарға қайырымдылық жасау немесе оларға деген ықылас тудырмайды, сондай-ақ барлық жандарды құтқару міндеті де емес", бірақ "үздіксіз өзін-өзі тәрбиелеудің" нәтижесі, жанды тазарту, рухани дамуға жетелейтін және ақырында құтқарылуға және қайта туылмаудан босатылуға әсер ететін нәрсе деп түсіндіреді. Джайнистер кез келген тірі жанға келтірілген зиянның жаман карма тудыратынына, оның қайта тууына, болашақ әл-ауқатына әсер ететініне және азапқа себеп болатынына сенеді. Орта ғасырдың соңындағы джайнизм ғалымдары сыртқы қауіп-қатер мен зорлық-зомбылыққа тап болғанда Ахимса ілімін қайта қарастырды. Мысалы, олар монахтардың еншілерін қорғау үшін зорлық-зомбылық жасауын ақтады. Дундасқа сәйкес, джайнизм ғалымы Джинадаттасури храмдардың қиратылуы мен қуғын-сүргін кезінде "діни қызметпен айналысып, соғысып, кісі өлтіруге мәжбүр болған адам рухани құндылықтарын жоғалтпайды, керісінше, құтқарылуға жетеді" деп жазған. Дегенмен, джайнистік мәтіндердегі белгілі бір жағдайларда соғысу мен кісі өлтіруді қолдайтын мысалдар өте сирек кездеседі.

The principle of ahimsa (non violence or non injury) is a fundamental tenet of Jainism. It holds that one must abandon all violent activity and that without such a commitment to non violence all religious behavior is worthless. In Jain theology, it does not matter how correct or defensible the violence may be, one must not kill or harm any being, and non violence is the highest religious duty. Jain texts such as Acaranga Sūtra and Tattvarthasūtra state that one must renounce all killing of living beings, whether tiny or large, movable or immovable. Its theology teaches that one must neither kill another living being, nor cause another to kill, nor consent to any killing directly or indirectly. Furthermore, Jainism emphasizes non violence against all beings not only in action but also in speech and in thought. It states that instead of hate or violence against anyone, "all living creatures must help each other". Jains believe that violence negatively affects and destroys one's soul, particularly when the violence is done with intent, hate or carelessness, or when one indirectly causes or consents to the killing of a human or non human living being. The doctrine exists in Hinduism and Buddhism, but is most highly developed in Jainism. The theological basis of non violence as the highest religious duty has been interpreted by some Jain scholars not to "be driven by merit from giving or compassion to other creatures, nor a duty to rescue all creatures", but resulting from "continual self discipline", a cleansing of the soul that leads to one's own spiritual development which ultimately affects one's salvation and release from rebirths. Jains believe that causing injury to any being in any form creates bad karma which affects one's rebirth, future well being and causes suffering. Late medieval Jain scholars re examined the Ahiṃsā doctrine when faced with external threat or violence. For example, they justified violence by monks to protect nuns. According to Dundas, the Jain scholar Jinadattasuri wrote during a time of destruction of temples and persecution that "anybody engaged in a religious activity who was forced to fight and kill somebody would not lose any spiritual merit but instead attain deliverance". However, examples in Jain texts that condone fighting and killing under certain circumstances are relatively rare.

Көп жақты шындық (анекантавада)

Джайнизмнің екінші негізгі қағидасы – анекантавада, анекантадан («көпжақтылық») және вададан («доктрина») шыққан. Бұл доктрина бойынша, шындық пен жайлылық күрделі және әрқашан көптеген қырлары бар. Ол шындықты тәжірибе арқылы сезінуге болады, бірақ оны тілмен толыққанды жеткізу мүмкін емес деседі. Адамдардың бір-бірімен байланысу әрекеттері – Ная, «ақиқаттың ішінара білдірілуі». Оған сәйкес, адам шындықтың дәмін татып көруі мүмкін, бірақ осы дәмін тілмен толыққанды жеткізе алмайды. Тәжірибені білдіруге жасалған тырысқандар – сйат, яғни «кейбір жағдайларда» дұрыс, бірақ «әлдеқимде, бір ғана көзқарас, толық емес» болып қалады. Осыған орай, рухани шындықтарды да сезінуге болады, бірақ оларды толыққанды жеткізуге болмайды деген қорытындыға келеді. Ең ірі қателік – экантаға (бір жақтылыққа) сену, онда кейбір салыстырмалы шындық абсолюттік деп қарастырылады. Бұл доктрина ежелгі, ол буддалық мәтіндерде, мысалы, Саманняпхала Суттада кездеседі. Джайнизм агамалары Махавираның барлық метафизикалық философиялық сұрақтарға жауап беру тәсілі «білікті мақұлдау» (сйат) болғанын көрсетеді. Бұл мәтіндер анекантаваданы Будданың ілімдерінен басты айырмашылық ретінде анықтайды. Будда метафизикалық сұрақтарға «осылай» немесе «осылай емес» деп жауап берудің екі шетінен қашып, Ортаңғы жолды үйретті. Ал Махавира, керісінше, өзінің ізбасарларын Абсолюттік Шындықты түсіну үшін «әлдеқимде» деген қосымшамен «осылай» және «осылай емес» екеуін де қабылдауға үйретті. Тұрақты болмыс дуалистік анекантавада аясында джива (жан) және аджива (материя) ретінде ұғымдалады. Пол Дундасқа сәйкес, қазіргі заманда кейбір джайндар анекантавада доктринасын «әмбебап діни төзімділікті насихаттау» және «көп түрлілік» пен «басқа [этикалық, діни] ұстанымдарға деген игі ниетті көзқарас» туралы ілім ретінде түсіндіреді. Дундас бұл тарихи мәтіндерді және Махавираның ілімдерін дұрыс түсінбеу деп санайды. Оның пікірінше, Махавираның «көп қырлы, көп көзқарасты» ілімі абсолюттік шындық пен адам өмірінің мәні туралы. Ол жануарларды тамақ үшін өлтіруді, сенімсіздерге немесе басқа тірі жандарға қарсы зорлық-зомбылықты «әлдеқимде дұрыс» деп қарастыру туралы емес. Мысалы, джайнизмде монахтар мен монахтар үшін бес серт қатаң талаптар болып табылады және олар туралы «әлдеқимде» деген сөз жоқ. Сондай-ақ, Дундас джайнизмнің ежелгі заманнан бері буддизм және индуизммен бірге өмір сүргенін, бірақ джайнизм осы дәстүрлердің білім жүйелері мен сенімдерімен белгілі бір салаларда келіспейтінін, және керісінше екенін айтады.

The second main principle of Jainism is anekāntavāda, from anekānta ("many sidedness") and vada ("doctrine"). The doctrine states that truth and reality are complex and always have multiple aspects. It further states that reality can be experienced, but cannot be fully expressed with language. It suggests that human attempts to communicate are Naya, "partial expression of the truth". According to it, one can experience the taste of truth, but cannot fully express that taste through language. It holds that attempts to express experience are syāt, or valid "in some respect", but remain "perhaps, just one perspective, incomplete". It concludes that in the same way, spiritual truths can be experienced but not fully expressed. It suggests that the great error is belief in ekānta (one sidedness), where some relative truth is treated as absolute. The doctrine is ancient, found in Buddhist texts such as the Samaññaphala Sutta. The Jain Agamas suggest that Mahāvīra's approach to answering all metaphysical philosophical questions was a "qualified yes" (syāt). These texts identify anekāntavāda as a key difference from the Buddha's teachings. The Buddha taught the Middle Way, rejecting extremes of the answer "it is" or "it is not" to metaphysical questions. The Mahāvīra, in contrast, taught his followers to accept both "it is", and "it is not", qualified with "perhaps", to understand Absolute Reality. The permanent being is conceptualized as jiva (soul) and ajiva (matter) within a dualistic anekāntavāda framework. According to Paul Dundas, in contemporary times the anekāntavāda doctrine has been interpreted by some Jains as intending to "promote a universal religious tolerance", and a teaching of "plurality" and "benign attitude to other [ethical, religious] positions". Dundas states this is a misreading of historical texts and Mahāvīra's teachings. According to him, the "many pointedness, multiple perspective" teachings of the Mahāvīra is about the nature of absolute reality and human existence. He claims that it is not about condoning activities such as killing animals for food, nor violence against disbelievers or any other living being as "perhaps right". The five vows for Jain monks and nuns, for example, are strict requirements and there is no "perhaps" about them. Similarly, since ancient times, Jainism co existed with Buddhism and Hinduism according to Dundas, but Jainism disagreed, in specific areas, with the knowledge systems and beliefs of these traditions, and vice versa.

Қосылмаушылық (апиграфа)

Джайнизмнің үшінші негізгі қағидасы – апариграха, яғни дүниелік иеліктерге байланыспау. Джайнизмде монахтар мен қарындастар кез келген мүлікке, қарым-қатынастарға және сезімдерге толық иелік етуден бас тартуға міндетті. Аскет – Дигамбара дәстүрінде саяхалап жүретін кешіккен, немесе Шветамбара дәстүрінде тұрақты кешіккен. Джайнизмде үй иелеріне адал еңбекпен тапқан мүлікті шектеулі түрде иелену және артық мүлікті қайырымдылыққа беру ұсынылады. Натубхай Шахтың айтуынша, апариграха материалдық және рухани жағдайларға да қатысты. Материалдық иеліктер – мүліктің түрлі формалары. Рухани иеліктер – эмоциялар, ұнату-ұнатпау, және кез келген түріндегі байланыстар. Иеліктерге шексіз берілу адамның жеке басына тікелей зиян келтіреді делінеді.

Буддизм мен индуизммен салыстыру

Дәрмиялық төрт діннің бәрі, атап айтқанда джайнизм, индуизм, сикхизм және буддизм, карма мен қайта туу сияқты ұғымдар мен доктриналарды ортақ бөліседі. Олар мәңгілік жұмаққа, тозаққа немесе соңғы сот күніне сенбейді және құдайларға сенуді немесе сенбеуді, негізгі ілімдермен келіспеуді және дұғаларға, рәсімдерге және мерекелерге қатысуды жеке адамның қалауына қалдырады. Олардың барлығы ахимса (бейбітшілік) сияқты құндылықтарды маңызды деп санайды, азапты құштарлықпен, жеке адамның іс-әрекеттерімен, ниеттерімен және кармамен байланыстырады, сондай-ақ руханияттың ағартуға жеткізетін бейбітшілік, бақыт және мәңгілік босану (мокша) құралы екеніне сенеді. Джайнизмнің онтологиялық алғышарттары буддизм мен индуизмнен өзгеше. Барлығы мәңгілік емес екеніне сенеді, бірақ буддизм аната ("мәңгілік өзім немесе жан жоқ") деген қағиданы қамтиды. Индуизм мәңгілік өзгермейтін атманды ("жанды") қамтиды, ал джайнизм мәңгілік, бірақ өзгермелі дживаны ("жанды") қамтиды. Джайнизмде шексіз мәңгілік дживалар бар, көбінесе қайта туу циклдерінде, және бірнеше сиддхалар (жетілгендер) бар. Джайнизмнен айырмашылығы, индуистік философиялар барлық жандар Брахманмен бірдей және өзара байланысты деп есептелетін нондуализмді қамтиды. Индуистік ой әдетте Атман мен Брахманды монистік немесе дуалистік тұрғысынан қарастырады. Джайнизм, буддизм сияқты, Ведалар мен индуистік Брахманның үстемдігін мойындамайды. Дегенмен, джайнизм мен индуизм екеуі де "жан бар" екенін өздігінен анық шындық деп санайды. Джайндар мен индустар жиі араласып, әсіресе Үндістанның солтүстік, орталық және батыс аймақтарында некелеседі. Кейбір ерте колониялық ғалымдар джайнизмді, буддизм сияқты, индуистік касталық жүйенің бір бөлігін қабылдамау деп мәлімдеді, бірақ кейінгі ғалымдар мұны Батыстың қателігі деп санайды. Туғаннан берілмейтін касталық жүйе джайнистік қоғамның тарихи бөлігі болды, ал джайнизм қоғамды емес, жеке адамды өзгертуге бағытталған. Монахтық барлық үш дәстүрде де ұқсас, ұқсас ережелер, иерархиялық құрылым, төрт айлық муссондық маусымда саяхаттамау және Будда немесе Махавирадан бұрын пайда болған бойдақтық. Джайнистік және индуистік монахтар қауымдары дәстүрлі түрде жылдам және көшпелі өмір салтын ұстанды, ал буддистік монахтар сангхаға (монастырға) тиесілі болуды және оның ішінде тұруды ұнатты. Буддистік монахтар ережелері монахтың сангханың ерекше қызғылт киімін кимей сыртқа шығуын немесе ағаш ыдыстарды пайдалануын тыйымдайды. Джайнизмде монахтар жалаңаяқ (дигамбара) немесе ақ киім (светамбара) киюге міндетті, және джайнизмде монахтар ағаш немесе бос лақтарды тілекке қарсы ыдыс ретінде пайдаланудың заңдылығы туралы келіспейді. Джайндар индустармен бірдей көзқараста, өзін-өзі қорғау үшін зорлық-зомбылықты ақтауға болады және жауды шайқаста өлтірген сарбаз заңды міндетін орындайды. Джайнистік қауымдастықтар қорғаныс үшін әскери күшті пайдалануды қабылдады; джайнистік монархтар, әскери қолбасшылар және сарбаздар болды. Джайнизм мен индуизм қауымдастықтары көбінесе өте жақын және бір-бірін қабылдайды. Кейбір индуистік храмдар өздерінің аумағында джайнистік Тиртханкараны құрметке бөлетін орынға орналастырды, ал Бадами үңгір храмдары мен Хаджурахо сияқты храм кешендерінде индуистік және джайнистік ескерткіштер бар.

All four Dharmic religions, viz., Jainism, Hinduism, Sikhism and Buddhism, share concepts and doctrines such as karma and rebirth. They do not believe in eternal heaven or hell or judgment day, and leave it up to individual discretion to choose whether or not to believe in gods, to disagree with core teachings, and to choose whether to participate in prayers, rituals and festivals. They all consider values such as ahimsa (non violence) to be important, link suffering to craving, individual's actions, intents, and karma, and believe spirituality is a means to enlightened peace, bliss and eternal liberation (moksha). Jainism differs from both Buddhism and Hinduism in its ontological premises. All believe in impermanence, but Buddhism incorporates the premise of anatta ("no eternal self or soul"). Hinduism incorporates an eternal unchanging atman ("soul"), while Jainism incorporates an eternal but changing jiva ("soul"). In Jain thought, there are infinite eternal jivas, predominantly in cycles of rebirth, and a few siddhas (perfected ones). Unlike Jainism, Hindu philosophies encompass nondualism where all souls are identical as Brahman and posited as interconnected one

While both Hinduism and Jainism believe "soul exists" to be a self evident truth, most Hindu systems consider it to be eternally present, infinite and constant (vibhu), but some Hindu scholars propose soul to be atomic. Hindu thought generally discusses Atman and Brahman through a monistic or dualistic framework. In contrast, Jain thought denies the Hindu metaphysical concept of Brahman, and Jain philosophy considers the soul to be ever changing and bound to the body or matter for each lifetime, thereby having a finite size that infuses the entire body of a living being. Jainism is similar to Buddhism in not recognizing the primacy of the Vedas and the Hindu Brahman. Jainism and Hinduism, however, both believe "soul exists" as a self evident truth. Jains and Hindus have frequently intermarried, particularly in northern, central and western regions of India. Some early colonial scholars stated that Jainism like Buddhism was, in part, a rejection of the Hindu caste system, but later scholars consider this a Western error. A caste system not based on birth has been a historic part of Jain society, and Jainism focused on transforming the individual, not society. Monasticism is similar in all three traditions, with similar rules, hierarchical structure, not traveling during the four month monsoon season, and celibacy, originating before the Buddha or the Mahāvīra. Jain and Hindu monastic communities have traditionally been more mobile and had an itinerant lifestyle, while Buddhist monks have favored belonging to a sangha (monastery) and staying in its premises. Buddhist monastic rules forbid a monk to go outside without wearing the sangha's distinctive ruddy robe, or to use wooden bowls. In contrast, Jain monastic rules have either required nakedness (Digambara) or white clothes (Śvētāmbara), and they have disagreed on the legitimacy of the wooden or empty gourd as the begging bowl by Jain monks. Jains have similar views with Hindus that violence in self defence can be justified, and that a soldier who kills enemies in combat is performing a legitimate duty. Jain communities accepted the use of military power for their defence; there were Jain monarchs, military commanders, and soldiers. The Jain and Hindu communities have often been very close and mutually accepting. Some Hindu temples have included a Jain Tirthankara within its premises in a place of honour, while temple complexes such as the Badami cave temples and Khajuraho feature both Hindu and Jain monuments.

Өнер және сәулет

Джайнизм үнді өнері мен сәулетіне зор үлес қосты. Джайнизм өнерінде тиртханкаралар мен басқа да маңызды тұлғалардың өмір тарихтары бейнеленеді, көбінесе олар отырып немесе тұрып медитация жасайтын күйде. Тиртханкараларды қорғайтын рухтар – якшалар мен якшинилер әдетте олармен бірге көрсетіледі. Джайнизмнің ең ерте бейнесі Патна мұражайында сақталады. Ол шамамен б.з.д. III ғасырға дараланады. Пәршваның қола мүсіндерін Мумбайдағы Уэльс принці мұражайында және Патна мұражайында көруге болады; олар б.з.д. II ғасырға жатсады. Аягапата – джайнизмнің ерте ғасырларында сыйлық беру және құдайына табыну үшін қолданылатын дауытты тақташа. Бұл тақташалар ступа, дхармачакра және триратна сияқты джайнизмдегі маңызды нышандармен және суреттермен әшекейленген. Олар бір уақытта бейнеге және нысанға табынуды көрсетеді. Мұндай тас тақташалардың көптеген үлгілері Үндістанның Уттар-Прадеш штатындағы Матура маңындағы Канкали Тила сияқты ежелгі джайнизм орындарынан қазба жұмыстары кезінде табылған. Бұл тақташаларды сыйлау дәстүрі б.з.д. I ғасырдан біздің заманымыздың III ғасырына дейін сақталған. Самавасарана – түрлі жандар концентрлі орналасқан тиртханкаралардың уағыз залы – джайнизм өнерінің маңызды тақырыбы. Раджастхан штатының Читтор қаласындағы джайни мұнарасы джайни сәулетінің көрнекті үлгісі. Джайни кітапханаларында джайни космологиясының схемаларын қамтитын әшекейленген қолжазбалар сақталған. Көптеген суреттер мен иллюстрациялар тиртханкараның өмірінен алынған Панч Кальянака деп аталатын тарихи оқиғаларды бейнелейді. Ришабха, бірінші тиртханкара, көбінесе лотос күйде немесе кайоцаргада, тік тұрып бейнеленеді. Ол иығына дейін түсетін ұзын шашымен басқа тиртханкаралардан ерекшеленеді. Оның мүсіндерінде бұқа бейнесі де кездеседі. Суреттерде оның өмірінен эпизодтар, мысалы, үйлену тойы және Индраның маңдайына белгі қоюы көрсетілген. Басқа суреттерде ол өзінің ізбасарларына ыдыс-аяқ сыйлап, үй бояп, тоқып, анасы Марудевидің келуін қабылдап отырғанын көруге болады. Жиырма төрт тиртханкараның әрқайсысы Тилояпаннати, Кахавали және Праваканассародара сияқты мәтіндерде тізімделген ерекше нышандармен байланысты.

Jainism has contributed significantly to Indian art and architecture. Jain arts depict life legends of tirthankara or other important people, particularly with them in a seated or standing meditative posture. Yakshas and yakshinis, attendant spirits who guard the tirthankara, are usually shown with them. The earliest known Jain image is in the Patna museum. It is dated approximately to the third century BCE. Bronze images of Pārśva can be seen in the Prince of Wales Museum, Mumbai, and in the Patna museum; these are dated to the second century BCE. Ayagapata is a type of votive tablet used in Jainism for donation and worship in the early centuries. These tablets are decorated with objects and designs central to Jain worship such as the stupa, dharmacakra and triratna. They present simultaneous trends or image and symbol worship. Numerous such stone tablets were discovered during excavations at ancient Jain sites like Kankali Tila near Mathura in Uttar Pradesh, India. The practice of donating these tablets is documented from first century BCE to the third century CE. Samavasarana, a preaching hall of tirthankaras with various beings concentrically placed, is an important theme of Jain art. The Jain tower in Chittor, Rajasthan, is a good example of Jain architecture. Decorated manuscripts are preserved in Jain libraries, containing diagrams from Jain cosmology. Most of the paintings and illustrations depict historical events, known as Panch Kalyanaka, from the life of the tirthankara. Rishabha, the first tirthankara, is usually depicted in either the lotus position or kayotsarga, the standing position. He is distinguished from other tirthankara by the long locks of hair falling to his shoulders. Bull images also appear in his sculptures. In paintings, incidents from his life, like his marriage and Indra marking his forehead, are depicted. Other paintings show him presenting a pottery bowl to his followers; he is also seen painting a house, weaving, and being visited by his mother Marudevi. Each of the twenty four tirthankara is associated with distinctive emblems, which are listed in such texts as Tiloyapannati, Kahavaali and Pravacanasaarodhara.

Ғибадатханалар

Джайнистік ғибадатхана, дерасар немесе басади – құдайы табыну орны. Ғибадатханаларда тиртханкара мүсіндері орналасқан, олардың кейбіреулері бекітілген, ал кейбіреулері жылжымалы. Олар ішкі киелі орында, екіншісі – басты залда орналасқан. Мүсіндердің бірі молнаяк (негізгі құдай) деп белгіленеді. Манастамбха (қадір бағанасы) – джайнистік ғибадатханалардың алдында көбінесе орнатылатын бағана. Ғибадатхана салу – ізгі амал саналады. Джайнизмнің ежелгі ескерткіштеріне Бхелса (Видиша) маңындағы Удайгири төбелері, Мадхья-Прадештегі Патани ғибадатханасы, Махараштрадағы Эллара, Гуджараттағы Палитана ғибадатханалары және Раджастхандағы Абу тауының жанындағы Дилвара ғибадатханалары кіреді. Ранакпурдағы Чаумукха ғибадатханасы ең әдемі джайнистік ғибадатханалардың бірі деп есептеледі және күрделі ою-өрнектерімен танымал. Джайнистік мәтіндерге сәйкес, Шихаржи – жиырма төрт Тиртханкараның жиырмасы және көптеген монахтар мокшаға (қайта туылмай қайтыс болу, жандары Сиддхашилаға жеткен) жеткен жер. Сондықтан да солтүстік-шығыс Жаркхандтағы Шихаржи қастерлі қасиетті орын болып саналады. Палитана ғибадатханалары – Śvētāmbara Murtipujaka сектасы үшін ең қасиетті орын. Шихаржимен бірге бұл екі орын джайнистік қауым үшін ең қасиетті қасиетті орындар саналады. Джайнизм кешені, Хаджурахо және Джайнизм Нараяна ғибадатханасы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген. Шраванабелагола, Саавира Камбада Басади немесе 1000 тірек және Брахма Джиналая – Карнатакадағы маңызды джайнистік орталықтары. Мадурай және оның төңірегінде 26 үңгір, 200 тас төсек, 60 жазу және 100-ден астам мүсін бар. Б.з.д. II-I ғасырлар. Удайгири және Хандагири үңгірлері тиртханкарлар мен құдайлардың мүсіндерімен, соның ішінде Піл үңгіріндегі жазулармен толы. Бадами, Манги Тунги және Эллара үңгірлеріндегі джайнистік үңгір ғибадатханалары маңызды саналады. Ситтанавасал үңгіріндегі ғибадатхана – джайнистік өнердің көрнекті үлгісі, ол ертедегі үңгір панасы және Ажантамен салыстыратын тамаша фрескалық суреттері бар ортағасырлық жартастан қашалған ғибадатхана. Ішінде б.з.д. II ғасырға жататын 17 тас төсек және тамил брахми жазулары бар. VIII ғасырдағы Қажугумалаи ғибадатханасы Оңтүстік Үндістанда джайнизмнің қайта жаңғыруын көрсетеді.

A Jain temple, a Derasar or Basadi, is a place of worship. Temples contain tirthankara images, some fixed, others moveable. These are stationed in the inner sanctum, one of the two sacred zones, the other being the main hall. One of the images is marked as the moolnayak (primary deity). A manastambha (column of honor) is a pillar that is often constructed in front of Jain temples. Temple construction is considered a meritorious act. Ancient Jain monuments include the Udaigiri Hills near Bhelsa (Vidisha) and Pataini temple in Madhya Pradesh, the Ellora in Maharashtra, the Palitana temples in Gujarat, and the Jain temples at Dilwara Temples near Mount Abu, Rajasthan. Chaumukha temple in Ranakpur is considered one of the most beautiful Jain temples and is famous for its detailed carvings. According to Jain texts, Shikharji is the place where twenty of the twenty four Jain Tīrthaṅkaras along with many other monks attained moksha (died without being reborn, with their soul in Siddhashila). The Shikharji site in northeastern Jharkhand is therefore a revered pilgrimage site. The Palitana temples are the holiest shrine for the Śvētāmbara Murtipujaka sect. Along with Shikharji the two sites are considered the holiest of all pilgrimage sites by the Jain community. The Jain complex, Khajuraho and Jain Narayana temple are part of a UNESCO World Heritage Site. Shravanabelagola, Saavira Kambada Basadi or 1000 pillars and Brahma Jinalaya are important Jain centers in Karnataka. In and around Madurai, there are 26 caves, 200 stone beds, 60 inscriptions, and over 100 sculptures. The second–first century BCE. Udayagiri and Khandagiri Caves are rich with carvings of tirthanakars and deities with inscriptions including the Elephant Cave inscription. Jain cave temples at Badami, Mangi Tungi and the Ellora Caves are considered important. The Sittanavasal Cave temple is a fine example of Jain art with an early cave shelter, and a medieval rock cut temple with excellent fresco paintings comparable to Ajantha. Inside are seventeen stone beds with second century BCE. Tamil Brahmi inscriptions. The eighth century Kazhugumalai temple marks the revival of Jainism in South India.

Мүсіндер мен мүсіндер

Джайнистік мүсіндер көбінесе жиырма төрт тиртаңкараның біреуін бейнелейді; Паршванатта, Ришабханатта және Махавира – Арихант, Бахубали және Амбика сияқты қорғаушы құдайлармен бірге лотос позында немесе кайоцаргада отырғандары ең танымалдары. Төрт мүсіндік бейнелер де жиі кездеседі. Тиртаңкар мүсіндері сырт көрінісі жағынан ұқсас, бірақ әрқайсысының жеке символымен ерекшеленеді, Паршванаттадан басқа, оның басына жылан тәж кигізілген. Дигамбара мүсіндері әсемдемелерсіз, жалаңаш бейнеленсе, ал Светамбара мүсіндері киіммен және әшекейлермен көршіленеді. 981 жылы Ганга әкімі және қолбасшысы Чавундарая салған Бахубалидің, Гомматешвараның монолитті мүсіні Карнатакадағы Шраванабелагола қаласының төбесінде орналасқан. Бұл мүсін "The Times of India" газеті ұйымдастырған "Үндістанның жеті кереметі" SMS дауыс беруде бірінші орынға ие болды. Ришабханаттаны бейнелейтін Ахимсаның алып мүсіні 2015 жылы Нашик ауданында орнатылды. Мүсіндер көбінесе Аштадхатудан (сөзбе-сөз "сегіз металл") жасалады, яғни Акота қоласы, мыс, алтын, күміс, тас монолиттер, тау жыныстары және құнды тастардан тұрады.

Таңбалар

Джайнизмнің иконалары мен өнері свастика, Ом және Аштамангала сияқты символдарды қамтиды. Джайнизмде Ом – бес парамешттің: «Арихант, Ашири, Ачарья, Упаджая, Муни» немесе Ṇамокара мантрасының бес жолының «А А А У М» әріптерінің қысқаша белгісі. Аштамангала – сегіз игі символдың жиынтығы: Дигамбара дәстүрінде бұл – чатра, дхважа, калаша, шопақ, айна, орындық, қол желдеткіш және ыдыс. Шветамбар дәстүрінде олар – Свастика, Шриватса, Нандаварта, Вардхманака (тағам ыдысы), Бхадрасана (орындық), Калаша (құмыра), Дарпан (көзқанақ) және балық жұбы. Табанында дөңгелек бар қол ахимсаны символдайды. Дөңгелек – дхармачакраны білдіреді, ол ахимсаға деген талмай ізденіс арқылы самсараны (қайта туу) тоқтатуға деген ниетті көрсетеді. Джайнизм туының бес түсі Панька Парамештхи мен бес сертті бейнелейді. Свастиканың төрт қанаты джайнизмдегі қайта туу болатын төрт әлемді символдайды: адамдар, көктегілер, тозақтықтар және адам емес жандар. Жоғарыдағы үш нүкте – ежелгі мәтіндерде айтылған үш құндылықты білдіреді: дұрыс сенім, дұрыс түсінік және дұрыс мінез-құлық, олар рухани кемелдікке жеткізеді деп сеніледі. 1974 жылы Махавираның нирванасының 2500 жылдығында джайнизм қауымы джайнизмді бейнелейтін бірыңғай суретті таңдады. Ол үш локаны: көк, адам әлемін және тозақты көрсетеді. Жартылай дөңгелек пішіндегі жоғарғы бөлігі – үш әлемнен тыс аймақты, яғни Сиддхашиланы символдайды. Джайнизм свастикасы мен Ахимса символы, сондай-ақ Умасватидің Таттвартасутрасының 5.21 шумағынан алынған «жандар бір-біріне қызмет етеді» деген мағынаны білдіретін Parasparopagraho Jīvānām джайнизм мантрасы да қосылған.

Тарих

Джайнизм – ежелгі Үндістанда пайда болған дін. Джайндар өз тарихын жиырма төрт тиртханкара арқылы жалғастырады және Ришабханатты бірінші тиртханкара ретінде құрметтейді (қазіргі уақыт айналымында). Инд өзені алқабындағы мәдениеттен табылған кейбір заттар ежелгі джайнизм мәдениетімен байланысты болуы мүмкін деген болжам бар, бірақ Инд алқабының иконографиясы мен жазуы туралы өте аз мәлімет белгілі. Соңғы екі тиртханкара – 23-ші тиртханкара Паршванатха (б.з.д. 9-8 ғасырлар) және 24-ші тиртханкара Махавира (б.з.д. 599 – б.з.д. 527 жылдар) – тарихи тұлғалар. Махавира Буддамен бір замандас болған. Джайнизм мәтіндеріне сәйкес, 22-ші тиртханкара Неминатха шамамен 85 000 жыл бұрын өмір сүрген және Кришнаның туысы болған.

Ежелгі

Джайнизм – ежелгі Үндістан діні, шығу тегі жұмбақ. Джайндар оны мәңгілік деп санайды және бірінші тиртханкара Ришабханатты қазіргі уақыт айналымында джайнизм дхармасын бекіткен тұлға деп есептейді. Бұл ежелгі Үндістанның Шрамана дәстүрлерінің бірі, Ведаларды қабылдамаған. Қорыстырмалы діндерді зерттеуші, ХХ ғасыр ғалымы Сарвепалли Радакришнаның айтуынша, Джайнизм Ведалар жазылғанға дейін болған. Алғашқы жиырма екі тиртханкараның тарихилығы әлі анықталған жоқ. 23-ші тиртханкара Паршванатха – тарихи тұлға, джайнизм дәстүрі бойынша ол б.з.д. 9-шы ғасырда өмір сүрген; тарихшылар оны б.з.д. 8-ші немесе 7-ші ғасырда өмір сүрген деп санайды. Махавира Буддамен шамамен б.з.д. 6-шы ғасырда бір замандас болған. Екі діннің өзара әрекеттесуі Буддамен басталды, кейін олар ізбасарлар мен оларды қолдаған сауда желілері үшін бәсекелесті. Буддистік және джайнистік мәтіндер кейде бірдей немесе ұқсас атауларға ие, бірақ әртүрлі ілімдерді ұсынады. Харянка әулетінің патшалары Бимбисара (б.з.д. 558–491), Аяташру (б.з.д. 492–460) және Удайина (б.з.д. 460–440) Джайнизмді қолдаған. Джайнизм дәстүрі бойынша, Маурия империясын құрған және Ашоканың атасы Чандрагупта Маурия (б.з.д. 322–298) өмірінің соңында джайнизм аскети Бхадрабахудың монахы және шәкірті болған. Джайнизм мәтіндерінде ол Шраванабелаголада қасақана ораза тұтып қайтыс болғаны айтылады. Б.з.д. 3-ші ғасырдың императоры Ашока өзінің тіреу тас жазуларында ниганттар (джайндар) туралы айтады. Тиртханкара мүсіндері б.з.д. 2-ші ғасырға дейін сақталып қалған. Археологиялық деректерге сүйенсек, Матура б.з.д. 2-ші ғасырдан бастап маңызды джайнистік орталық болған. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырындағы жазулар Дигамбара мен Светамбара арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Б.з.д. 2-ші немесе 1-ші ғасырларда Оңтүстік Үндістанда джайнизм монахтарының болғаны туралы жазба деректер бар, ал б.з. 2-ші ғасырында Гуджараттағы Саураштрада джайнизм монахтарының болғаны туралы археологиялық деректер бар. Патшалық қолдау Джайнизмнің өсуі мен құлдырауының маңызды факторы болды. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырының екінші жартысында Раштракута әулетінің индуистік патшалары ірі джайнистік үңгір ғибадатханаларын салған. 7-ші ғасырдың патшасы Харшавардана Джайнизмді, Буддизмді және индуизмнің барлық дәстүрлерін қолдаған. Паллава патшасы I Махендраварман (600–630) Джайнизмнен Шиваизмге көшкен. Оның "Маттавиласа Прахасана" атты еңбегі кейбір Шива секталарын және буддистерді сынайды, ал джайни аскеттеріне деген жек көрушілігін білдіреді. Ядава әулеті 700–1000 жылдары аралығында Эллара үңгірлерінде көптеген ғибадатханалар салған. 8-ші ғасырдың патшасы Ама Джайнизмге көшкен, ал джайнизмнің қасиетті сапар дәстүрі оның заманында қалыптасқан. 10-шы ғасырдың Чалукия әулетінің негізін қалаушы Муллараджа, өзі джайнист болмаса да, джайнистік ғибадатхана салған. 11-ші ғасырда Джайн Калачури патшасы Биджаланың кеңесшісі Басава көптеген джайндарды Лингаята Шиваиттік сектасына аударған. Лингаятар джайнистік ғибадатханаларды қиратқан және оларды өздеріне бейімдеген. Хойсала патшасы Вишнувардана (шамамен 1108–1152) Рамануджаның ықпалымен Вайшнавитке көшкен, содан кейін Вайшнавизм қазіргі Карнатакада тез өскен.

Jainism is an ancient Indian religion of obscure origins. Jains claim it to be eternal, and consider the first tirthankara Rishabhanatha as the reinforcer of Jain Dharma in the current time cycle. It is one of the Śramaṇa traditions of ancient India, those that rejected the Vedas, and according to the twentieth century scholar of comparative religion Sarvepalli Radhakrishnan, Jainism was in existence before the Vedas were composed. The historicity of first twenty two tirthankaras is not determined yet. The 23rd Tirthankara, Parshvanatha, was a historical being, dated by the Jain tradition to the ninth century BCE; historians date him to the eighth or seventh century BCE. Mahāvīra is considered a contemporary of the Buddha, in around the sixth century BCE. The interaction between the two religions began with the Buddha; later, they competed for followers and the merchant trade networks that sustained them. Buddhist and Jain texts sometimes have the same or similar titles but present different doctrines. Kings Bimbisara (c. 558–491 BCE), Ajatashatru (c. 492–460 BCE), and Udayin (c. 460–440 BCE) of the Haryanka dynasty were patrons of Jainism. Jain tradition states that Chandragupta Maurya (322–298 BCE), the founder of the Mauryan Empire and grandfather of Ashoka, became a monk and disciple of Jain ascetic Bhadrabahu in the later part of his life. Jain texts state that he died intentionally at Shravanabelagola by fasting. The third century BCE emperor Ashoka, in his pillar edicts, mentions the Niganthas (Jains). Tirthankara statues date back to the second century BCE. Archeological evidence suggests that Mathura was an important Jain center from the second century BCE. onwards. Inscriptions from as early as the first century CE already show the schism between Digambara and Śvētāmbara. There is inscriptional evidence for the presence of Jain monks in south India by the second or first centuries BCE, and archaeological evidence of Jain monks in Saurashtra in Gujarat by the second century CE. Royal patronage has been a key factor in the growth and decline of Jainism. In the second half of the first century CE, Hindu kings of the Rashtrakuta dynasty sponsored major Jain cave temples. King Harshavardhana of the seventh century championed Jainism, Buddhism and all traditions of Hinduism. The Pallava King Mahendravarman I (600–630 CE) converted from Jainism to Shaivism. His work Mattavilasa Prahasana ridicules certain Shaiva sects and the Buddhists and expresses contempt for Jain ascetics. The Yadava dynasty built many temples at the Ellora Caves between 700 and 1000 CE. King Āma of the eighth century converted to Jainism, and the Jain pilgrimage tradition was well established in his era. Mularaja (10th century CE), the founder of the Chalukya dynasty, constructed a Jain temple, even though he was not a Jain. During the 11th century, Basava, a minister to the Jain Kalachuri king Bijjala, converted many Jains to the Lingayat Shaivite sect. The Lingayats destroyed Jain temples and adapted them to their use. The Hoysala King Vishnuvardhana (c. 1108–1152 CE) became a Vaishnavite under the influence of Ramanuja, and Vaishnavism then grew rapidly in what is now Karnataka.

Орта ғасырлар

[[Файл:Гори Мандар. Нагарпаркардағы джайнистік ескерткіштер, Пәкістан|thumb|Пакистанның Нагарпаркардағы Гори джайнистік ғибадатханаларының қираған жерлері, 1947 жылға дейін қасиетті сапар орыны болған. Ол сондай-ақ танымал джайнистік қайраткер Ачарья Рамачандра Суриді де құрметпен еске алды. Өзі билік еткен кезеңде Гуджараттың губернаторы Алп Хан мұсылман шапқыншылығы кезінде қиратылған ғибадатханаларды қайта жаңартуға рұқсат берді және джайнистік ғибадатханаларды жаңартуға үлкен үлес қосты. Мұхаммед бин Тұғлуқ (1325–1351) джайнистік жылнамаларына сәйкес, джайни ғалымдарын жақтады. Мұғұл императорлары жалпы алғанда джайни ғалымдарының ықпалында болды және Хумаюн (1540–1556), Акбар (1556–1605), Жахангир (1605–1627) және тіпті Аурангзеб (1658–1707) тұсында олардың қасиетті орындарына демеушілік жасады. Дегенмен, Мұғұл билігі кезінде джайнистерге қатысты діни экстремизмнің оқиғалары да болды. Бабур (1526–1530), алғашқы Мұғұл императоры Гвалиордағы түрлі джайнистік бейнелерді жоюға бұйрық берді. 1567 жылы Акбар Читтор бекінісін қиратты. Бекініні бағындырғаннан кейін Акбар Читтордағы бірнеше джайнистік киелі орындары мен ғибадатханаларын жоюға бұйрық берді. Сол сияқты, Жахангир, Шахжахан және әсіресе Аурангзеб тұсында джайни діни киелі орындарына құлқы жасау оқиғалары болды. Джайни қауымы дәстүрлі банкирлер мен қаржыгерлер болды, бұл мұсылман билеушілеріне елеулі әсер етті. Алайда, Үндістан субконтинентіндегі ислам билігі кезінде олар саяси билікке ие болған жоқ.

Қазіргі заман

Джайнизмнің ізбасарлары «джайндар» деп аталады, бұл сөз санскрит тіліндегі «жина» (жеңімпаз) сөзінен туындаған, ол құтқарылу жолын үйрететін толық білім иесін білдіреді. Джайндардың көпшілігі қазіргі уақытта Үндістанда тұрады. Әлем бойынша төрт-бес миллион ізбасары бар джайнизм, ірі әлемдік діндермен салыстырғанда салыстырмалы түрде кішкентай. Джайндар Үндістан халқының 0,37% құрайды, көбінесе Махараштра штатында (2011 жылы 1,4 миллион). Үндістаннан тыс жерлерде джайндар қауымдастықтарын үнді халқы көп қоныстанған көптеген аймақтарда кездестіруге болады, мысалы, Еуропа, Ұлыбритания, АҚШ, Канада, Австралия және Кения. Джайнизмде үнді емес дінге кіргендер де бар; мысалы, ол Жапонияда жылдам таралуда, онда 2010 мен 2020 жылдар аралығында 5000-нан астам отбасы дінге кірді. 2015–2016 жылдары жүргізілген Ұлттық отбасылық денсаулық сараптамасы (NFHS 4) мәліметтері бойынша, джайндар Үндістандағы ең бай қауым болып табылады. 2011 жылғы халық санауы бойынша, олардың сауаттылық деңгейі ең жоғары (87%), ал жоғары білім алғандардың саны да ең көп. Джайндар арасындағы әйелдер мен ерлер арақатынасы 0,940 құрайды; 0–6 жас аралығындағы үндістер арасында бұл көрсеткіш екінші ең төменгі деңгейде (1000 ұлға 870 қыз), тек сикхтерден жоғары. Үндістанда джайндардың еңбекке қатысу деңгейі ең жоғары, ал джайни әйелдердің еңбекке қатысу деңгейі ең төмен. Джайнизмнің кейбір қағидалары мен сенімдері жоғары бағаланған. Үндістанның тәуелсіздігі үшін күрес жетекшісі Шримад Раджчандраның ықпалымен Махатма Ганди джайнизм туралы былай деді:

Чанданажи 1987 жылы Ачарья атағын алған алғашқы джайни әйел болды.