Кіріспе

Қытай жекпе-жегінің түрі Вушу (/w//uː/'/ʃ//uː/), немесе кунг-фу, – бәсекелестік қытай жекпе-жегі. Ол Шаолин кунг-фу, тай-чи және Вуданькуан сияқты түрлі дәстүрлі және заманауи қытай жекпе-жегінің ұғымдары мен формаларын біріктіреді. Вушу қытай жекпе-жегінің ұзақ тарихымен келеді және 1949 жылы дәстүрлі қытай жекпе-жегін стандарттау мақсатымен жасалды. Дегенмен, әртүрлі орталықтандырылмаған жекпе-жектің дәстүрлерін жүйелеу әрекеттері 1928 жылы Нанкин қаласында Орталық Гуошу институты құрылған кезден бастау алады. Қазіргі заманда Вушу Халықаралық Вушу федерациясы (IWUF) қолдауымен халықаралық спорт түріне айналды, ол екі жылда бір рет Әлем чемпионатын өткізеді. Вушу Азия ойындарының, Шығыс Азия жастар ойындарының, Оңтүстік-Шығыс Азия ойындарының, Әлемдік жауынгерлік ойындарының және басқа да көптеген спорттық іс-шаралардың ресми түрі болып табылады.

Этимология

Ву (武) сөзі "жауынгерлік" мағынасын білдіреді және екі бөліктен тұрады: "тоқтау" немесе "серуендеу" (止; zhǐ) және "найза" (戈; gē). "Ушу" терминінің "жауынгерлік өнер" ретінде қолданылуы Лианг династиясы (502–557) кезінде Сяо Тонг (蕭通), (Чжаомин ханзадесі; 昭明太子 d. 531) жинақтаған "Таңдалған әдебиет" (文選; Wénxuǎn) антологиясында кездеседі. Бұл термин Ян Яньчжидің "Хуан Тайцзы Шидянь Хуэй Цуоши" (皇太子釋奠會作詩) атты өлеңінің екінші шумағында табылады. "Ушу" термині Мин династиясының (1626–1644) Чэн Шао өлеңінде де кездеседі. "Жекпе-жек өнері" терминінің ең ерте нұсқасы Хань тарихында (б.з.д. 206–23 ж.) "әскери күресу тәсілдері" (兵技巧; bīng jìqiǎo) деп аталды. Сун дәуірінде (шамамен 960 ж.) атауы "жауынгерлік өнер" (武藝; wǔyì) болып өзгерді. 1928 жылы Нанкин қаласында Ұлттық жекпе-жек академиясы құрылғанда атау "ұлттық өнер" (國術; guóshù) болып өзгертілді. 1950-ші жылдардың басында Қытай Халық Республикасы кезінде бұл термин қайтадан "ушу" деп атала бастады.

Тарих

1958 жылы Қытай үкіметі жекпе-жек өнерін оқыту үшін ұйым құрды. Қытайдың дене шынықтыру және спорт жөніндегі мемлекеттік комиссиясы көптеген маңызды өнер түрлері үшін стандартталған формаларды жасауды басқарды. Осы кезеңде стандартты формаларды, оқу бағдарламасын және тренерлерді аттестаттауды қамтитын ұлттық ушу жүйесі құрылды. Ушу жоғары мектептер мен университеттерде оқытыла бастады. Бұл жаңа жүйе барлық стильдер мен формалардың ортақ элементтерін, сондай-ақ қытай жекпе-жегімен байланысты жалпы идеяларды біріктіруді көздеді. Қатты, жұмсақ, ішкі және сыртқы сияқты стильдік тұжырымдамалар, сондай-ақ Шаолин, тай-чи, Уданцюань және басқа да мектептерге негізделген жіктемелер бір жүйеге енгізілді. Ушу Қытайда жекпе-жек өнерін оқыту бойынша үкіметтік қолдауға ие стандартқа айналды. Стандарттауға жасалған күш-жігер жалғасып, кең таралуға әкелді. 1979 жылы Қытайдың дене шынықтыру және спорт жөніндегі мемлекеттік комиссиясы ушуды оқыту және жаттығу үшін арнайы топ құрды. 1986 жылы Қытайдың Ұлттық ушу ғылыми-зерттеу институты Қытайдағы ушу қызметін зерттеу және басқару жөніндегі бас орган ретінде құрылды. Үкімет саясатының және спортқа қатысты көзқарастардың өзгеруі 1998 жылы Мемлекеттік спорт комиссиясының (орталық спорт органы) жабылуына соқтырды. Бұл жабылу ұйымдастырылған спортты ішінара саясаттан айыру және Қытай спорт саясатын нарыққа бағытталған тәсілге көшіру әрекеті ретінде қарастырылады. Қытайдағы осы әлеуметтік өзгерістердің нәтижесінде Халықаралық ушу федерациясы дәстүрлі стильдер мен қазіргі заманғы ушу тәсілдерін бірдей қолдап дамытуда.

Таолу

Вушу жарыстары міндетті немесе «жеке көрсетулер» немесе бәсекелестік бағдарламасы бойынша таолу арқылы өтеді. 1990 жылдардың басынан 2005 жылға дейін халықаралық жарыстарда спортшылар IWUF тағайындаған жаттықтырушылар немесе спортшылар жасаған хореографиялық бағдарламамен өнер көрсетті. 2003 жылдың қарашасында таолу жарысының ережелеріне маңызды өзгерістер енгізілді: ұпайды төмендету шарттары стандартталды, төрешілердің міндеттері ұйымдастырылып, кеңейтілді, сондай-ақ қиындық деңгейі компоненті, яғни нанду (難度; қиын қозғалыстар) қосылды. Бұл категорияның құны 10 ұпайдың 2-сін құрайды. Қозғалыстардың сапасы 5 ұпайға бағаланады, ал жалпы өнер көрсетуі 3 ұпайға бағаланады. Бұл өзгерілер алғаш рет 2005 жылғы Әлем чемпионатында қолданылды, содан бері жеке көрсетулер стандартқа айналды, онда спортшы жаттықтырушысының көмегімен, қиындық және техникалық талаптарды сақтай отырып, бағдарлама жасайды. Әлемдік жасөспірімдер чемпионатының C және B жас топтары ғана халықаралық деңгейде міндетті бағдарламамен жарысады. Барлық жасөспірімдер жарыстары, соның ішінде А тобының спортшылары (жеке бағдарламамен жарысатындар), барлық дәстүрлі жарыстар және стандартты емес таолу жарыстары (мысалы, шуандао, багуачжан және т.б.) қиындық деңгейі компонентісіз бағаланады. Жеке көрсетулерден басқа, кейбір вушу жарыстарында жұптық және топтық жарыстар да өткізіледі. Жұптық жарыс, сондай-ақ дуилиан (對練) деп аталады, ол қарумен немесе қарусыз айқас түрін қамтиды. Топтық жарыс, сондай-ақ жити (集體) деп аталады, бірнеше адамның бірлесіп өнер көрсетуін және әрекеттердің үйлесімді синхронизациясын қажет етеді. Әдетте, топтық жарыста хореографияға сүйемелдеу үшін аспаптық музыка қолданылады. Топтық жарысқа қолданылатын төсеніш жеке жарысқа қарағанда үлкенірек болады. 2019 жылғы Әлем чемпионаты мұндай жарысты өткізген алғашқы халықаралық вушу жарысы болды.

Жалаңаш қолмен

Чанчуань – шакуан, хуакуан, шаолин кунг-фу және басқа да дәстүрлі стильдерден туындаған жарыс түрі. Чанчуань – барлық ушу жарыстарының ең танымал және қиын түрі, ол үлкен жылдамдық, күш, дәлдік және икемділік талап етеді. Қытайдың көптеген кәсіби спортшылары осы стильде жас кезінен бастап жаттығуды бастайды. Нанкуань – Хунг Га, Чой Ли Фут, Джоу Га кунг-фу және Вин Чун сияқты Қытайдың оңтүстік аймақтарында пайда болған стильдерден алынған жарыс. Нанкуань көбінесе шанкуаньға қарағанда аз икемділік пен акробатикалық элементтерді талап етеді, бірақ аяқ тұрақтылығы, жылдамдық және аяқ, жамбас және иық үйлестіру арқылы күш жинау қажеттілігі жоғары. Тай-чи – ушу таолу жарысы ретінде, негізінен Ян стилі тай-чиге негізделген, сонымен қатар Чэнь, Ву, Ву (Хао) және Сунь стильдерінің қозғалыстарын қамтиды. Бәсекелес заманауи тай-чи, одан алынған стильдер үшін дәстүрлі бірінші формадан өзгеше, өйткені ол әдетте қиын тепе-теңдіктер мен секірулерді қамтиды, бұл үлкен тепе-теңдік, бақылау және икемділік талап етеді. Тай-чи жарысы, сондай-ақ басқа тай-чи негізделген жарыстар көбінесе музыкалық сүйемелдеумен орындалады.

Қысқа қару

Даошу – дао қолданылатын, чанцюань қозғалыс әдістеріне негізделген шара. Цзяньшу – цзянь қолданылатын, чанцюань қозғалыс әдістеріне негізделген шара. Нандао 1999 жылы халықаралық ушу жарыстарына енгізілді. Қару-жарақ пен техникалардың негізі – Оңтүстік стилінің Винг Чун мектебінің көбелек қылыштары. Қылыш ұзартылып, өзгертілді, сондықтан бір қылыш қолданылады. Тайцзицзянь – дәстүрлі тайцзицзянь әдістеріне негізделген цзянь қолданылатын шара. Бұл шара 1999 жылы халықаралық жарыстарға қосылды. Тайджишань – дәстүрлі тайцзи әдістерімен қытай қол желдеткішін қолданатын шара. Бұл шара 2019 жылы Вушудың 2026 жылғы Жазғы Жастар Олимпиадасына қатысуына дайындық ретінде құрылды (бастапқыда 2022 жылға жоспарланған), сондықтан ол әлі жарыстарда көрсетілген жоқ.

Ұзын қарулар

Гуншу – қозғалыс әдістері бар таяқ қолданылатын жарыс. Таяқтар дәстүрлі түрде ақ балауыз ағашынан жасалған, бірақ 2010 жылдан бері халықаралық жарыстарда көміртекті таяқтар стандартқа айналды, себебі олар жеңіл және мықты. Цяншу – қозғалыс әдістерін қолдана отырып, найза қолданылатын жарыс. Найзаның сабы әдетте гуншу жарысында қолданылатыннан иілгіш және ұзын болады. Нангун 1999 жылы халықаралық ушу жарыстарына енгізілді. Ол нэньцюань әдістерімен таяқ қолданады. Бұл таяқ әдетте гуншу жарысында қолданылатын таяқтан әлдеқайда жуан және ауыр болады. Спортта қолданылатын көптеген жаттығулар дәстүрлі жаттығулардың жаңадан жасалған, модернизацияланған жинақтары. Дегенмен, стандартты жарыстарға кірмейтін дәстүрлі стильдерден тікелей алынған жаттығулар да жарыстарда орындалуы мүмкін, әсіресе Қытайда. Осы стильдердің көпшілігі World Kung Fu Championships жарысында көрсетіледі, бұл IWUF ұйымдастыратын, тек дәстүрлі ушу стильдеріне арналған тағы бір жарыс. Көбінесе келесі жаттығулар кездеседі:

Санда

Қазіргі қытай ушуының тағы бір маңызды саласы – санда, юндонг санда (运动散打; yùndòng sǎndǎ, Спорттық еркін жекпе-жек) немесе джинцзэн санда (竞争散打; jìngzhēng sǎndǎ, Бәсекелік еркін жекпе-жек) деп аталады. Санда – бұл жауынгерлік әдіс, спорт және дәстүрлі қытай боксының (ушу/кунг-фу) құрамына кіретін қолданылатын элемент. Бәсекелестікте қарсыласты жерге түсіру және лақтыру, сондай-ақ қол мен аяқтарды пайдалану арқылы соққы берудың барлық түрлері рұқсат етіледі. Қытай күресінің әдістері шуай-цзяо деп аталады, ал басқа қытай күресі техникалары, мысалы, Чин На бар. Санда ушудың барлық жауынгерлік аспектілерін қамтиды. Санда кикбоксинг пен муай тайға ұқсас, бірақ оған көптеген күресу әдістері кіреді. Санда жарыстарында көбінесе таолу (форма) жарыстарымен бірге өтеді. Санда – лей тайдың қазіргі заманғы дамуы, бірақ ауыр жарақаттарды болдырмау үшін ережелер енгізілген. Көптеген қытай жекпе-жек өнері мектептері санда ережелері бойынша оқытады немесе жұмыс істейді, өз стилінің қозғалыстарын, ерекшеліктерін және теориясын енгізуге тырысады. Қытай жекпе-жекшілері қытай емес немесе аралас жекпе-жек спортында да қатысады, оның ішінде бокс, кикбоксинг және аралас жекпе-жек өнері бар. Санда турнирлерде өткізіледі және көбінесе ушу жарыстарында таолу жарыстарымен бірге ұйымдастырылады. Қауіпсіздік үшін, өзін-өзі қорғау формасынан шынтақпен соққылар, тұншығулар және буын құлыптары сияқты кейбір техникалар турнирлерде рұқсат етілмейді. Жеңіске жету үшін қарсыласты нокаутқа жіберуге болады немесе денеге немесе басқа соққы беру, қарсыласты лақтыру арқылы ұпай жинауға болады, ал жарыс көтерілген лей тай платформасында өткен жағдайда, оны платформадан итеруге болады. Жекпе-жекшілерге тек бірнеше секундқа ғана жақын арада тұруға рұқсат етіледі. Егер жекпе-жекшілер клинчті бұзбаса және белгілі уақыт ішінде қарсыласын лақтыра алмаса, төреші клинчті бұзады. АҚШ-та жарыстар бокс рингтерінде немесе көтерілген лей тай платформасында өтеді. Әуесқой жекпе-жекшілер қорғаныш жабдықтарын киеді. Әуесқой санда соққыларға, тепкілерге және лақтыруларға рұқсат береді. Қытайда өткізілетін «Санда Королі» жарысы бокс рингіне ұқсас, бірақ одан үлкен рингте өтеді. Кәсіби санда жекпе-жекшілері қолғаптардан, тостағандардан және ауыздықтардан басқа қорғаныш жабдықтарын кимейді, ал «Кәсіби санда» тізе және шынтақпен соққы беруге (басқа да соққы беруге), сондай-ақ тепкілерге, ұрып-соғуға және лақтыруға рұқсат етіледі. Кейбір санда жекпе-жекшілері K-1, муай тай, бокс және шут-боксинг сияқты жарыстарға қатысқан. Олар белгілі бір деңгейде сәттілікке жеткен, әсіресе сандаға ұқсас шут-боксинг жарыстарында. Кикбоксинг ережелеріне байланысты санда жекпе-жекшілері әдеттегіден көп шектеулерге тап болады. Сонымен қатар, Қытайдың негізгі аралас жекпе-жек өнері жарыстарында, «Соғыс өнері жарыс чемпионаты» және «Раник соңғы жекпе-жек федерациясы» жарыстарындағы көрнекті бәсекелестердің көпшілігі ушудан шыққан. Санда көптеген стильдер арасындағы жарыстарда көрініс тапқан. Муай тайды көбінесе сандамен, каратэмен, кикбоксингпен және таэквондомен салыстырады. Бұл сирек болғанымен, кейбір санда жаттықтырушылары американдық аралас жекпе-жек жарыстарында да күрескен.

Белгілі мамандар

Стив Коулман – 2002 жылдан қазірге дейін Ұлыбританияның ең ұзақ уақыт бойы жеңімпаз атанған Вушу шебері, Ұлыбритания Вушу командасының капитаны, «Жұдырықтар» фильмінде Шейн Пауэрс рөлін сомдады. Джон Фу 8 жасында кунг-фумен айналыса бастады, бірақ 15 жасқа келгенде ғана Вушуды қанағаттанарлық деңгейде үйренуге кірісті. «Теккен» фильмінде Жин Казама рөлін сомдады. Цун Ле: Цун Ле – американдық вьетнамдық және табысты Вушу санда және аралас жекпе-жек күресінің шебері. Ол көптеген медальдар жеңіп алды. Жет Ли (李連杰/李连杰) – әлемдегі ең танымал Вушу шебері. Ол Вушуды жарыс спорты ретінде бастады және Пекин Вушу командасының алғашқы мүшесі ретінде бес рет Қытайдың Ұлттық Вушу чемпионы атағын жеңіп, атақ-даңққа ие болды. Кейіннен ол өзінің Вушу өнерін бүкіл әлемге танымал «Шаолин ғибадатханасы» фильмінде көрсетуге шақырылды. Оның көптеген бұрынғы командаластары, әсіресе оның ескі фильмдерінде, онымен бірге түсті. Забит Магомедшарипов: Ресейлік Дагестандық жауынгер, зейнеткерлікке шыққанға дейін Ultimate Fighting Championship турнирінде жеңіліссіз өтті. Ол соққыға және күреске бағытталған стильде күресті. Дағыстандағы беделді «Дүниежүзінің бес бағыты» көпсалалы мектебін бітіріп, Вушу Санда мамандығын алды. Рей Парк Вушу шеберлігін бірнеше ірі фильмдерде көрсетті, соның ішінде 1999 жылғы «Жұлдыздық соғыстар: I эпизод – Көлеңкедегі қатер» фильміндегі Дарт Маул, «Х-мен» (2000) фильміндегі Тод және «Морталь Комбат» фильміндегі Робин Шоу мен Джеймс Ремардың дублері рөлінде. «G.I. Joe: Кобраның көтерілуі» фильмін түсіру алдында да қайта оқып, фильмде жекпе-жек өнерінің шебері Жылан Көз рөлін сомдады. Мұсылман Салихов: Ресейлік Дагестандық жауынгер және Қытайдан тыс жердегі Кунг-фудың алғашқы патшасы. Ол Ultimate Fighting Championship (UFC) сияқты MMA жарыстарына қатысты. Ву Бин (吳彬/吴彬) – Жет Лидің Пекин Вушу командасындағы жаттықтырушысы, Қытайдағы кез келген басқа жаттықтырушыдан гөрі көбірек Вушу чемпиондарын дайындады. Ву Цзин (吳京/吴京) – 6 жасында Пекиндегі Шичахай ауданындағы Пекин спорт институтына жіберілген қытайлық актер. Жет Ли сияқты ол Қытайдағы ұлттық деңгейдегі Вушу жарыстарында Пекин Вушу командасының мүшесі ретінде қатысты. Оның әкесі де, атасы да жекпе-жек өнерінің шеберлері болған. Джейд Сюй (徐慧慧) – жекпе-жек өнері актрисасы және бірнеше рет Әлем Вушу чемпионы. Ол үш рет қатарынан Әлем чемпионатын жеңіп алды және Пекин 2008 Олимпиадалық Вушу турнирінде бірінші (құбылыс/қалқан) және екінші (дао/қылыш) орындарға ие болды, соның арқасында әлемдегі ең танымал әйел Вушу спортшыларының біріне айналды. Спорттық карьерасынан кейін көп ұзамай Джейд Сюй «Тай-Чи 0, Тай-Чи Герой» және «Майкл Джексон: Бір» сияқты түрлі халықаралық кино және телепродакшн фильмдерінде түсуге шақырылды және актриса ретінде екінші мансабын сәтті бастады. Донни Йен (甄子丹) – қытайлық жекпе-жек өнері шебері және актер, Пекин Вушу командасымен жаттықты. Әр түрлі халықаралық Вушу жарыстарында алтын медальдар жеңіп алған. Брюс Лидің ұстазы Ип Ман рөлін сомдағаны үшін танымал. Юань Вэньцин (原文庆) – Қытай, әлем және Азия чемпионаттарында көптеген алтын медальдар жеңіп алған әлемдегі ең танымал, табысты және білікті Вушу шеберлерінің бірі. Ол Шанси Вушу командасының бұрынғы спортшысы, жаттықтырушылар Панг Линтай мен Чжан Лингмейдің оқушысы. Ол өз стилімен танымал: чанкван, даошу, гуншу, шуандао және дитанкуан. Оның көптеген комбинациялары (таолу) көп жылдар бойы ресми жарыс стандарты (GuiDing) болды, жаңа таолу енгізілгенге дейін. Жао Чанцзюнь: Жао – ең көп медаль алған Вушу чемпиондарының бірі. Оның жеңіске жеткен рекордын тек бір ғана жекпе-жек шебері – Жет Ли сынға алды. Вушу ортасында 70-ші жылдар Жеттікі болса, 80-ші жылдар Жаоға тиесілі деп айтылады. Тіпті 70-ші жылдары Жао Жетке үнемі қарсылық көрсетті. 70-ші жылдардың соңынан 80-ші жылдардың соңына дейін Жао ұлттық және халықаралық турнирлерде он жеке бірінші орынды жеңіп алды. Ол 54 алтын медальға ие және бес құрлықта отыздан астам елде өнер көрсетті. Кунг-фу журналы Жаоны барлық уақыттағы ең үздік Вушу шеберлерінің бірі деп санайды. Сонымен қатар, ол дәстүрлі жекпе-жек өнерін қолдайды. Чоллен Ау: 11-ші Азиялық жастар Вушу чемпионатының бас сахнасына алғаш рет шыққан Чоллен Ау Тайджицзян қаласында алтын медаль жеңіп, таңғажайып жеңіске жетті. Сондай-ақ, ол өзінің River Valley High мектебі үшін көптеген Ұлттық мектеп ойындарының алтын медальдарын жеңіп алды.

Сын

Вушу спорттық бәсеке түрі ретінде сынға ұшырады. Кейбір дәстүрлі жекпе-жек шеберлері оны тым коммерциялықтандырылған, бастапқы құндылықтарының көп бөлігін жоғалтқан және ескі оқыту әдістеріне қауіп тудырған деп сынайды. Ондай сыншылар қазіргі заманғы вушу форма мен нақты қолдану арасында екіұштылықты қалыптастырды деп есептейді.