Кіріспе
Балалар ойыны
Балалар ойыны – «Алыс ұста», сондай-ақ «Ортадағы маймыл», «Ортадағы шошқа», «Табақтағы тұздық» немесе «Ортадағы тұздық», немесе жай ғана «Маймыл» деп те аталады. Бұл ойында екі немесе одан көп ойыншы бір-біріне допты лақтыру арқылы беру керек, ал тағы бір ойыншы (ортада) оны ұстап алуға тырысады. Ойынды дөңгелек доджболдың кері нұсқасы деп санауға болады, себебі допты ортадағы адамдарға тигізуге тырысудың орнына, ойыншылар допты олардан алыс ұстауға тырысады. Бұл ойын бүкіл әлемде таралған.
the children's game
Keep Away, also called Monkey in the Middle, Piggy in the Middle, Pickle in a Dish, or Pickle in the Middle, or Monkey, is a children's game in which two or more players must pass a ball to one another, while another player (in the middle) attempts to intercept it. The game could be considered a reverse form of circle dodgeball, because instead of trying to hit people in the middle with the ball, players attempt to keep the ball away from them. The game is played worldwide.
Ережелер
Keep Away ойыны жерге шамамен 3 метр диаметрлі шеңбер салу арқылы ойналады. Бір адам шеңбердің ортасында тұрады (оны маймыл, шошқа немесе қияр деп атайды), ал қалғандары шеңбердің сыртында тұрады. Шеңбердің сыртындағы ойыншы допты шеңберден тыс тұрған екінші ойыншыға лақтыруы керек, мақсаты – ортадағы адамның допқа жете алмайтындай етіп тоқтату. Бұл ортадағы адам допты ұстағанға дейін немесе сәтсіз ұстау, кері соққы беру сияқты жағдайларға байланысты допты иеленгенге дейін жалғасады. Допты ұстай алмаған ойыншы ортадағы адамның орнын басады, егер доп оның денесіне тимей тұрып қателесіп қалса. Допты ешбір ойыншының қолынан күштеп жұлып алуға болмайды. Маймыл басқа ойыншылар бір-біріне допты лақтыра бастағанға дейін өз орнынан қозғалмауы керек. Ойын көбінесе көңіл көтеру үшін ойналса да, оны қорлау мақсатында да қолдану жиі кездеседі, онда құрбанның жеке заттары (мысалы, рюкзак) алынып, қорлаушылар оны құрбан ұстауға тырысқанда бір-біріне лақтырады.
Вариациялар
Басқа балалар ойындары сияқты, бұл ойынның да көптеген нұсқалары бар, олар оны өздері ойнағысы келетін стильде ойнауға мүмкіндік береді. Көптеген таралған нұсқалар:
Playing with a larger area and the person who is it only has to touch the ball instead of catch it. The ball must bounce at least once in the circle on a pass to prevent high lobbing passes which can give taller children an unfair advantage. When the person who is it catches the ball, they must get outside the circle with the ball without getting tagged by the thrower to make them it. The person outside the circle to last touch the ball becomes it instead of the last thrower. Thus the person who failed to catch the ball is it instead of the thrower. People with the ball outside the circle cannot move until they throw it. None of the people outside the circle can move around and must throw and catch from a constant position. The people outside the circle must throw it within a certain amount of time, usually five seconds. This keeps the pace of the game high and prevents players from hogging the ball. Playing with larger areas with multiple people being it and even multiple balls. There isn't a circle; sometimes the one who is it tries to catch the ball while other players tackle the ball and pass to each other. Similar to a Pickle, or "Rundown" in a game of baseball, two basemen throw a ball back and forth. A third player who is it remains safely touching a base, until they decides to make a play (run) for the other base. Either of the two basemen must physically tag the runner with the ball in hand to count the runner out. This is done by tossing the ball back and forth between the basemen, forcing the runner to change direction, while the basemen close the distance to the runner, until either the runner is safe at a base, or successfully tagged. When successfully tagged, the runner and the baseman exchange places, and the game continues. When the "it" player catches the ball, then drops the ball, then the two other players can tackle the "it" person, or the it person can tackle the two other players to prevent them from getting the ball. You can also play this variation with basic American football rules and you could play with an American football.
Үлкен аумақта ойнау, онда допты ұстаған адам оны ұстаудың орнына тек допқа тиіп қоюы керек. Допты биік лақтырып жібермеу үшін, оны паста алғанда шеңберде кем дегенде бір рет секіруі керек, бұл бойы биік балаларға артықшылық берер еді. Егер допты ұстаған адам оны ұстап алу үшін, лақтырушыдан қашып, шеңберден шығып кетсе, оны лақтырушы ұстауы керек. Шеңберден тыс жердегі соңғы допты ұстаған адам, емес, лақтырушы допты ұстайды. Сөйтіп, допты ұстап алмаған адам лақтырушының орнына допты ұстайды. Доппен шеңберден тыс тұрған адамдар, допты лақтырмайынша қозғала алмайды. Шеңберден тыс тұрған адамдар бір орында тұрып, допты лақтырып, ұстауы керек. Шеңберден тыс тұрған адамдар допты белгілі бір уақыт ішінде, әдетте бес секундта лақтыруы керек. Бұл ойынның қарқынын жоғары ұстап, ойыншылардың допты ұзақ уақытқа алып қоюына жол бермейді. Үлкен аумақта бірнеше допты және бірнеше допты ұстаушымен ойнауға болады. Кейде шеңбер болмайды, онда допты ұстауға тырысатын ойыншылар допты бір-біріне лақтырып, ұстап алады. Бейсболдағы "Pickle" немесе "Rundown" сияқты, екі ойыншы допты бір-біріне лақтырады. Үшінші ойыншы, допты ұстаған адам, екінші базаға қашып баруға шешім қабылдағанға дейін бірінші базада қауіпсіз тұрады. Екі ойыншының бірі допты қолымен жүгірушіге тигізіп, оны тоқтатуы керек. Егер жүгіруші ұсталса, ол және ойыншы орын алмасады, ал ойын жалғасады. Егер допты ұстаған адам оны түсіріп алса, онда қалған екі ойыншы оны ұстауға тырысады, немесе допты ұстаған адам олардан допты қорғау үшін оларды ұстап алады. Бұл нұсқаны американдық футбол ережелерімен де ойнауға болады, тіпті американдық футбол добымен де ойнауға болады.
Playing with a larger area and the person who is it only has to touch the ball instead of catch it. The ball must bounce at least once in the circle on a pass to prevent high lobbing passes which can give taller children an unfair advantage. When the person who is it catches the ball, they must get outside the circle with the ball without getting tagged by the thrower to make them it. The person outside the circle to last touch the ball becomes it instead of the last thrower. Thus the person who failed to catch the ball is it instead of the thrower. People with the ball outside the circle cannot move until they throw it. None of the people outside the circle can move around and must throw and catch from a constant position. The people outside the circle must throw it within a certain amount of time, usually five seconds. This keeps the pace of the game high and prevents players from hogging the ball. Playing with larger areas with multiple people being it and even multiple balls. There isn't a circle; sometimes the one who is it tries to catch the ball while other players tackle the ball and pass to each other. Similar to a Pickle, or "Rundown" in a game of baseball, two basemen throw a ball back and forth. A third player who is it remains safely touching a base, until they decides to make a play (run) for the other base. Either of the two basemen must physically tag the runner with the ball in hand to count the runner out. This is done by tossing the ball back and forth between the basemen, forcing the runner to change direction, while the basemen close the distance to the runner, until either the runner is safe at a base, or successfully tagged. When successfully tagged, the runner and the baseman exchange places, and the game continues. When the "it" player catches the ball, then drops the ball, then the two other players can tackle the "it" person, or the it person can tackle the two other players to prevent them from getting the ball. You can also play this variation with basic American football rules and you could play with an American football.
Атау беру
Ойынның атауы аймаққа қарай өзгереді. АҚШ-та сипаттамалық атау Keep Away жиі кездеседі, ал Канадалық балалар ойынды Батыс Канадада Pig (Шошқа), ал Шығыс Канадада, Жаңа Англияның және Орта Батыстың кейбір бөліктерінде Monkey (Маймыл) деп атайды. Ұлыбритания, Австралия және Жаңа Зеландияда Piggy in the Middle (Кішкентай шошқа ортада) атауы дерлік толығымен қолданылады. Германияда ойын "Dummer Hans" (Ақымақ Ханс) деп, Түркияда – "ортадағы егеуқыр" деп аударылады, Данияда "май тамшысы" деп, Нидерландыда "Lummelen" немесе сирек жағдайда "Aap in het Midden" [әдеби: "ортадағы маймыл"] деп, ал Польшада "Ақымақ Джонни" деп атайды. Мысырда ойынның атауы "Шешілмейтін иттің" деген мағынаны білдіреді. Иранда "Васати" атауы қолданылады. Грекияда оны "koroido" деп атайды, ол "алданушы" дегенді білдіреді. Израильде ойынның атауы "ортадағы есек" деп аударылады. Нью-Йоркте оны "Салуги" деп те атайды. Keep Away атауы түсінікті болса да, қалған атаулардың шығу тегі осыншалықты анық емес. "Ортадағы маймыл" атауы ортадағы ойыншының маймыл сияқты секіріп, қолдарын қозғауынан туындаған болуы мүмкін. "Шошқа ортада" және "Табақтағы қияр" атауларының шығу тегі белгісіз. "Ортадағы қияр" атауы бейсбол ойынынан алынған. Егер базадағы ойыншы екі қарсыластың арасында допсыз қалып, қиын жағдайға түссе, оны "қиын жағдайда" (яғни қиындыққа тап болған) деп есептейді.
Басқа мағыналары
Америкада "ортадағы шошқа" деген сөз тіркесі кейде екі тараптың дауында қысымға ұшырауды білдіретін сленг ретінде қолданылады. Ұлыбританияда "ортадағы шошқаша" деген ұқсас термин де соны аңғартады.
БАҚ-тағы көріністер
Британдық рок-тобы The Rutles, Эрик Идлмен бірге "Piggy in the Middle" атты сингл шығарды, ол 1978 жылғы All You Need is Cash деректі фильмінде көрсетілген. The Adventures of Spot эпизодындағы "Спот паркке барады" бөлімінде Спот және оның достары ортада маймыл ойнайды. "Декстердің зертханасы" эпизодындағы "Автобус жігіті" бөлімінде Гвен Декстердің қарындашын көйлек қалтасынан алып, Беккимен "Қолдан қашықта" ойнайды. Rugrats эпизодындағы "Тошдаун Томми" сериясында Анжелика Пиклз шоколадты сүт бөтелкесін баладан балаға лақтырып, ал Анжелика ортада тұрып, бөтелкені ішуге тырысады. Nintendo 64 платформасы үшін жасалған Mario Party видеоойынында "Key Pa Way" деп аталатын мини-ойын бар, онда ойыншылар кілтті механикалық жаулардан алыс ұстауы керек. Недтің құпиясы ашылған мектептегі өмірге бейімделу нұсқаулығында күндізгі арманға қатысты бөлімде Билли Лумер мен Джерри Крони Сьюзан Крабграсс кітапшасының қапшығымен "Қолдан қашықта" ойнайды. Monk эпизодындағы "Мистер Монк және сайлау" бөлімінде Адриан орта мектепте "Қолдан қашықта" ойынын көп ойнағанын айтады. Кейін ол Наталидің кілттерін ұстап тұрып, эпизодтағы кісі өлтіру ісін шешеді. Джон Коннолли мен Дженифер Ридярдтың CONQUEST: The Chronicles of the Invaders кітабының 57-тарауында, көлде шомылуға ниеттенген адамдар ылғал сабынмен "ортада шошқа" ойынын ойнайды. Фин металл тобы Waltari-дің "Piggy in the Middle" атты әні бар. "Сандлот" фильмінде балалар ортада қызанақ ойнайды, ал Бенни автограф алынған бейсбол добын алу үшін Жәндікті "қызанақ" етеді. 2021 жылғы "Вест-Сайд Стори" фильмінде Тони Риффты "Cool" музыкалық санының бөлігі ретінде жаңадан сатып алынған мылтығымен "Қолдан қашықта" ойнап, төбелес тоқтатуға көндіруге тырысады.