Кіріспе

Неміс ассириологы Вольфрам Теодор Герман Фрайхерр фон Соден (19 маусым 1908 жылы Берлинде дүниеге келген, 6 қазан 1996 жылы Мюнстерде қайтыс болған) – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңнің неміс ассириологы.

Өмір және еңбек

Берлинде туған Вольфрам фон Соден ежелгі семит тілдерін зерттеген. Ол Лейпцигте еврей ассириологы Бенно Ландсбергерден дәріс алды. 1931 жылы 23 жасында докторлық диссертациясын қорғады. Диссертациясының тақырыбы – Der hymnisch epische Dialekt des Akkadischen (Акад тілінің гимндік-эпикалық диалектісі). 1936 жылы Геттинген университетінде ассириология және арабтану профессоры болып тағайындалды. Оның ұстазы Ландсбергер нацистік Германияның нәсілдік саясатының салдарынан Германиядан кетуге мәжбүр болғаннан кейін, фон Соден 1934 жылы Штурмтауахқа (Sturmabteilung) қосылды. Ол радикалды неміс ұлтшылы болды және 1937 жылы НСДАП-қа (NSDAP) мүше болды. 1939 жылдан 1945 жылға дейін фон Соден әскерде аудармашы болып қызмет етті, ал 1940 жылы осы жұмысы Берлиндегі Фридрих Вильгельм университетіндегі Ежелгі Таяу Шығыс зерттеулері кафедрасының ұсынысын қабылдауына кедергі келтірді. Фон Соден нацистік мәдени және нәсілдік саясатты жақтаушы еңбектер жариялады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін фон Соденнің нацистік партияға қатысқан өткені оның оқытушылық қызметке қайта оралуына кедергі келтірді. Бірақ, оның қабілеттері мен Бенно Ландсбергердің ұсынысының арқасында, фон Соден 1954 жылы Вена университетінде академиялық қызметке тағайындалды. 1961 жылы Мюнстер университетінде профессорлық қызметке қабылданып, зейнеткерлікке шыққанға дейін 1976 жылға дейін Шығыстану семинарының директоры болып жұмыс істеді. 1996 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол өзінің ғылыми кітапханасын Лейпциг университетінде жаңадан құрылған Таяу Шығыс зерттеулер институтына сыйлады, онда ол докторлық диссертациясын қорғаған еді.

Шәкіртақы

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін фон Соден ежелгі семит тілдері саласындағы көрнекті ғалымға айналды және оның ғылыми еңбектері соғыстан кейінгі кезеңде оның саласына зор ықпал етті. Ол Геттинген университетінің "Діндер тарихы" (Religionsgeschichte) мектебінің мүшесі болды және бабылдықтардың өздерінің жаратушы құдайы Мардукқа "өліп, қайта тірілетін құдай" деп сенгенін ұзақ жылдар бойы дәлелдеген пікірді жоңқаға шығарды. Оның орнына, ол осы көзқарасты таратушы мәтіндердің ассириялықтардың басты қарсыласы мемлекетінің бас құдайына қарсы айтылған polemikaлық туындылар екенін көрсетті. Фон Соденнің филологиялық еңбектері, әсіресе голландиялық ғалым Райкл Боргердің көмегімен жазылған "Аккад тілінің сөздігі" (AHW), кейіннен Чикаго ассириялық сөздігінде жарияланған егжей-тегжейлі филологиялық зерттеулердің негізін қалады. Оның "Аккад грамматикасының негіздері" (GAG) және AHW қазіргі таңда ассириологияның негізгі еңбектері саналады және фон Соденді әлемдегі ежелгі Таяу Шығыс зерттеулерінің шебері ретінде бекітеді.

Ғалымдардың пікірі

Фон Соденнің еңбегі нацистік идеологияны қолдайды деген айыптаулар бар. Оның ерте туындылары, әсіресе 1937 жылғы «Ассирия империясының өрлеуі және тарихи мәселе» еңбегі, семит мәдениетінің ықпалынан «арийлердің басымдығы туралы расистік концепцияларды» жандандыратын сияқты. Бұған «Leistung und Grenze sumerischer und babylonischer Wissenschaft» (1936) еңбегінде де мысал келтірілген. 1965 жылғы басылымның 122-бетінде былай делінеді: «Ғылым сөздің нақты мағынасында тек индуевропалық гректер мен үндістер ұсынған ерекше жағдайларда ғана қалыптаса алады». 1936 жылғы басылымның 556-бетінде былай делінеді: «Ғылым сөздің нақты мағынасында тек скандинавиялық нәсілмен анықталған индоевропалықтар ғана құра алатын нәрсе». Оның «Einführung in die Altorientalistik» (1985) еңбегінде де тері түсіне қатысты үлкен қызығушылық байқалады: «Мыс дәуіріндегі Таяу Шығыстың, болжам бойынша, әрқашан ақ терілі тұрғындары туралы» (14-бет).