Кіріспе

1814 жылғы шайқас Алтыншы коалиция соғысы кезінде Фэр-Шампенуа шайқасы (25 наурыз 1814 ж.) – маршалдар Огюст де Мармонт пен Эдуард Мортье, Тревиз герцогі және Австрия империясының, Пруссия корольдігінің, Вюртемберг корольдігінің және Ресей империясының кавалериясынан құралған үлкен коалициялық күш арасында болған шайқас. Шварценберг князі Карл Филипптің басты коалициялық армиясы Мармонт пен Мортье басқаратын күштерді күтпеген жерден қоршап алып, оларды жеңіске жеткізіп, күшті одақтас атты әскері мен артиллериясының арқасында толық жеңілдірді. Нәтижесінде ауыр шығындарға ұшырады және артиллериясының көп бөлігін жоғалтты. Мишель Мари Пактход басқаратын француз Ұлттық гвардиясының екі дивизиясы, жақын жердегі керуенді сүйреп келе жатқанда, Банне шайқасында шабуылға ұшырап, талқандалып жойылды. Шайқас алаңы Шалон-ан-Шампан қаласының оңтүстік-батысында орналасқан Фэр-Шампенуа қаласына жақын болды. 1814 жылғы 20-21 наурызда Арси-сюр-Обе шайқасында жеңілгеннен кейін император Наполеон шығысқа қарай жылжыды. Ол коалициялық армияларды Парижден алшақтатуды жоспарлады, бірақ Шварценберг армиясы орнына батысқа, Парижге қарай қозғалды. Осы уақытта Мармонт пен Мортье Наполеонға қосылу үшін жол тартты, ал оларды фельдмаршал Гебхард Лебрехт фон Блюхердің одақтас армиясы қуғынға түсті. Екі маршал Фэр-Шампенуа маңынан шығысқа қарай жылжу кезінде күтпеген жерден батысқа бет алған Шварценбергпен және оңтүстікке қарай жылжыған Блюхермен кездесті. Француздар тұзаққа түсіп жатқанын сезіп, батысқа қарай шегінуге кірісті. Алты сағаттық реттелген шегініс кезінде кенеттен қатты жаңбыр жауды, француз жаяу әскерінің мылтықтарын қолдануын қиындатты, ал одақтастардың кавалериядағы айқын басымдығы шешуші рөл атқарды. Мармонт пен Мортье корпустарының күші сырғып, одақтастардың Парижді басып алуы амалсыз болды, содан кейін 30 наурызда Париж шайқасы болды.

Наполеонның операциялары

1814 жылғы 9-10 наурызда Гебхард Лебрехт фон Блюхердің 100 000 сарбаздан тұратын коалициялық әскері Лаон шайқасында Наполеонның 39 000 сарбаздан тұратын армиясын жеңді. 9 наурызда француздарды жеңгеннен кейін Блюхер қызба және көз ауруынан қабілетсіз болды, сондықтан басшылық оның штаб бастығы Август Нейхардт фон Гнайзенауға жүктелді. Гнайзенау керемет стратег болғанымен, армияны басқара алмады. Әскербасшының міндетін атқарушы жауларының келесі күні шайқасуын жалғастырып, түнде қуылмай қашып кетуіне мүмкіндік берді. 13 наурызда Наполеон Реймс шайқасында Эммануэль де Сент-Присттің VIII корпусы мен пруссиялық бригадаға қарсы шабуыл жасады. Одақтас әскерлер 3000 сарбаз бен 23 қарудан, соның ішінде қаза тапқан Сент-Присттен зор зиян шекті. Үш күндік қайта ұйымдастырудан кейін Наполеон Аугуст де Мармонт пен Эдуард Мортье, Тревиз герцогін 21 000 сарбазымен Блюхерді бақылауға қалдырды, ал ол Шварценберг князі Карл Филипптің негізгі армиясын Арси-сюр-Обке қарсы қозғалып, қоршауға алуға тырысты. Маршал Мишель Ней Реймстен оңтүстік-шығысқа қарай Шалон-сюр-Марнды қайта басып алу үшін аттанды. Осы кезде Шварценберг армиясы Сене өзенінен өтіп, француз армиясының маршал Жак Макдональдтың қанатын кері қайтарумен қорқытты. Сент-Присттің жеңілісі туралы хабар 16 наурызда коалиция штаб-пәтеріне жетті. Бұл Австрия фельдмаршалын артқа шегінуге және Троя мен Арси-сюр-Обке арасында әскерін қайта жинауға итермеледі. Наполеон сақтық танытқан Шварценбергті кері шегіндіру үшін күшті соққы берудің қажеттігін сезінді, сондықтан 20 наурызда Арсиді басып алды. Бірақ көп ұзамай коалиция атты әскерінің үлкен тобы француз атты әскерін кері қайтарды, алайда сол күні қатты шайқасқаннан кейін жағдай тұрақтанды. Келесі күні Наполеон шабуылға бұйрық берді, бірақ 28 000 сарбазы 80 000 одақтас әскерге қарсы тұрды. Шварценбергтің шешімсіздігінен француз императоры әскерін Аубаның солтүстік жағалауына жылдам тартты, бірақ 20-21 наурыздағы Арси-сюр-Об шайқасы коалицияның жеңісімен аяқталды. Осы сәтсіздіктен кейін Наполеон Рейн өзеніне дейін созылатын одақтастардың жабдықтау желісіне қарсы әрекет етуге және бекіністердің гарнизондарын өз армиясына қосуға бел буды. Осыған сәйкес, ол солтүстік-шығысқа қарай Витри-ле-Франсуаға қарай, содан кейін Марна өзенінің бойымен Сен-Дизиерге қарай жол тартты. Бұл маневр арқылы француз императоры одақтастарды Парижден алыстатып, өз артына тартуды үміттенеді. Макдональдтың қанатына Ауба өзенінің солтүстік жағалауына шығысқа қарай жылжу кезінде үлкен қауіп төнді. Маршал Николас Одиноттың корпусы Арси-сюр-Обке жақын маңдағы елді мекенді ұстап тұрса, Макдональдтың корпусы 21 наурызда сағат 21:00-де Арси маңына жетті. Этьен Морис Жерардың корпусы батысқа қарай Планси-л-Аббайда, ал Франсуа Пьер Жозеф Амейдің дивизиясы Англюрда артқы жағын қорғады. Жан Франсуа Левальдың артқы жасағы көпірлерді сәтті жойды, ал одақтастар сол түні Ауба өзенінен өтуге тырыспады. Одақтастардың белсенсіздігіне байланысты Макдональд 22 наурызда Аубаның солтүстік жағалауын ұстап тұрды. Витри-ле-Франсуа 5 000 ресейлік сарбазбен берік ұсталып тұрғанын көріп, Наполеон Ней корпусы, Император гвардиясы және атты әскерімен Марнаны қаланың оңтүстігінен өтіп, Сен-Дизиерге қарай жол тартты. Жолда француз жеңіл атты әскері коалицияның конвойын басып алып, екі батальондық күзетін таратып жіберді. 22 наурыз түнінде Макдональд әскерлері Арси-сюр-Обке қарсы тұрған позицияларын үндемей тастап, Доснон мен Соммезу арқылы Витри-ле-Франсуаға қарай жүріп кетті. Амей артиллерия паркін күзетуі керек еді, бірақ түсініспеушілікке байланысты генерал өзінің дивизиясын солтүстік-батысқа Сезаннаға қарай жылжытты. Нәтижесінде Ресей гвардиясының жеңіл атты әскері дивизиясы күзетілмеген вагон пойызына шабуыл жасап, 15 артиллерия құралын және 300 тұтқынды алып кетіп, оқ-дәрілерді жойып, 12 пушканы атып тастады. Жерардың корпусы келген кезде Макдональдтың артиллерия паркінен қалғандары құтқарылды. Күндіз Карл Филипп фон Вредедің одақтас корпустарымен үнемі шайқасқа қарамастан, Макдональд 23 наурызда өз әскерлерін Марнадан аман-есен өтті. Сол уақытта Наполеон өзінің гвардиясымен Сен-Дизиерде, ал Ней сол жерден Витриге қарай жол тартты.

Мармонттың операциялары

Блюхердің әскері соңғы рет 18 наурызда қозғалысқа келді, оның қолбасшысы күйген көзін күннен қорғау үшін әйелдің жасыл жібек қалпағын киді. Осы күні Людвиг Йорк фон Вартенбург корпусы Этьен Пьер Сильвестр Рикардтың дивизиясын Бери-о-Бактан кетуге мәжбүр етті, бірақ француздықтар Эйн өзенінің үстіндегі көпірді бұзып үлкерді. Мармонт Блюхерге қарсы күштердің бас қолбасшысы болып тағайындалды және оның міндеті Парижді қорғап, жауларының Эйн өзенінен өтуін тоқтату болды. Мортье Реймсте, ал Анри Франсуа Мари Шарпентье дивизиясы Суассонды басып алды. Блюхердің 109 000 әскері болғандықтан, ал француздықтар 13 000 жаяу және 3 600 атты әскер жинады, одақтастарды ұзақ уақыт тоқтату мүмкін емес еді. Парижге баратын жолды кесу және Шарпентьемен кездесу үшін Мармонт оңтүстік-батысқа қарай Фисмеге шегініп, Мортиені Реймстен шақырды. Ол Блюхер оны шайқасқа шақыруға ниеттенгенін ойлады, бірақ шындығында прус фельдмаршалы Шварценбергпен қосылу үшін Реймске және Шалон-сюр-Марнаға бет алды. Блюхер Мармонтты қуу үшін Йорк пен Фридрих Граф Клейст фон Ноллендорфтың корпустарын ғана жіберді. 19 наурызға қарай Блюхер Эйн өзенінен екі көпір салып, Фердинанд фон Винцингероде корпусын Реймсті басып алуға оңтүстікке жіберді. Винцингероде 20 наурызда таңертең Реймсті басып алды, оны Мортиенің атты әскерін басқарған Августин Даниэль Беллиард эвакуациялағаннан кейін. Осы сәтте Луи Александр Андраул де Лангеронның орыс корпусы Бери-о-Бакта, ал Фабиан Готтлиб фон Остен-Сакеннің орыс корпусы жақын маңдағы Понтавертте орналасқан еді. Блюхер Винцингеродеге Реймсті жаяу әскерімен ұстап тұруға және атты әскерін Эперне мен Витри-ле-Франсуаға жіберуге бұйрық берді. Шарпентье Суассонда 2 800 сарбаздан тұратын гарнизонды қалдырып, Мармонт пен Мортиенің қосылған әскеріне кетті. 21 наурызда Оульши-ле-Шатода Йорк пен Клейсттің атты әскері мен француздықтар арасында шайқас болды, бірақ прустар оларды қуған жоқ. Шарпентье дивизиясын қосып алғаннан кейін Мармонт пен Мортье Шато-Тьерриде Марнаны кесіп өтіп, көпірді бұзды. Сондай-ақ 21-ші күні Мармонт Наполеоннан Реймстен Шалон-сюр-Марнаға шегінбегені үшін сөгіс алып, сол бағытта кері қайтуға бұйрық алды. 22 наурызда екі маршал шығысқа қарай Этогеге бет алды. Сол күні Фридрих Вильгельм Фрайхер фон Бюловтың прус корпусы Суассонға жетіп, қаланы бомбалауды бастады. 23 наурызға қарай Мармонттың әскері Вертуста, ал Мортиенің корпусы Этогеге жетті. Сол күні кешке Бержер-ле-Вертус маңында Кристоф Антуан Мерлиннің француздық алғы шебі одақтас атты әскерін ығыстырып, 100 сарбазды және 16 арба жүкті олжаны түтқынға алды. Француз штабының офицері Вертуста Шварценберг пен Блюхердің әскерлері бірігіп, Парижге қарай жорыққа шығуы мүмкін екенін көрсететін жау хабарларын тапты. Маршалдар оларды француздықтарды жаңылыстыру үшін тасталған деп ойлады, сондықтан бұл ақпарат ескерілмеді. 23 наурыздың кешінде Оудино мен Макдональд корпусы Сент-Дизьерге жетті, Ней әскерлері оңтүстікке қарай Уассиге, ал Наполеон мен Император гвардиясы одан да оңтүстікке қарай Дулевант-ле-Шатоға жетті. Наполеонның атты әскері Бар-сюр-Обе маңындағы Коломби-ле-Дюс-Эглис қаласына басқалардан бұрын жетті. 23 наурызда Мишель Мари Пактходтың 4 000 сарбаздан тұратын және Амейдің 1 800 сарбаздан тұратын дивизиялары Сезаннаға жетті. Олар ауылдан 80 вагон азық-түлік пен жабдықтарды, 800 жаяу сарбаз және 13-гусар полкінің бір эскадрильясымен бірге тапты. Мармонт пен Мортиенің жақын жерде екенін білген соң, олар конвоймен бірге Этогеге қарай жолға шықты. Сезаннан кеткеннен кейін көп ұзамай Жан Доминик Компанс ауылға келіп, байланыс базасын құрды, соңынан екі атты полк жүріп кетті. 23 наурызда Винцингероде 8 000 атты әскермен және 40 зеңбірекпен Витри-ле-Франсуаға жақындады, ал Михаил Семенович Воронцов Винцингероде пехотасымен, Лангеронмен және Сакенмен бірге артта қалды. Йорк пен Клейст Шато-Тьерриге жетті. Француздардың қолға түскен хабарламасы Наполеонның Сент-Дизьерде екенін көрсеткеннен кейін одақтастар екі әскерін біріктіріп, 200 000 сарбазбен Наполеонды қууды шешті. Француз императоры Германияға жеткізілетін жеткізілім желісін бұғаттағандықтан, одақтастар Нидерландыдан Лаонға дейінгі жаңа желі құруға бел буды. Бар-сюр-Обе қаласында Австрия императоры Франциск I-ге Дижонға кетуге ескерту жасалды. Франциск француз атты әскерінен бірнеше сағат бұрын оңтүстік Австрия әскерімен қауіпсіз жерге қашып кетті. 23 наурыз күні кешке Наполеонның полиция бастығы Жан-Жан Рене Саваридің хабарламасы Фридрих Карл фон Теттенборнның казактарымен ұсталды. Онда Париждегі қару-жарақ пен қазынада ештеңе қалмағаны және қала халқының наразылығы күшейіп, бейбітшілік талап етіп отырғаны жазылған еді. Наполеонның Париждегі жақтастарынан қосымша ақпарат келді. Ұсталған хабарламаларды қарап шыққаннан кейін Ресей императоры Александр I өз штабында одақтас әскерлердің Парижге шабуыл жасауы керек деген шешімге келді. Ол Михаил Андреас Барклай де Толли, Ханс Карл фон Дибич және Карл Вильгельм фон Толлдан кеңес сұрады. Барклай Наполеонды қууды ұсынса, Толл Парижге шабуыл жасап, Наполеонды жаңылыстыру үшін 10 000 атты әскерді жасыруды қалады. Дибич Толл мен Александрдың пікіріне келіскеннен кейін, ол ең алдымен Пруссия королі Фридрих Вильгельм III-ті, содан кейін Шварценбергті олардың жоспарына көндірді. 24 наурызда Шварценберг әскері Витри-ле-Франсуаға қарай солтүстікке жылжыды, бірақ ертеңгі күні жаңа бұйрықтар берілді. Винцингеродеге өз атты әскерімен Наполеонды қууға бұйрық берілді. VI корпус IV корпусының қолдауымен Фере-Шампенуазға қарай батысқа жылжуға, ал барлық атты әскері алда жүруге бұйрық берілді. Гвардия мен Резервтер Сомпуистен сол жерге бағытталды, ал III корпус Майи-ле-Камптан солтүстікке жылжуға тиіс болды. Блюхер әскерінің Воронцов, Лангерон және Сакен әскерлері Шалон-сюр-Марнадан Этогеге қарай батысқа жылжуға бұйрық берілді. 24 наурыздың кешінде Шварценберг әскері Витриге жақын, Куль (Коль) өзенінің шығыс жағасында орналасқан еді.

Жауынгерлік әскерге шығу

Беллиард пен екі маршалдың Марнаға жақындаудың ең жақсы жолы туралы қызу пікірталасынан кейін, 24 наурызда француз әскері Фэр-Шампенуа мен Ватри қалалары арқылы өтті. Генри Кэтрин Балтазар Винсент 300 сарбазбен Монмирайға қарай жол тартты, Йорк пен Клейстің қозғалысын қадағалап отырды. Күндіз Мортье атты әскері Шалон және Сент-Квентин-сюр-Куль бағытында барлау жүргізді, Шалон қаласында небары бірнеше жүз жау атты әскерін тапты, ал Нуизмент-сюр-Куль маңында одақтас әскерлеріне кездеспеді. Мармонт Масонс-ан-Шампанға қарай барлау жасады, бірақ жауға таппады. Осы мәліметтерге сүйене отырып, екі маршал Шварценбергтың Сен-Дизьеден оңтүстікке қарай, Наполеонға қарсы маневр жасап жатыр деген қорытындыға келді. Күндегі барлаулар нәтижесінде пікірлері нығайған Мармонт пен Мортье сол түні Кульдің арғы жағында байқалған көптеген лагерь оттарына қарамастан, өз шешімдерін қайта қарастырмады. Мармонттың әскері Ватри мен Суде арасында орналасты, ал Мортье солтүстікке қарай бивак жасады. 25 наурызда таңғы сағат 3:30-да Петр Петрович Пахлен Вюртембергтің тәждік ханзадасы Фредерик Вильгельмнің өтініші бойынша патрульдерді жіберуге кірісті. Одақтас әскері екі бағытта шабуылға көшті. Бірінші колонна, Витри-ле-Франсуадан батысқа қарай созылған негізгі жолмен, тәждік ханзада (IV корпус) мен Николай Раевскийден (VI корпус) тұрды, олардан кейін Вреде (V корпус) ілесіп келді. Екінші колонна, Монтепре арқылы оңтүстікке қарай бағытталған, гвардия мен резервтен құралды, ал Игнац Гюлайға (III корпус) Семуанға қарай жол жүруге бұйрық берілді. Кульден Пахленнің 3600 атты әскері бірінші колоннаның алға жылжуын бастады, оның атты әскері таңғы сағат 6:00 мен 8:00 аралығында Суде алдында пайда болды. Осы уақытта Мортье корпусы Ватриден Судеге қарай сағат 6:00-де жол тартты, Николас Франсуа Руссель д’Юрбальдің драгун тобы колоннаның басында бағытталды. Пахленнің артиллериясы олардың позицияларын бомбалай бастағанда Мармонт алаңдады, өз жаяу әскері мен артиллериясын Суденің батысындағы биікке орналастырды және Мортьеге дереу қосылуға шақырды. Мармонттың алаңдауын сезген Пахлен мен Вюртемберг ханзадасы Адам бірден шабуылға көшті. Пахлен Дехтерев бригадасын Мармонттың сол жақ қанатына, Деливанов бригадасын француз орталығына, ал Лиссанович бригадасын және Иловайскийдің 1000 казагын Доммартин-Леттреге қарай жіберді. Ханзада Адам мен Вюртемберг атты әскері Мармонттың оң жақ қанатына шабуыл жасады, ал Николай Васильевич Кретовтың кирасир дивизиясы мен Марковтың 23-ші атты артиллерия батареясының 12 зеңбірегі орталық шабуылға қолдау көрсетті. Көп ұзамай одақтастар майданда 10 000 атты әскерін жинады, олар француздың 4934 атты әскеріне қарсы тұрды. Бұл сандарға Иоганн Непомук фон Ностиц Ринектің австриялық кирасир дивизиясынан 2305 сарбаз кірді. Екі қанатын да қоршауға түскен Мармонт кері шегінуге бұйрық берді. Этьен Тардиф де Поммеро де Бордезуль басқаратын атты әскер алға жылжығанда, ауыр шығынмен кері қайтарылды. Судедегі екі француз жеңіл ротасы одақтас атты әскерінің шабуылында жойылды. Мортье корпусы Доммартин-Леттреге жеткенде, Беллиардтың атты әскері Пахленнің атты әскерін жолдан ығыстырды. Алайда, Иловайскийдің казактары Шарпентьер дивизиясын колоннаның артынан кесіп алып, оларды Соммезуға қарай бағытталды. Мармонт Соммезуда екі корпусты біріктіріп, атты әскерін алдыңғы қатарға, жаяу әскерін екінші қатарға орналастырды. Ол Мортиені сол жаққа, Шарль Этьен де Гиньидің атты әскерімен қанаттарын қоршап орналастырды. Француздар 60 зеңбірені қолданып, екі сағаттық артиллериялық жекпе-жекте одақтастардың 36 зеңбіресін басып озды. Иловайскийдің казактарының қатерінен қорқып, француздар сол жақ қанатын Соммезудан солтүстік-батысқа қарай ағатын өзеннің артына шегіндірді. Өзеннің қарсы бетінде казактар мен Дехтерев бригадасы Ленхарреге жақын орналасты. Түске қарай Франсуа Жозеф Дефурдың австриялық кирасир бригадасы герцог Фердинандтың гусар полкі (№3) және 4-Вюртемберг атты ягер полкімен бірге шабуылға көшті. Осы шабуылға қарсы Мармонт екі қанатын да өзендермен қоршалған позицияға кері шегінуді бастады.

Мармонттың жеңілісі

Принц Адамның шабуылы француз ат әскерінің оң жақ қанатын кері шегіндірді, бірақ Лихтенштейн Куиррасье полкі сәттілікті пайдалануға тырысқанда, оларға шашыранды оқтар тиіп, француз шабуылдарының нысаны болды. Принц Адам аттыларын қайта ұйымдастыру үшін тоқталды. Сонымен қатар, Ностиц пен Пален француздың сол жақ қанатына шабуыл жасап, Руссель д’Хурбаль мен Мерлиннің ат әскері дивизияларымен қақтығысты. Одақтастар сәттілікке жетіп, Ленхарри маңында бес французтық зеңбіректерді жаулап алды. Коннантрей-Ворфройде шегініп келе жатқан француз әскері ағаштармен қапталған шағын өзенді кесіп өтуге кірісті. Олар осы кедергіні еңсеріп жатқанда, шығыстан күшті дауыл соғып, француздардың бетіне алдымен шаң, содан кейін жаңбыр мен бұршақ жауды. Ресейдің Ұлы князі Константин Павлович Николай Иванович Депрерадовичтің 1-ші орыс куиррасье дивизиясын, орыс гвардиялық драгундарын және гвардиялық уландарын бастап, француздың оң жақ қанатына шабуыл жасады, ал Пален француздың сол жағына шабуылдады. Бірлескен одақтас ат әскерінің шабуылы Бордезульдің ат әскерін жойды, олар өзеннен өту кезінде дезориентацияға түскен еді. Француз атты әскері артқа шегілгеннен кейін, одақтас ат әскері уақытында жайғаса алмаған Жас гвардияның екі полкін талқандады. Көптеген француз сарбаздары қаза тауып, сегіз зеңбірек жаулап алынды, ал бригада командирі Жан Батист Жамин де Бермуй тұтқынға алынды. Жаңбырлы дауылда француз жаяу әскері судан ылғалданған мылтықтарымен ату мүмкіндігінен айырылды. Жак Ле Капитанның 1000 сарбазынан тұратын бригадасы төртінші шабуылға дейін үш атты шабуылды тойтарды, бірақ төртінші шабуыл құраманы қиратып, ауыр шығын келтірді. Осы уақытта орыс гвардиялық артиллерия батареясы француздарды дәл нысанаға алды. Француздардың бақытына орай, Рикард пен Шарль Жозеф Кристиани дивизиялары жемірілген позицияларын ұстап тұрды, бұл қысқа ғана қайта жиналысқа мүмкіндік берді. Француз Жас гвардиясының бригадасы сегіз 12 фунттық зеңбірекпен қолдау көрсетіліп, эрцгерцог Фердинанд гусарларының екі шабуылын да тойтарды. Осы сәтте Александр Никитич Сеславиннің казактары шайқас алаңына келді, Яминнің қираған бригадасының аман қалғандары қашқанға ұшты. Паника тарады, Мармонттың бүкіл әскері артқа шегінді. Француздарды ауыр ат әскерінен тұратын 400 сарбаздан құралған 9 наурыз полкі Сезаннан келгенде құтқарып қалды және одақтас атты әскерін қуудан тоқтатты. Тыныс алуға мүмкіндік болған соң, Мармонт пен Мортье өздерінің қираған корпустарын Фер-Шампениске жақын екі қатарға қайта ұйымдастырды. Жақындап келе жатқан оқтардың дыбысын естіген француз сарбаздары жылдам жиналып, "Император ұзақ өмір сүрсін!" деп шу көтерді, Наполеон оларды құтқаруға келеді деп сенді. Бірақ шындығында, бұл дыбыстар Пактходтың әскеріне қарсы одақтастардың шабуылдарынан шыққан. Одақтас генералдары Пактходты жоюға бар күштерін жұмылдыру үшін ат әскерінің көп бөлігін қайтарды. Дегенмен, Мармонттың әскерлері Сеславиннің казактарымен шайқас алаңынан ығыстырылып, кешкі сағат 9:00-де Аллемантқа жетті.

Пактходтың апаты

Пактходтың әскері түннің көп бөлігінде конвоймен бірге жүріп, таңертең Ватриден жолға шықты. Сағат 10-ға қарай Пактход Вильсеноға жетіп, шаршаған сарбаздарын демалуға жіберді. Осы кезде күш Федор Карлович Корфтың 12 пулямен қолданатын 1200 драгун мен атты аулаушыдан шабуылға ұшырады. Пактход өзінің оң жақ қанатын Вильсеноға бекітті, ал Амейдің бүкіл дивизиясы сол жақ қанатын құрды, ал 16 француздық зеңбірегі фронтты қамтыды. Корфтың ат әскері Лангеронның әскер корпусына қарасты. 90 минут бойы француздар оңтүстік-батысқа қарай алты топқа бөлініп, Корфтың аттыларын оңай ұстап тұрды. Кламгазда Пактход конвойды тастап, артиллерияны сүйреуге аттарды алып кетуге шешім қабылдады. Орыс атты әскері тағы да көбейіп, Корфтың күштері 2000 атты әскер мен 1000 казактан құралды. Екі атты аулаушы полкі батысқа қарай айналып, француздардың Фер-Шампенуаға қарай шегінуін тоқтатты. Пактходтың Мари Жозеф Реймонд Делорттың басқаруындағы бригадасының бірі шабуылға дайындалып, аулаушыларды ығыстырды. Сағат 14:00 мен 15:00 аралығында француздар Экури-ле-Репосқа жетті, сонда одақтастардың көбірек атты әскері келді. Делорттың әрекетінің шуы Сакен армиясының салт аттыларын, Иларион Васильевич Васильшиковтың басқаруындағы 2-гусар дивизиясын тартты. Корфтың шаршаған аттыларына көмектесу үшін Васильшиковтың гусарлары француздарға солтүстіктен шабуыл жасап, оларды шаршы формада тұруға мәжбүр етті. Сонымен қатар, Шварценберг, Александр патша және король Фредерик Вильгельм III майданға келіп, штабтарын Фер-Шампенизде орнатты. Кретов патшаға Пактходтың француз әскерлерінің жақындап келе жатқанын хабарлады. Бастапқыда Кретовтың баяндамасына сенбеді, бірақ көп ұзамай одақтас монархтары өз көздерімен француз күштерінің жақындап келе жатқанын көрді. Александр патша Пруссия гвардиясының атты әскерін, Ресей гвардиясының гусарларын және гвардиялық казактарын шайқасқа жіберіп, 23-ші атты батареяға Пактходтың әскеріне оқ атуды бұйырды. Француздар төменде болғандықтан, орыс дөңгелек оқтары мен шрапнельдер олардың үстінен өтіп, Васильшиковтың аттыларын соқты. Васильшиковтың артиллериясы жауап беріп, патшаның кортежінің жанына төрт оқ түскенде, жақыннан өтті. Ахуалды түзеген соң, патша Корф пен Васильшиковқа Пактходтың шаршыларын одақтас артиллериясымен тоқтату үшін шабуыл жасамауды бұйырды. Пахленнің атты әскері Мармонтқа қарсы шайқастан қайтарылып, Пактходты оңтүстік-батыстан тоқтатуға жіберілді, ал 30 орыс зеңбірегі француздарды оңтүстіктен атқылады. Пактходтың жағдайы нашарлағандықтан, ол күштеріне Сент-Гонд батпақтарына қарай жол тартты. Жау атты әскерімен қоршалып тұрған күйі де, оның Ұлттық гвардиясы шаршы құрылымында берік тұрды. Васильшиков Гвардиялық атты әскерін, екі драгун және бір атты аулаушы полкін алып, қарқынды шабуыл жасады, бірақ аттылар қатаң мылтық атысымен ығыстырылды. Осы уақытқа дейін 78 орыс зеңбірегі Пактходтың шаршыларын шрапнельмен атқылап, шығын келтіріп, тәртіпсіздікті арттырды. Луи Мари Жозеф Тевенеттің Амей дивизиясының бригадасы Банеске дейін батысқа қарай соғысып, кейін ресейлік элиталық шевалье гвардиясы полкімен тоқтатылды. Үш орыс офицері мен бір кернейші Пактходтың берілуін талап етіп, бітімгершілік туын көтеріп алды. Француз генералы жау артиллериясы атыс тоқтағанша келіссөздерге бармауға мәлімдеді және офицерлердің біреуін тұтқынға алды, екіншісін жаяу әскер атып өлтірді. Соңғы шабуылда орыс атты әскері француздардың оң жақ қанатындағы шаршыны бұзып, басқа шаршыларды бірінен соң бірі басып алды. Келесі қақтығыста француз сарбаздары қырғынға ұшырады немесе берілді, ал генералдар Пактход, Амей, Делорт, Тевенет және Мари Луи Джозеф Бонте одақтастардың тұтқынына айналды. Ұлттық гвардияның ержүрек сарбаздары қаһармандықпен қорғанысқа шықты, бірақ 500-ге жуық адам ғана құтыла алды.

Қуаттар

Тарихшы Джордж Нафцигердің айтуынша, одақтастар 26 400 атты әскер және 128 артиллериялық құрал қолданған. Тақ мұрагері Фредерик Вильгельм 2000 Вюртембергтік және 12 зеңбірек, 3500 орыс және 12 зеңбірек Палленнің атты корпусында, сондай-ақ 1600 орыс және 12 зеңбірек Кретовтың 2-ші кирасиер дивизиясында басшылық еткен. Ностиц өзінің кирасиер дивизиясында 3700 австриялық және 24 зеңбірек, екі жеңіл атты полкіне жетекшілік еткен. Ұлы князь Константин Гвардиялық кирасиер дивизиясынан 1600 орыс және 12 зеңбірек, Гвардиялық жеңіл кавалерия бригадасынан 2400 орыс және 12 зеңбірек жинаған. Сонымен қатар, 800 прус гвардиясы және сегіз зеңбірек, Корфтың атты корпусында 5400 орыс және 22 зеңбірек, Васильшиковтың 2-гусар дивизиясында 3900 орыс және 12 зеңбірек, Сеславиннің 1500 дон казагы және екі зеңбірек болған. Нафцигер француздар 18 100 жаяу әскер, 4350 атты әскер және 84 зеңбірек қолданғанын мәлімдеген. Мортье басқаруында Кристиани, Филиберт Жан Батист Куриал және Шарпентье басқарған үш дивизияда 7 400 Император гвардиясының жаяу әскері және 30 зеңбірек болған. Мортьеде Руссель д’Урбаль мен Гигнидің басқаруында 2050 атты әскер болған. Мармонттың корпусы 4900 қатардағы жаяу әскер және Рикард, Жозеф Лагранж және Жан Туссен Арриги де Казанова дивизияларында 38 зеңбіректан тұрған. Мармонттың 2300 атты әскеріне Бордезоулль мен Мерлин жетекшілік еткен. Пактход өзінің және Амейдің дивизияларында 5800 француз Ұлттық гвардиясы және 16 зеңбірекке басшылық еткен. 15 наурызда бөлімдердің саны біршама артқан. Мортье корпусында Кристианидің 2100 адамы, Куриалдың 2800, Шарпентьенің 2800, Руссель д’Урбальдің 1750 және Франсуа Грувельдің 350 атты әскері болған. Мармонт корпусында Рикардтың 1000, Лагранждың 2100, Арригидің 2100, Мерлиннің 1150 және Бордезоулльдің 1250 сарбазы болған. Франсис Лоран Петре Мармонт пен Мортиенің күшін 19 000 әскерге, ал Пактходтың күшін 4300 адамға бағалаған. Дигби Смит француз маршалдарының 17 000 жаяу әскері, 4000 атты әскері және 84 зеңбірегі болғанын, ал одақтастардың 28 000 әскері, көбінесе атты әскері және 80 зеңбірегі болғанын мәлімдеген. Смит Пактходтың 3700 жаяу әскері, 100 атты әскері және 16 зеңбірегі болғанын айтқан. Пактходтың екі және Амейдің бір батальоны қатардағы жаяу әскерінен, ал қалғаны Ұлттық гвардиядан тұрған. Дэвид Г. Чандлер Пактходтың 4000 сарбазы болғанын, бірақ Мармонт пен Мортиенің күшін көрсетпегенін мәлімдеген. Спенсер Ц. Таккер француз күшін 5000 деп есептеген.

Нәтижелер

Петре француздардың жоғалтуларын 10 000 адам және 60-тан астам зеңбірек, ал одақтастардың жоғалтуларын 2000 деп бағалады. Мармонт пен Мортье 2000 қаза тапқан және жараланған, 4000 әскер, 45 зеңбірек және 100 оқ-дәрі арбасы тұтқындалды. Пактход 4300 адамнан тұратын күшінің көбісін, 16 зеңбірегін және керуенін жоғалтты, тек аздаған ғана адамдар Сент-Гонд батпақтарына қашып үлкерді. Нафцигер француз әскерлерінің 9000–11000 адамға дейін, оның ішінде 5000 қаза тапқан және жараланған, ал одақтастардың 4000 адамдық шығыны болғанын айтты. Одақтастар 80 зеңбірек және 250 оқ-дәрі арбасын алғанын мәлімдеді. Смит Пактходтың 1500 қаза тапқан және жараланған, 1900 әскер, 100 оқ-дәрі арбасы және 125 нан арбасы тұтқындалғанын хабарлады. Оның Ұлттық гвардиясы опылы сарбаздар секілді күш көрсетті. Мармонттың әскері үшін Смит бір дереккөзден 5000 қаза тапқан және жараланған, 8000 әскер, 46 зеңбірек және 20 оқ-дәрі арбасы тұтқындалғанын келтірді. Екінші дереккөз 1500–3000 қаза тапқан және жараланған, 3000 тұтқынға алынған және 2000 дезертир болғанын көрсетті. Мармонт пен Мортье шайқастан кейін түнді Сезаннаның солтүстік-шығысындағы Аллеман қаласында өткізді. Йорктің Ханс Эрнст Карл, Граф фон Зитеннің Сезаннаға күш жібергенін естіген Компанс түн ортасында қаланы тастап, Альмандағы екі маршалға қосылу үшін аттанды. Екі сағаттан кейін Мармонт пен Мортье Сезаннаға қарай жолға шықты. Келесі күні таңертең олар Зиетенді қаланың иесі ретінде тапты, бірақ олардың көптігі прустарды француздарға 200 адамдық, қарсыластарына 107 адамдық шығын келтірген шайқастан кейін кері шегінуге мәжбүр етті. Коалицияның қуғындауына жетекшілік еткен Вюртембергтің тәж мұрагері француздар кеткеннен кейін үш сағаттан соң Сезаннаға кірді. 26 наурызда 1000 адамдық күшпен Компанс Ла Ферте Гаушер арқылы батысқа қарай жылжып, Генрих Вильгельм фон Хорн басқарған прус бригадасымен шайқасқаннан кейін Куломмьерге жетті. Куломмьерде түн өткізген Компансқа Винсенттің бақылау күштері мен шайқастан қашқандар қосылды, оның күші 2200 жаяу әскер және 250 аттыдан құралды. Мармонт пен Мортье Ла Ферте Гаушерге келгенде, олар Пруссияның принці Вильгельмнің бригадасының оларды тоқтатып тұрғанын көрді. Принц Вильгельм Клейст корпусының бөлімдерімен күшейтілді, ал прус артиллериясы көп ұзамай француз зеңбіректерiнен басымдық танытты. Прустарды жолдан ығыстыруға тырысқаннан кейін және Паленнің атты корпусы шығыстан жақындап келе жатқанын білгеннен кейін француз маршалдары тұзақтан тек оңтүстікке қарай Провинс қаласына қарай жылжу арқылы қашып құтылуға болатынын түсінді. Шығыста Наполеон 26 наурызда Сен-Дизиер шайқасында Винцингерродқа қарсы мағынасыз жеңіске жетті. Келесі күні француз императоры одақтастардың оның алдауын сезініп, Парижге қарай жылжып келе жатқанын түсінді. Ол әскерлеріне астанаға қарай жолға шығуға бұйрық берді, бірақ бұл тым кеш болды. Мармонт пен Мортье 27 наурызда Провинске жетіп, Париж бағытына бұрылды. Сол күні Компанс Меода болды, оның күші 3800 жаяу әскер және 850 аттыдан тұрды. Бұл жеткіліксіз күш болды және 28 наурызға қарай одақтас әскерлер Марнаны кесіп өтіп, Меоны басып алды. Компанс Парижге тікелей жолмен қайтарылды, ол 29 наурызда келді және Мармонт пен Мортьеге қосылды, олар Провинс арқылы айналып келді. 30 наурызда 42 000 француз әскері, оның ішінде 23 000 опылы сарбаз, 107 000 әскермен Шварценберг пен Блюхерге қарсы тұрды. Париж шайқасынан кейін және астананың тапсырылуынан соң Наполеонның империясы құлады.