Кіріспе

Канча-Раяда шайқасы (19 наурыз 1818 жыл), (Чилиде Екінші Канча-Раяда шайқасы немесе Канча-Раядадағы тосын шабуыл деп те белгілі) — Оңтүстік Америка тәуелсіздік соғысындағы Осорио жорығы барысында Чилиде Оңтүстік Америка патриоттары мен испан роялистері арасында болған шайқас. Бұл шайқаста патриоттар күші жеңіліске ұшырады, ал бірнеше аптадан кейін патриоттар Майпу шайқасында өш алды.

Өмірбаян

1818 жылдың наурыз айында роялистік күштер бригадир Мариано Осорио басшылығымен шамамен бес мың сарбазбен Талка қаласында шоғырландырылып, бекітілді. Ал Біріккен армиядан құралған, шамамен жеті мың сарбазды тәуелсіздік күштері шамамен жеті шақырым қашықтықтағы Канча Райада даласында орналасты. Аргентиналық генерал Хосе де Сан-Мартин өз қанатына шабуыл болатынынан сескеніп, әскерлердің орналасуын өзгертуге бұйрық берді. Испан генералы Осорио өзінің сандық артықшылығының және атты әскерінің аздығын білгендіктен, шайқасқа түсуге құштар емес, Талканы нығайтумен ғана айналысты. Бірақ полковник Хосе Ордонес ұсынғаннан кейін, Ордонес басшылығымен соғысуға келісім берілді.

Шайқас

Испандықтар сағат 19:30-да шабуыл жасады, бұл патриоттар күтпеген соңғы нәрсе еді. Батыл қадам ретінде Ордонес Сан-Мартиннің ең қорқатын шабуылын жасады: қаланы айналып өтіп, патриот күштері әлі де орналасып жатқан авангардтың артынан түнгі күтпеген шабуыл жасады. Күтпеген шабуыл патриот армиясы қайта орналасудан бұрын болды және Сан-Мартиннің орналасқан жеріне жақын генерал Бернардо О’Хиггинстің батальонына бағытталды. Көп ұзамай авангард әскерлері шашырап кетті, О’Хиггинс қиын жағдайда қалды; оның аты атып түсірілді және бір қолына жараланды. Сан-Мартин ерекше жағдайға түсіп, кері шегінуге бұйрық бермей, позицияны ұстап тұрды, нәтижесінде көптеген патриот әскерлері жаудың атынан қашып, қару-жарақтары мен жабдықтарын тастап кетті. Бірақ бастапқы дүрлік-шаруадан кейін ол кері шегінуге бұйрық берді. Артық және резерв күштері шабуылға біршама төтеп беріп, қайта орналасты, бірақ олардың басшысы болмады, өйткені олардың командирі, полковник Иларион де ла Кинтана, қайта орналасудан кейін бұйрық алу үшін штабқа кетіп, әлі оралмаған еді. Полковник Хуан Грегорио де Лас-Херас басқаруды өз қолына алып, артқа шегіну кезінде әскерге жетекшілік етіп, мүмкіндігінше көп артиллерия мен қару-жарақтарды қайтаруға тырысты. Сан-Мартин мен О’Хиггинс (олар да толық жылдамдықпен шегініп жатқан) роялистердің тығыз қууын бастан өткерді.

Салдары

21 наурызға дейін үш жарым мыңға жуық патриот әскері Сан-Фернандода қайта жиналды, ал жеңіліс туралы хабар Сантьягоға жетті. О'Хиггинс пен Сан-Мартиннің қаза болғаны туралы әңгімелер тарады, соның салдарынан Сантьягодан Мендосаға адамдардың қоныс аударуы басталды. Бұл шайқасқа қатысты Сан-Мартин мына хабарламаны жіберді: Мен басқаратын әскер Талканың шетінде орналасқанда, жау шабуыл жасады және менің кері шегінуіме себеп болған, дерлік толық құрамынан ыдырауға ұшырады. Қазір әскерді қайта біріктірудемін, нәтижесі жақсы, өйткені Курикодан Пелекенге дейін 4000-қа жуық адамды санап шығардым. Бұл шайқас (науқан барысындағы жалғыз жеңіліс) шамамен 150 адамның қаза табуына және 200 адамның тұтқынға алынуына әкелді. Бірнеше жүз адам дезертирлік жасады, аргентиналық жақтан барлық артиллерия, сондай-ақ чили және аргентиналық әскерлердің көптеген жылқылары, есектері мен қарулары жоғалды. Корольшілдердің жеңісіне қарамастан, бұл олар үшін ауыр соққы болды: 200 сарбаз қаза тапты, 300 адам тұтқынға алынды және шамамен 600 адам қашып кетті, бұл шайқасқа қатысқан 2000 адамның жартысынан астам құрады.