Кіріспе

1848 жылғы венгр революциясы кезінде болған шайқас. Император әскері екі колонна бойынша жылжыды: Пешт-Мишкольц жолымен Цорич дивизиясы мен артиллерия резерві, ал Ясберень-Ароксхаллас жолымен Шварценберг дивизиясы. Венгр әскері шамамен 43 000 адамнан және 150 артиллериядан тұратын төрт корпусқа бөлінген, бірақ шайқаста тек үш корпустың күшіне сүйенуге болды. I (Клапка), II (Репаси) және VII (Гергей) корпустарының жалпы саны 36 000 адамды және 136 зеңбіректі құрады. Поелтенберг дивизиясы Альдебро мен Фельдеброда, Мариасси дивизиясы Капольнада, ал Секулитс дивизиясы Калда орналасқан. Император әскерлерінің жақындап келе жатқанын естіген Мариасси Тарнаны кесіп өтіп, Дьёндьёш жолының екі жағында, өзеннің оң жағалауындағы биіктіктерде жауынгерлік позиция алды. Оң қанатын Тотфалу деңгейінде орналастырды, ал сол қанатын тас жолдың сол жағындағы кішкентай орманға тіреп қойды. Секулитс та осыған ұқсас әрекет жасады, ол Тарнаның оң жағалауында Компольт және Каль ауылдарының алдында позиция алды, ал сол қанатын жоғарыда аталған орманмен байланыстырып, Мариасси дивизиясымен қосыстырды. Аулих таңертең Кальға келген соң, 1 батальонды Мариасси әскерімен байланыс орнату үшін Компольтка жіберді, ал қалған әскерлерімен, штаб бұйрығы бойынша оның басқаруына берілетін Секулитс дивизиясымен бірге Кальдың алдында позиция алды. Клапка Дессеффи дивизиясымен, Сирок өтегін қорғап тұрған Идиковский жасағынан басқа, 3600 жаяу әскер, 500 атты әскер және 16 зеңбіректен тұратын күшпен таңда Верпелетке орналасты: 1-ші Дон Мигель және 43-ші Ұлттық гвардия батальондары қаланың өзін басып алды, ал оның солтүстік жағында 1/2 фунттық батарея Тарна көпірін отқа ұстау үшін орналастырылды; дивизияның қалған бөлігі қаланың шығысындағы биік жерде күту позыциясын алды.

27 ақпан

27 ақпанда шайқас жалғасты. Windisch Grätz 27-сі күні таңертең Капольна шайқасы алаңына асықты, бірақ бұрын, Parrot-қа өзінің 4 кавалериялық ротасын сол жерге жіберуді, бригадасының қалған 3 батальонымен, 1 кавалериялық ротасымен және 1 батареясымен Gyöngyös-тің шығысындағы биік жерде орналасып, Parád, Verpelét және Heves бағытында шабуылдарын жалғастыруды бұйырды. Осы кезде ол Schlik-тің Sirok өтегін басып алғанын және өз корпусымен Венгрияның оң жақ қанатының ең шеткі орны Верпелетке қарай бет алғанын білді. Дембински таңертең Schlik-тің Sirok өтегін басып алып, Klapka әскерлерінің оң жақ қанатына және артқы жағына қауіп төндіріп тұрғанын сезгенде, генералға Sirok өтегін қайтарып алуға бұйрық берді және оған көмек ретінде Poeltenberg дивизиясын жіберді. Содан кейін Klapka мен Schlik артиллериясы арасындағы дуэль кешке дейін жалғасты, одан кейін Schulz дивизиясы Eger-ге қайтарылды. Орталықта, Kápolna-да, Дембински мажар әскерлеріне жеке басшылық етті, олар негізінен тек Máriássy дивизиясынан тұрды. Солтүстіктен 16-шы Zanini жаяу әскер полкінің батальоны, ал тас жол бойымен 44-ші және 47-ші Ұлттық армия батальондары ілгері жылжыды. Әр ғимаратты иелену үшін аяусыз күрес болды. Aulich Kápolna-ға қарай жолға шықты, бірақ жолда К.u.K. әскерлері ол қорғау үшін қалдырған Kisfaludy бригадасын Kál ауылынан ығыстырғанын естіді. Осы алаңдаушылықтан ол әскерімен бірге Kál-ға қайтып келді, бірақ оған жеткенше, Дембински оған кері шегінуді бұйырды. Сондықтан Aulich-тің жаяу әскері ауылды қайтарып алу үшін жіберілмеді, және дереу шегінуді бастады. Әскери бағыныштылық тұрғысынан бұл ерекше талап Дембински бас қолбасшы болған айдағы жағымсыз тәжірибелермен түсіндірілді. Алайда, осы көтеріліс кезінде жоғары шенді офицерлер азаматтық мемлекеттерге тән саяси нормаларды сақтады. Ол әскери министр Lázár Mészáros-ты және министрліктің Бас штабының бастығы генерал-майор Antal Vetter-ді лагерьге алып барды. Vetter-дің естелігінде, оның кандидатурасы қорғаныс министрі Lázár Mészáros-тың келісімімен бекітілді, ол оны бұрынғы лауазымынан босатып, тергеуден кейін жаңа бас қолбасшы болып тағайындалды. Қалған жайттар туралы мәліметтер әртүрлі. Vetter-дің сөзіне сүйенсек, олар Tiszafüred-ке бара жатқанда Hortobágy-да Szemere-мен кездесті, ал Mészáros өзінің сүйіктісі Дембинскидің Görgei-дің тұтқындағанын естігенде, оны әскери сотқа беру керектігін мәлімдеді.

Екі тарап үшін де әскери мәселелерден тыс шығындар мен салдарлар

Капольна шайқасы – екі жақтың негізгі күштерінің Швехаттан бері алғаш рет кездескені. Екі бас қолбасшы да шайқасты жоспарлаған, бірақ оны 26–27 ақпанға белгілемеген. Венгрия армиясының штаб-офицерлерінің жағдайды толық бақылап отырмағанын да айту керек. Көптегені алғашқы шайқаста болғандықтан тәжірибесіз еді. Олардың тәжірибесі император армиясының тәжірибесінен мүлдем өзгеше болды. Капольна шайқасы тарихшылар арасында әлі де даулы мәселе болып табылады. Көрсетілген шығындарды ескеретін болсақ, бұл Австрияның айқын жеңісі еді. Империяның тізімінде 60 қаза тапқан, 259 жараланған және 32 жоғалып кеткен әскері бар. Дұғаның бірнеше нұсқасы сақталған, сонымен қатар Коссуттың Капольнада дұға оқып тұрған суреттері ағашқа, тасқа басылып, көптеген картиналар жасалған. Алайда, бұл мәтін қаза тапқан әскерлердің жерлеу рәсімінде оқылмаған және оқуға мүмкін болмаған, себебі ол Капольна шайқасының батырларын жерлеуден кейін жазылған. Коссуттың хаттарында осы шайқаста қаза тапқан батырлардың құрметіне дұға жазып, оқығаны туралы ешқандай мәлімет жоқ. Игнац Хельфи (1830–1897), саясаткер, Венгрия парламентінің мүшесі және Коссуттың Венгриядағы өкілі, Коссутқа дұға мәтіні жазылған майлы түспен басылған суреттің көшірмесін сыйлады. Коссут оны әдемі әрі әсерлі деп тапты, бірақ Капольна батырларын еске алу үшін дұға жазғанын немесе оқығанын жоққа шығарды. Ол дұға оқи алмаған, өйткені шайқасты Австрия армиясы жеңіп алған, сондықтан майдан олардың бақылауында болды, олар қаза тапқандарды жерледі. Егер Коссут сол жерге келген болса, австриялықтар оны "қозғалыстың" басшысы ретінде дереу тұтқындап алар еді. Қазір бізге дұғаны бұрынғы студент, заңгер және публицист, Папа қаласынан шыққан, 1848–1849 жылдары Сомоги округінің үкімет комиссары Гашпар Нослопидің хатшысы, жер иесі Пал Цсаподидің Адандтағы сарайында, 2 наурызда шыққан «Коссут хабарламалары» журналындағы шайқас сипаттамасын оқығаннан кейін жазғанын білеміз (дегенмен, осылай мәлімдеген). Дұға жазылғаннан кейін, ол әртүрлі жерлерде әртүрлі нұсқаларда басылды, мысалы, Капошвар, Шомбатели, Эстергом, Буда, Пешт, Сегед, Колосвар және бірнеше басылмаған нұсқалары да бар. 1849 жылдың 1 маусымында «Комароми Лапок» газетінде жарияланды. Дұға 19 ғасырдың ортасынан бастап шетелде де үлкен қызығушылық тудырды, оның мәтіні ағылшын, француз, поляк, неміс және итальян тілдеріне аударылды, сонымен қатар словак тілінде поэтикалық түрде де тарады. 1849 жылдың 6 тамызында Манчестерде өткен венгрлік жиынға қатысушылардың бірі мәтінді ағылшын тілінде келтірді. 1850 жылдардан бастап 1848–1849 жылдардағы Венгрия революциясы мен тәуелсіздік соғысының тарихы және Лайос Коссуттың өмірі туралы ағылшын және неміс тілдерінде жарық көрген бірнеше еңбектерге дұғаның аудармалары енгізілді.