Кіріспе
Иранда трансгендерлік құқықтар шектеулі, трансгендерлік жеке тұлғаларды ресми тану деңгейі тар, бірақ трансгендер адамдар заң, мемлекет және кеңінен қоғам тарапынан өте жоғары деңгейде кемсітушілікке тап болады. 1979 жылғы Ислам революциясына дейін Иранда трансгендерлік идентиті мәселесі үкімет тарапынан ресми түрде қарастырылмаған. Алайда, 1980-ші жылдардың ортасынан бастап, трансгендер адамдар жыныс өзгерту хирургиясынан өткен жағдайда үкімет тарапынан ресми түрде танылды, операция құнына белгілі бір қаржылай көмек көрсетілді және операциядан кейін туу куәлігінде жыныс белгісін өзгерту мүмкіндігі болды. Дегенмен, Иранда маңызды заңдық және әлеуметтік кедергілер бар. Хирургиядан өтпеген трансгендер адамдар заңмен танылмайды, ал операция жасағандар ұзақ және терең зерттеу процесінен өтеді, оның ішінде әйберлілік тексеруі, ата-ананың ресми келісімі, ұят сезімін күшейтетін психологиялық кеңес беру және Отбасы сотының тексеруі. Сонымен қатар, Иранда екі жыныстан емес идентиті танылмайды және елдегі транс денсаулық сапасы, оның ішінде гормондық терапия мен қайта құру операциялары көбінесе өте төмен. Иран трансгендерлік идентитін психикалық ауру деп санайды және трансгендерлерді қорлауға немесе жеккөрушілік қылмыстардан қорғайтын заңдары жоқ. Трансгендер адамдар өздерінің трансгендер екендігін жасыруға зор қысымға ұшырайды, көбінесе жаңа қалаға көшіп кетуге, бұрынғы қарым-қатынастарды үзуге және Ирандағы қатаң жыныстық бөлінуге сәйкес келуге мәжбүр болады. Иран ішінде трансгендер адамдарға қарсы мазақтау жиі кездеседі, трансгендер адамдар физикалық және сексуалдық шабуыл, білім беру және жұмыс орындарынан шеттету, кедейлік және баспанасыздық қаупіне тап болады. Иран үкіметі сондай-ақ онлайн трансгендер қауымдастықтарын бақылайды, оларды жиі цензуралайды және полиция трансгендер адамдарын үнемі тұтқындайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі "лесбиян, гей, бисексуал және трансгендер балалар электр тогымен соққылауға және гормондар мен күшті психоактивті дәрі-дәрмектерді қолдануға" ұшырайды деп хабарлады.
Transgender rights in Iran are limited, with a narrow degree of official recognition of transgender identities by the government, but with trans individuals facing very high levels of discrimination, from the law, the state, and from the wider society. Before the Islamic Revolution in 1979, the issue of transgender identity in Iran had never been officially addressed by the government. Beginning in the mid 1980s, however, transgender individuals were officially recognized by the government, under condition of undergoing sex reassignment surgery, with some financial assistance being provided by the government for the costs of surgery, and with a change of sex marker on birth certificates available post surgery. However, substantial legal and societal barriers exist in Iran. Transgender individuals who do not undergo surgery have no legal recognition and those that do are first submitted to a long and invasive process, including virginity tests, formal parental approval, psychological counseling that reinforces feelings of shame, and inspection by the Family Court. In addition, non binary genders are not recognized in Iran and the quality of trans healthcare in the country, including hormone therapy and reconstruction surgeries, is often very low. Iran considers transgender identity to be a mental disorder and has no laws protecting trans people against stigmatization or hate crimes. Transgender individuals also face extreme social pressures to hide the fact that they are transgender, often being forced to move to a new city, cut ties with any previous relationships, and conform to the strict sex segregation in Iran. Harassment against transgender individuals is common within Iran, and trans people face increased risk of physical and sexual assault, exclusion from education and jobs, poverty, and homelessness. The Iranian government also monitors online transgender communities, often subjecting them to censorship, and police routinely arrest trans people. The United Nations Human Rights Council has reported that "lesbian, gay, bisexual and transgender children are subjected to electric shocks and the administration of hormones and strong psychoactive medications".
1979 жылға дейінгі
Үшінші жыныстың қазіргі Иран аумағында мыңдаған жылдар бұрын болған өркениеттерде де кездескеніне дәлелдер бар. 2018 жылы Теппе Хасанлудағы қабірлерді зерттеу көрсетті, қабірлердің шамамен 20 пайызы екі жыныстың арасындағы бөлініске сәйкес келмейтін заттармен толтырылған, немесе жерленген адамның әйел киімін киіп еркектік рөл атқарғаны (немесе керісінше) байқалған. Сонымен қатар, осы жерде сақалды, бірақ әйел киімін киген адамның еденде отырған суреті бейнеленген ыдыс та табылды, бұл поза жергілікті суреттерде әдетте әйелдерге арналған. Иранда интерсекс жағдайларына байланысты хирургиялық араласулар 1930 жылдан бері жасалып келеді. 1963 жылы аятолла Рухолла Хомейни интерсекс адамдарға түзету операциясы жасауға діни тыйым жоқ екенін жазған кітап шығарды, бірақ бұл оның жыныс мүшелерінде ешқандай физикалық белгісіздігі жоқ адамдарға қатысты емес еді. Хомейни сол кезде радикалды, шахқа қарсы революционер болғандықтан, оның фетвалары Империя үкіметі үшін маңызды болған жоқ, себебі үкіметтің трансгендер адамдарға қатысты нақты саясаты болған жоқ.
Революциядан кейін
1979 жылғы Иран революциясынан кейін құрылған жаңа діни үкімет трансгендерлерді және киім ауыстырушыларды гейлер мен лесбияндықтармен бірге санады, олар Шах тұсында айыпталып, Иранның қылмыстық кодексі бойынша қамшылау немесе тіпті өлім жазасына кесілген. Трансгендерлер құқығы үшін күрескен алғашқы белсенділердің бірі – трансгендер әйел Марьям Хатун Молкара. Революцияға дейін ол физикалық жағынан әйел болуды армандаған, бірақ операция жасатуға қаражаты жетпегендіктен діни рұқсат алуға тырысқан. 1975 жылы ол революцияның болашақ көшбасшысы Хомейниге, ол кезде елден қуылған болатын, хаттар жаза бастады. Революциядан кейін ол жұмысынан босатылып, күштеп ерлер гормонымен инъекцияланды және психиатриялық стационарға жатқызылды. Кейін таныстарының көмегімен босатылып, көптеген басқа да көшбасшыларға лобби жасауын жалғастырды. Соңынан ол Иранға оралған Хомейнимен кездесті. Осы кездесуде ол байлауыш кигендігі үшін және қаруы болуы мүмкін деген күдікпен күзетшілерінен ұрып-сапалаған. Алайда Хомейни оған 1997 жылы жасалған жыныс өзгерту операциясына рұқсат беретін хат берді. 1987 жылы шыққан бұл фетваның нәтижесінде Ирандағы трансгендер әйелдер операция жасатуға, хирургиялық түрлендіруге, туғандық куәліктері мен барлық ресми құжаттары жаңа жынысы бойынша ресімделгенге дейін әйел ретінде өмір сүре алады және ер адамдарға үйлене алады. Хомейнидің бастапқы фетвасын Иранның қазіргі басшысы Әли Хаменеи қайта растады, және оны көптеген иран дінбасылары да қолдайды. 2014 жылы Мәшһад медицина ғылымдары университетінің құрамында трансгендерлік зерттеулер орталығы құрылды. 2021 жылы Health Care for Women International журналында жарияланған зерттеуде Ирандағы транс әйелдердің 92%-ы сөздік немесе эмоционалдық зорлық-зомбылыққа ұшырағаны, ал 70%-дан астамы физикалық зорлық-зомбылыққа ұшырағаны анықталды. Зерттеу сондай-ақ "адамдардың көпшілігі осы зорлық-зомбылық туралы билік органдарына хабарламайды және хабарлаудың пайдасы жоқ деп санайды" деген қорытынды жасады. 2018 жылы Quality & Quantity журналында жүргізілген зерттеуге қатысушылардың көпшілігі "полиция тарапынан айыпталып, тұтқындалып, физикалық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын" және жұмыс орнында кемсітушілікке ұшырағанын, оның ішінде трансгендер болғандықтан жұмыстан шығарылғанын айтты. Транс ерлер мен транс әйелдер арасындағы жіктелу транс ерлерді транс әйелдерге қарағанда "нақтырақ" немесе жарамдырақ етіп көрсетеді. OutRight Action International ұйымының 2016 жылғы есебінде "Ирандағы трансгендерлер заң мен тәжірибеде қатыгез кемсітушілік пен зорлық-зомбылыққа тап болады, олар сирек қоғамның теңдес мүшелері ретінде қарастырылады" және "Ирандық трансгендер қауымдастығы мемлекеттік және мемлекеттік емес актерлерден, жауыздыққа толы қоғамдық көзқарастан бастап, зорлық-зомбылық актілеріне дейін, тұтқындалу, қамауға алу және қудалау қаупіне дейін қысымға ұшырайды" делінген. Есепте Иран полициясы транс деп күдіктенгендерді жиі тұтқындап, ресми тергеу аяқталғанға дейін ұстап отыратыны атап өтілді. Полиция трансгендерлерді киім ауыстыру ережелерін бұзғандары үшін жиі жазалауға тырысады. Justice for Iran ұйымы "цензура заңдары жыныстық бағдар мен гендерлік сәйкестік туралы нақты ақпаратқа қол жеткізуге кедергі келтіреді" деген қорытынды жасады. Трансгендерлерге Иран армиясында қызмет етуге тыйым салынған және оларға әскерилер арнайы босату куәліктерін береді. Трансгендерлерді анықтаудың бұл тәсілі оларды физикалық зорлық-зомбылыққа және кемсітушілікке ұшыратады.
Пана іздеушілер
Ираннан көптеген трансгендер адамдар елден қашып, басқа елдерде пана табуға тырысты. Кейбір босқындар пана алған елдерде ирандық экспаттар қауымдастықтарынан кемсітуге және жалтаруға тап болғанын хабарлады. Босқындар өздерінің пана алған елдерінде заңды жыныс тану және денсаулық сақтау мәселелерімен де күресуі мүмкін. 2020 жылы Исландияда Ираннан пана сұраған трансгендер жасөспірімнің депортациялануы мүмкін болғандықтан наразылықтар өтті. Жасөспірім бастапқыда Португалияда пана табуды жоспарлаған, бірақ Иран революциялық гвардиясы оны тұтқындап, күштеп Иранға қайтаруға тырысқаннан кейін елден қашып, Исландияға келуге мәжбүр болды.
Халықаралық есептер
UNHCR 2001 жылғы есебінде Иранда жынысты ауыстыру операциясы жиі және ашық түрде жасалатыны, ал гомосексуалды және киім ауыстыратын ер адамдар, трансгендерлік идентитімен байланысты болмаса да, жасырын өмір сүрсе қауіпсіз болатыны айтылған. Дегенмен, Сафра жобасының 2004 жылғы есебі БҰҰ есебін тым оптимистік деп санайды. Сафра жобасының есебінде БҰҰ трансгендерлер мен ЛГБТ мәселелері бойынша заңдық қысымды жеткілікті бағаламағандығы көрсетілген. Сафра жобасының баяндамасында қазіргі уақытта трансгендер деп есептелетін адамдарға операция жасаудан бас тарту мүмкіндігі жоқ екені, егер олар жынысты ауыстыруға рұқсат алса, дереу емделуі күтілетіні айтылған. "Операция жасалмаған" күйде қалуды қалағандар (сондай-ақ, киім ауыстырып киетін немесе гендерлік сәйкессіздікпен сәйкестенетін адамдар) туғандағы жынысы бойынша қарастырылады, сондықтан олар гомосексуалдар ретінде мазақталуы мүмкін және гомосексуалдық әрекеттерге тыйым салатын заңдарға бағынады. 2016 жылғы OutRight есебінде денсаулық сақтауға қол жеткізу мүмкіндігінің қаржылық жағдайына байланысты шектеулі екені, ал денсаулық сақтау жүйесінің медициналық көмекке қажетті қосымша денсаулық проблемалары бар адамдарды қабылдаудан бас тартатыны, соның салдарынан заңдық құқықтарынан айырылатыны атап көрсетілді. Бір дәрігер "жынысын өзгерткісі келетіндердің барлығы да гендерлік идентиті бұзылысынан зардап шегеді деп айтуға болмайды" деді. Сондай-ақ, көптеген психологтар ата-аналарды балаларының гендерлік нормадан тыс мінез-құлқына қарсы белсенді түрде шара қолдануға ынталандырады. Баяндамада денсаулық сақтау жүйесіндегі "қақпашылық" мәдениетінің кең таралғаны, науқастарды өте ұзақ күтуге мәжбүр ететіні, себебі бұл өкіну деңгейін төмендетуге көмектеседі деген сенімде екені де көрсетілді. Заң медицинасы ұйымының дәрігері 1987-2004 жылдар аралығында өтініш бергендердің жартысынан азы ғана жынысты ауыстыру операциясына рұқсат алғанын мәлімдеді. 2006-2010 жылдар аралығында үкімет 1366 рұқсат берді. 2021 жылғы Psychiatric Research журналында жарияланған зерттеуде Ирандағы трансгендерлер арасында "депрессиялық, жарақаттық және стрестік тәрізді бұзылыстар" жиі кездесетіні анықталды, сондай-ақ "клиенттердің 70%-ға дейін өзін-өзі өлтіру туралы ойларға берілгені" хабарланды. 2016 жылы Тегерандағы 104 трансгендер әйелді зерттеу кезінде ЖИТС таралуының 1,9% құрағаны анықталды. 2009 жылғы зерттеуде тексерілген 58 трансгендер адамның арасында ЖИТС/АИДС анықталған жоқ.
Гомосексуалистерге мәжбүрлеп операция жасау
Бұқаралық ақпарат құралдарында гомосексуалдарды Иран мемлекетінің гомосексуализмге қарсы қысым көрсетуінің бөлігі ретінде медициналық жыныс өзгертуге мәжбүрлеуге ұшыратыны туралы хабарлар тарады.
Трансгендерлік қауымдастық
Транссексуалдар Иранда үкіметтік емес ұйымдар мен қолдау топтарын құрды. Бұл топтар трансгендерлерді қолдау үшін ақпарат және дағдылармен қамтамасыз етеді, сондай-ақ әлеуметтік танымал емес қарапайымдықпен күресуге жұмыс жасайды. Олар көбінесе медициналық модельге ден қойып, трансгендерлік идентитітін ауру ретінде "емдеуге" тырысады. Бұл трансгендерлік тәжірибелердің патологиясына себеп болғанымен, адамдарға моральдық бұрмалушылыққа наразылық білдірмей өзін анықтауға және басқа да ішкі стигмаларды сезінуге мүмкіндік береді.
Халықтық ақпарат құралдарында
Иран трансгендер қауымдастығына және олардың құқықтық жағдайына халықаралық назардың артуы 2002 жылы Митра Фараханидің жүлделі "Juste une femme" ("Жалғыз әйел") фильмі нәтижесінде болған болуы мүмкін.