Кіріспе

Оңтүстік Африка жазушысы және әдеби сыншысы (1936–2010)

Льюис Нкоси (5 желтоқсан 1936 – 5 қыркүйек 2010) – Оңтүстік Африка жазушысы және журналисі. 1950-1960 жылдары қабылданған Коммунизмді басу және Жарияланымдар мен ойын-сауық туралы заңдар оған және оның шығармаларына шектеулер салғандықтан, ол 30 жыл бойы эмиграцияда өмір сүрді. Көп қырлы тұлға болған ол, әдеби сын, поэзия, драма, роман, әңгімелер, эссе, сондай-ақ журналистиканы қоса алғанда, әртүрлі жанрларда жазды.

Ерте өмір

Нкоси Оңтүстік Африканың Квазулу-Натал аймағындағы Эмбо деген жерде дәстүрлі зулу отбасында дүниеге келген. Ол жергілікті мектептерде білім алған, содан кейін Дурбан қаласындағы М. Л. Сұлтан техникалық колледжіне қабылданды.

Кейінгі өмірі

Нкоси жиырма жасына келгенде журналист болып жұмыс істей бастады, алғаш Дурбанда, 1955 жылы «Ilanga lase Natal» («Натал күні») атты апталық басылымға қосылды, содан кейін Йоханнесбургте «Drum» журналында және 1956 жылдан 1960 жылға дейін «Drums Sunday» газетінің бас репортері және «Golden City Post» газетінде жұмыс істеді.

Оңтүстік Африкадағы әдеби мансап

Ол көптеген журналдар мен газеттерге эсселер жазды. Оның эсселері апартеидті және расистік мемлекетті сынады, нәтижесінде Оңтүстік Африка үкіметі оның еңбектерін тыйым салды.

Қалған жері

Нкоси 1950-1960 жылдарда қабылданған Коммунизмді басу заңы мен Жарияланымдар және ойын-сауық заңындағы баспа ережелеріне байланысты жазуына қатысты ауыр шектеулерге тап болды. Оның еңбектері Коммунизмді басу заңы бойынша тыйым салынды және ол жазушы ретінде қатты шектеулерге ұшырады. Сонымен қатар, ол Гарвард университетінен Ниман стипендиясын алған алғашқы қара нәсілді Оңтүстік Африка журналисі болды. АҚШ-қа баруға рұқсат сұрағанда, Нкоси Оңтүстік Африкадан бір реттік шығу рұқсатын алды, осылайша елге қайту мүмкіндігінен айырылды. 1961 жылы Гарвардта оқуға стипендияны қабылдап, ол 30 жылдық жер аударудың бастауын берді. 1962 жылы ол Чинуа Ачебе, Воле Сойинка, Нгуги ва Тхионг'о және Езекиел Мфалеле сияқты жазушылармен бірге Макерере университетінде өткен Африка жазушыларының конференциясына қатысты. Лондонға көшіп келгеннен кейін Нкоси BBC-де жұмыс істеді және 1962-1965 жылдар аралығында «Africa Abroad» радио бағдарламасын жасады, сондай-ақ NET телеарнасының «African Writers of Today» телесериалы үшін көрнекті африкалық жазушылармен сұхбаттар жүргізіп, «The New African» журналының әдеби редакторы қызметін атқарды (1965-1968). Ол 1967 жылы «Swinging London» туралы «Three Swings on a Pendulum» бағдарламасында пайда болды, оны BBC iplayer-де көруге болады. 1970 жылы ол Калифорния университетінің Ирвин қаласындағы қонақ профессор болды. Лондон университетінің ағылшын әдебиеті мамандығы бойынша бакалавр (1974) және Сассекс университетінің магистр (1977) дәрежелерін алғаннан кейін, ол Вайоминг университетінде ағылшын тілінің профессоры болды (1991-91), сонымен қатар Замбия мен Польшаның Варшава қалаларындағы университеттерде оқытушы болып жұмыс істеді. Нкоси 2010 жылдың 5 қыркүйегінде Йоханнесбургтегі Wellness Clinic-те 73 жасында қайтыс болды. Оның артында өмірлік серігі Астрид Старк Адлер және екі қызы – Джой мен Луиза қалды. Нкосидің естелік шарасы 8 қыркүйекте Йоханнесбургтегі Ньютаун мәдени аймағындағы Африка мұражайында өтті, ал оның жаназасы 10 қыркүйекте Дурбанда болды.

Романдар

Нкоси әдеби өмірін 1960 жылдары бастағанмен, ол көркем әдебиетке «Драм» журналындағы әріптестерінен әлдеқайда кешірек кірді. Оның алғашқы романы «Жұптасқан құстар» 1986 жылы жарық көрді. Одан кейін «Жер астындағы халық» романы 2002 жылы, ал үшінші романы «Манделаның эгосы» 2006 жылы жарыққа шықты.

Жұптасу құстары (1986)

"Жыныстанушы құстар" атты кітапта Түштiк Африканың білімді қара нәсілді азаматы Нди Сибияның әңгімесі баяндалады. Ол өлім жазасын күтіп отырған түрмеде болған оқиғасын баяндап береді. Жұмыссыз жүрген Сибия Дурбан қаласын аралап жүріп, бөлінген жағажайға жетеді. Сол жерде ол қоршаудың арғы жағында (жағалаудың ақ жағында) ақ қызды табады. Олар бір-біріне үнсіз қарайды да, бір-біріне жабық қарым-қатынас жасайды. Олар Оңтүстік Африкадағы нәсілдік заңдар ұсталса, түрмеге жабылғанын жақсы білетін. Ақ қыз өзінің жалаңаш денесін Сибияға әдейі көрсетті. Ол бүкіл оқиғаны ақ қыз бен өзінің арасындағы махаббат оқиғасы ретінде қабылдайды. Қыздың жағажайда жиі көрініп, қызығушылық танытқан көрінісі Сибияны өзіне сендіруге талпындырады. Жағажайда бірнеше рет үнсіз кездескеннен кейін, Сибия оның үйіне барады, оны жалғыз және дайын деп тауып, жыныстық қатынасқа түседі. Бірақ көршілері оларды тауып алады, ал ақ қыз Сибияны зорлауда айыптайды. Ақ төрешілердің соты басталады. Сотта ақ қыз Вероника Сибия туралы білгенін жоққа шығарып, оған қатысты зорлау туралы айыпты қайталайды. Сот Сибияны кінәлі деп тауып, өлім жазасына кесіп отыр. Роман даулы пікірлер тудырып, сыншылардың назарын аударды. 1986 жылы Макмиллан күміс қалам сыйлығы берілді. "Нью-Йорк Таймс" бұл романды 1986 жылдың ең үздік жүз кітабының бірі деп жариялады.

Жер астындағы адамдар (2002)

Нкосидің екінші романы "Жер асты адамдары" – саяси триллер. Бұл романда ол нәсілдер аралық сексуалдық қатынастар тақырыбынан бас тартып, Оңтүстік Африкадағы қарулы күрес тақырыбына ден қойды. Корнелиус Молапо – тіл мұғалімі және Ұлттық Азаттық Қозғалысының мүшесі, нәсілшіл ақ азшылық үкіметіне қарсы қарулы соғыс жүргізіп жатқан ұйым. Ол – ақын, шебер дебатор, көптеген кітаптарды құмарлықпен оқиды, тіпті крикет ойнайды. Ол Орталық Комитеттің саясатын жиі сынап, мүшелерін ашуландырады. Оған қарсы тұру үшін олар стратегия жасайды. Ұйымның Орталық Комитеті Корнелиуске елдің шалқары Табанене деген жерге барып, шаруалардың көтерілісіне қатысуды ұсынады. Орталық Комитет оның қалыпты өмірден алыстауынан пайдаланып, оның үкімет тарапынан ұрлануын жоспарлайды. Басында ол тартынса да, көнуге мәжбүр болады. Табанене жеткен соң Корнелиус кедей, сауатсыз, жұмыссыз ауыл тұрғындарын революционерлерге айналдырып, оларды жетектейді. Бұл міндетті орындау үшін ол Табанененің құлатылған басшысының қызы, ханшайым Мадиден көмек сұрайды. Жасырын операциялар кезінде ол екі ақ нәсілді адамды тұтқынға алады. Бірақ ол қарусыз бейбіт азаматтарды өлімге жіберуге дайын емес. Темдеу арада Орталық Комитет Корнелиустың қызметтен жоғалуы туралы үлкен науқан ұйымдастырады. Олар оны Оңтүстік Африка полициясының кінәлі екенін айтады, бірақ полиция оның қайда екенін білмейтінін мәлімдейді. Ұлттық Азаттық Қозғалысы мәселені Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Халықаралық Адам Құқықтары Ұйымы сияқты халықаралық ұйымдарға жеткізеді. Соңғысы Оңтүстік Африкада туып, Англияға эмиграциялаған Энтони Фергюсонды тергеу үшін жібереді. Энтонидің әпкесі мен анасы әлі де Оңтүстік Африкада тұрады. Біраз демалыс алғаннан кейін ол Корнелиусты іздеуге кіріседі, бірақ табысқа жете алмайды. Корнелиустың революционер ретіндегі сәттілігіне қызғанышпен қараған Орталық Комитет мүшелері ақ тұтқындарды олардың жетекшісін түрмеден босату үшін пайдалануды, үкіметпен келіссөздер жүргізуді және соғысты тоқтатуды жоспарлайды. Бірақ Орталық Комитеттің күткеніне қарамастан, Корнелиус оларға бағынбай, полиция бөлімшелеріне және басқа да нысандарға шабуыл жасайды. Полицияның қуғынынан қашу үшін Корнелиус жасырынған жерін тастап, ақ тұтқындарға ешқандай зиян келтірмей кетуге рұхсат береді. Ақ тұтқындар полицияға жетіп, Корнелиустың суретін таниды және оның күресте белсенді қатысқанын растайды. Әрине, полиция Энтони Фергюсонның ниетіне күмән келтіріп, оны Корнелиусты берілуге көндіру үшін Табаненеге баруын сұрайды. Ол Орталық Комитет мүшесінің көмегімен Табаненеге жетеді. Бірақ Корнелиус берілуден бас тартады және өмірін арнаған халықты тастағысы келмейді. Соңында полиция оқ атып, ол қаза табады.

Манделаның эгосы (2006)

Нкосидің үшінші романы – «Манделаның эгосы» (2006) – зулу ауылында өскен Думисани Гумеде деген жасөспірімнің тарихы. Оның ағасы Саймон Нельсон Мандела туралы көптеген әңгімелер айтады және оны ұлы көшбасшының ізбасары етеді. Аға Саймонның әңгімелері өтірік пен жартылай шындыққа толы. Ол Думисаниге Манделаның әйелдерге құштар екенін де айтады. Манделаның «нағыз өмірінен» шабыттанған Думисани өз жеңістерін тоқтатпайды. Ауылдағы барлық қыздар оның сүйкімділігіне ғашық болады, тек Нобюле – әдемі, жетім қыз ғана мойын бұрмайды. Думисанидің Манделаға деген құрметі соншалыққа жетеді ki, ол футбол клубын құрып, төрағасы болады. Ол тіпті Питермарицбург қаласына барып, Манделамен кездеседі, ол барлық нәсілдерге тең құқық пен нәсілдер арасындағы диалог талап етілетін конвенцияда сөз сөйлейді. Оқуын бітірген соң Думисани туристік фирмаға гид болып жұмысқа орналасады. Думисанидің досы, туристік автобустың жүргізушісі Софа Сонке, оған Дурбаннан күнделікті газет әкеледі. Нобюлеге қол жеткізу үшін көптеген әрекеттен кейін Думисани ақыры сәттілікке жетеді және ол оны қабылдайды. Ол оны өзен жағасында кездесуге шақырады. Осы күні Думисани Манделаның тұтқындалғаны туралы хабарды естиді. Бұл жаңалық оны қатты дүр сілкіндіріп, күшін алып қояды. Думисани Нобюлемен бірігуге тырысқанда, денесі оған бағынбайды. Ол қайта-қайта тырысады, бірақ жыныстық қуаты оны тастап кетеді. Нобюле көз жасымен кетеді. Думисани көптеген бақсыларға, тайпалық дәрігерлерге және ауруханалардағы дәрігерлерге жүгінеді. Бірақ ешқандай ем көмектеспейді. Ол үйінен кетіп, жылдар бойы ел аралап, мақсатсыз саяхаттайды. Орта жасқа келгенде, бір күні ол Манделаның түрмеден босатылғаны туралы хабарды естиді. Ол Манделаның босатылғаннан кейін алғашқы рет жұртшылық алдында сөйлеген сөзін тыңдайды. Ол қуанышқа бөленеді. Қуанышынан ол жанындағы әйелді құшақтап алады, ал оның жоғалған жыныстық құштарлығы қайта оралады. Оның өмірі жаңадан басталады. «Манделаның эгосы» 2007 жылғы «Санди Таймс» көркем әдебиет сыйлығының финалистерінің тізіміне енді.

Поэзия

Нсокидің аз ғана өлеңдерінің ішінде "Герберт Дхломоға" өлеңі Ilanga lase Natal (1955 жылғы 22 қазан) газетінде жарияланған. Нтоңла Масилела атап өткендей, Нсокидің ерте жастағы үмітіне қарамастан, "оның өмірі бойында жеті өлең ғана жазды, соңғысы 1980 жылдардың басында ол тұрып жатқан Лусака қаласында жазылып, Африка Ұлттық Конгресінің саяси және мәдени шолу журналы – Sechaba-да жарияланды".

Әдеби сын және журналистика

Ол саясат, тарих, африка мәселелері, американдық мәдениет және өркениетті қоса алғанда, көптеген мәселелер бойынша сын мақалалар жазды. Ешбір сыншы осыншама алуан түрлі тақырыптарды қамтымайды. Оның сындық еңбектеріне «Үй және жер аударылу» (1965), «Трансплантацияланған жүрек» (1975) және «Тастар мен маскалар: Африка әдебиетінің тақырыптары мен стильдері» (1981) кіреді. Оның мақалалары мен басқа да еңбектері төрт онжылдық бойы Америкада, Англияда және Африкада жарияланды. Оның жазбалары жарияланған басылымдар: Drum, Ilanga lase Natal, Golden City Post, Transition, The Guardian, The Africa Report, Afro Asian Writings, Sechaba, New Society, The Spectator, New Statesman, The Observer, Negro Digest, Black Orpheus, Fighting Talk, Contact, The African Guardian, Southern African Review of Books, London Review of Books, Genèva Afrique, The New African және Harvard Crimson. Нкосидің еңбектері танылып, университеттер мен колледждердің оқулықтары ретінде ұсынылуда. Оның кейбір сындық еңбектері мен мақалалары африкалық әдебиет сын және әдебиет саласындағы стандартты анықтамалық мәтіндер ретінде қабылданды. Нкосидің еңбегі туралы зерттеулер үшінші әлем елдерінде де қарқын алды. Ол KZN әдеби туризм жобасының көрнекті жазушысы. Линді Стибель және Майкл Чапман редакциялаған «Writing Home: Lewis Nkosi on South African writing» жинағы 2016 жылы жарық көрді, оған оның «Үй және жер аударылу» (1965), «Трансплантацияланған жүрек» (1975) және «Тастар мен маскалар» (1981) жинақтарынан, сондай-ақ журналдар мен басылымдардан алынған жазбалар енді. 2021 жылы Нкосидің басқа да мәтіндері мен екі пьесасы Астрид Старк Адлер және Даг Хенриксен редакциялаған «Льюис Нкоси. Қара психиатры | Үйге ұшып бара жатыр! Текстер, перспективалар, құрмет» кітабына енгізілді.