Кіріспе

Құс түрлері

Оңтүстік аққабақ ибис (Geronticus calvus) – Африканың оңтүстігіндегі таулардағы ашық далаларда немесе жартылай шөлдерде кездесетін ірі құс. Таксономиялық тұрғыдан алғанда, ол Африканың солтүстік аймақтарындағы туысы – waldrapp (Geronticus eremita) –мен ең жақын туыс. Бұл түрдің мекендеу аймағы өте шектеулі, Оңтүстік Африканың оңтүстік ұштарындағы жоталы және таулы аймақтармен ғана шектелген. Ол жәндіктермен, кішкентай жорғалаушылармен, кеміргіштермен және кішкентай құстармен қоректенеді. Олар көбінесе үнсіз болады, тек сирек жағдайда ғана қысқа дауыс шығарады. Ибистер – ұзын аяқты, сулы жерлерде кездесетін, ұзын, қисайған мүңкілі бар құстар. Олар Threskiornithidae тұқымдасының бір тармағын құрайды, екінші тармағы – қалақұлақтар. Екі Geronticus түрінің басқа ибистерден айырмашылығы – олардың беттері мен бастары қауырсынсыз, ағаштарда емес, жартастарда көбейеді және туыстары пайдаланатын батпақты жерлерге қарағанда құрғақ ортаны ұнатады. Қазіргі уақытта түр IUCN Қызыл тізімінде «қауіпті жағдайда» деп тіркелген, алайда, оның жойылу қаупі жоқ.

Таксономия

Оңтүстік аққалбас ибисті француз ғалымы Жорж Луи Леклерк, 1781 жылы «Histoire Naturelle des Oiseaux» еңбегінде Оңтүстік Африканың Ізгі Үміт мүйісі аймағынан алынған мысалға сүйене отырып сипаттаған. Құс Франсуа Николас Мартинет салған, Эдме Луи Даубентонның бақылауымен жасалған «Табиғи тарихтың жарықтандырылған суреттерінде» қолмен боялған түрде де бейнеленген. Суреттің тақырыбында да, Буффонның сипаттамасында да ғылыми атау болмаған, бірақ 1783 жылы голланд ғалымы Питер Боддарт «Планшес Энлюмине» каталогында «Tantalus calvus» есімді екі атаулы номенклатураны қолданған. Қазіргі кезде Оңтүстік аққалбас ибис 1832 жылы неміс ғалымы Иоганн Георг Ваглер құрған Geronticus туысына жатқызылады. Көшіп-қоныс түрлері табылған жоқ. Таксономиялық жағынан алғанда, ибистер Threskiornithinae деген кіші тұқымдасқа жатады. Бұл кіші тұқымдасқа 26-ға жуық, ұзын, жұқа, төмен қарай иілген мүңкілген құстар кіреді, олардың дене мөлшері орташадан іріге дейін жетеді. Оңтүстік Африкада осы түрдің жалпы көбейетін популяциясы шамамен 4600 құсқа бағаланады. Дегенмен, осы түрдің биологиясы туралы көп мәлімет жоқ. Оның қауырсыны қара-жасыл түсті, көк, күлгін және қола реңдерімен жылтылдайды. Мойнында көк-жасыл түсті ұзын қауырсындары бар. Ересек құстардың иықтары мыс түсіне боялған. Ал жас құстардың қауырсыны көбінесе күлгін сұр түсті болады. Құстың латынша аты Geronticus calvus, «шал, қарт адам» деп аударылады, бұл құстың қауырсыны жоқ, әжімді басы мен бетін көрсетеді. Бұл түрді танудың басты белгісі – оның ақшыл, жалаңаш терісі. Басының үстінде қызыл, күмбез тәрізді шоқ бар. Бұл құстардың мүңкілдері төмен қарай иілген және қызыл түсті, сондай-ақ аяқтары да қызыл. Сол сияқты, олардың көздері де қызыл-сары түсті.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Оңтүстік аққабақ ибис – өте шектеулі ареалға ие түр. Оңтүстік Африка аймағында осы түрдің шамамен 4 600 жұп көбейетін құсы бар деп есептеледі. Бұл түр Оңтүстік Африканың шығыс бөліктерімен шектеліп, биік және таулы аймақтарда таралған. Оның ареалы Лесотоның таулы жерлерінен басталып, Эсватиниге дейін созылады. Құстар өздерінің мекен ету аймақтарында қысқа қашықтыққа көшіп-қонуы мүмкін. Бұл құстар жартастарда ұялайды және тау беткейлерінің ашық жерлерінде, сондай-ақ өзен шатқалдарында және кейде сарқырамалардың маңында көбейеді. Олардың көбейетін ортасы негізінен теңіз деңгейінен 1200-2000 метр биіктіктегі таулы шалғынды далалармен құралған. Жаздың соңы мен күздің басында сүтқоректілердің жайылуынан кейін жапырақтарының толыққандылығы төмендегендіктен, бұл шалғынды далалар "төмендік" деп аталады.

Мінез-құлық

Оңтүстік аққабақ ибис - үлкен топта тамақтанатын және демалатын құс. Олар қоректік жерлерді іздеу үшін 100-ге дейін жететін топтарда саяхаттайды. Көбінесе жәндіктермен қоректенетіндіктен, олардың рационының басым бөлігі күйген шабындықтарда табылған жәндіктер мен басқа да ұсақ омыртқасыздардан тұрады. Бұл түрлер жартастардың шеттерінде тіршілік етеді, онда ұя салады және көбінесе колониялар құрып көбейеді. Олар сирек дауыс шығарады, көбінесе қысқа ғаққуылдаған дыбыстар естиледі.

Әндіктер

Оңтүстік аққабақ ибис салыстырмалы түрде тыныш құс екені белгілі. Осы түрдің әлсіз, құрлы-құрлы дыбыс шығаратыны байқалып тұр. Бұл олардың бұрынғы африкаанс тіліндегі "Wilde Kalkoen" атауынан, яғни "жабайы түйеқұс" деп аударылатын атауынан шыққан. Бұл құс ұялаған жерлерде және ұшқанда ең көп дауыстайды. Ол түйеқұстың дауысына ұқсас, жоғары перделі "киаау клауп клауп" деп келеді.

Диета

Бұл түр жәндіктермен қоректенеді және негізінен жәндіктермен және басқа да шағын құрлықтық омыртқасыз жануарлармен азықтанады. Ол азық іздеуші, жүгері егілген далаларда, тым жайылымдарда және өртеліген шалғынды жерлерде кезекпен тамақтанады. Олар жерді тырқып, зерттей отырып, жер бетімен жүреді. Оның рационының негізгі бөлігі – жүгері сабағының зиянкесі, Busseola fusca құрты. Бұл құс сондай-ақ, құрттар, шегірткелер, қоңыздар, жер құрттары, ұлулар және кейде жабайы егеуқұйрықтар, кішкентай өлген сүтқоректілер мен құстар сияқты жемді табу үшін шөптер мен жапырақтарды аударып қарап шығады. Шілде айында және тамыздың бірінші жартысында, жұмыртқаларын салу алдында, құстар жүгері далаларында азық іздейді. Тамыздың екінші жартысында және қыркүйек айының басында, инкубация кезеңінде, құстар жүгері далалары, жайылымдар және өртеліген шалғынды жерлер арасында кезектеседі. Соңында, қыркүйек және қазан айларында қоректену кезеңінде, олар жүгері далаларында, бірақ көбінесе өңделген далаларда азықтанады. Ибистерді биік шөптерде сирек кездестіруге болады, ал батпақты жерлерде дерлік кездеспейді. Бұл құстар биік шөптерден қашық жүреді, себебі олардың қимыл-қозғалысына кедергі келтіреді және жемдерін жасыруы мүмкін. Бұл аймақта азық табу үшін баяу жылдамдықпен жүру қажет, ал бұл құс азық табу үшін жылдам жүру тәсілін қолданады. Сондай-ақ, олар ұялаған жерлеріне тым жақын жерлерде азық іздеуден аулақ болады. Олардың басты азық алатын жері – өртеліген шалғынды жерлер, қоректік заттардың жетіспеуіне байланысты «тоқыраған» деп аталады. Бұл жерлер әрбір 1-3 жылда бір рет артық жапырақтарды жою үшін өртеледі. Қыс және көктемде, ибистер өркендеп жатқан өсімдіктер пайда болатын өртеліген жерлерде жемденеді және қолжетімді жәндіктерді іздейді. Олардың көбею маусымы осы дақылдардың өртелу кезеңімен байланысты. Сондықтан, сәтті көбею және тірі қалу ішінара осы өртеліген шалғынды жерлердің болуына байланысты.

Көбею

Оңтүстік аққабақ ибис жартастарда ұялайды және ашық тік беткейлерде көбейеді. Бұл жерлерге қол жеткізу қиын болғандықтан, көбейту маусымында бақылау жүргізу қиынға соғады. Дегенмен, бұл құстар көбінесе топтама-топ көбейеді, бірақ кейбір жұптар қалғандарынан бөлек ұя салады. Мешіктер шілде айының соңынан қазан айының ортасына дейін жұмыртқалайды. Одан кейін, қазан айының ортасынан желтоқсан айына дейін жас құстар ұшу үшін қауырсын шығарады. Олардың ұялары негізінен таяқтар мен шөптен тұрады. Мұндай материалдарды жинау әдетте алғашқы жұмыртқа салынбас бұрын шамамен екі аптадай бұрын басталады. Бірінші жұмыртқа салынғаннан кейін инкубация 26-32 күнге созылады. Жұмыртқадан жарылуға үш күн қалғанда, инкубациялық құстар өз орнын ауыстырып, жұмыртқаны жиі айналдырады. Жұмыртқадан шыққаннан кейін балапандар алғашқы 7-10 күн ата-анасынан қайта құсып берген тамақпен қоректенеді. 35 күннен кейін жастар ұядан шығып, маңайды аралай бастайды, ал 40-50 күннен кейін ұша алады, бірақ көбінесе жартастың шетінде немесе ұяда уақыт өткізеді.

Қорғау мәртебесі

Қазіргі уақытта оңтүстік аққабақ ибис IUCN қауіп төнген түрлердің қызыл тізімінде осал түр ретінде тіркелген. Дегенмен, түрдің жойылу қаупі әзірге жоқ. Бұл құс сондай-ақ жойылып бара жатқан түрлердің халықаралық саудасы туралы конвенцияға (CITES) енгізілген, яғни осы түрдің саудасы қатаң реттеледі. Осы түрдің санының азаюына ең басты себептердің бірі – олардың көбейетін жерлеріне адамдардың араласуы және олардың мекендеу ортасының нашарлауы. Көбейетін орындарының көп бөлігі жеке меншіктегі жерлерде орналасқан, ал көбейетін жұптардың аз ғана бөлігі ғана табиғат қорықтарында немесе мемлекеттік орман шаруашылығы жерлерінде орналасқан, бұл жерлерде олардың қорғалуы кепілдендірілген. Сондықтан, популяцияның көп бөлігі жеке меншік иелерінің күш-жігері мен үлесіне тәуелді. Бұдан өзге, тағы бір қауіп – кейбір Африка тайпаларының дәстүрлі әдеттеріне сәйкес, ересек құстарды ұстап алып, жұмыртқаларын және балаларын тамақ немесе дәрі ретінде пайдалану. Осы құстарды аулау шаруалар арасында да кең таралған, олар ет қорын толықтыру үшін оларды аулаған. Жергілікті аулау бүгін де қауіпті құрайды.