Кіріспе

Ежелгі Афинадағы қала қабырғасы

Ежелгі Грекияның бірнеше жерлерінде, әсіресе Коринф пен Мегарада ұзақ қабырғалар салынғанмен, Ұзын қабырғалар (Μακρὰ Τείχη) термині көбінесе Афинаның негізгі қаласын Пирей және Фалерон порттарымен байланыстырған қабырғаларды білдіреді. Олар бірнеше кезеңде салынды және қоршау кезінде де теңізге қауіпсіз байланыс қамтамасыз етті. Қабырғалардың ұзындығы шамамен болды. Олар алғаш рет б.з.б. V ғасырдың ортасында салынды, ал 403 ж.б. Пелопоннес соғысында Афина жеңілгеннен кейін спартандықтар бұзды. Олар б.з.б. 395–391 жылдардағы Коринф соғысы кезінде парсылардың көмегімен қайта салынды. Ұзын қабырғалар афиндықтардың әскери стратегиясының маңызды бөлігі болды, себебі олар қалаға теңізге үздірілмейтін байланыс жасады және құрлықтан жүргізілген қоршаулардың алдын тосқауылдады.

Өмірбаян

Акропольдің айналасындағы ежелгі қабырға грек-парсы соғыстарының бір бөлігі ретінде 480 және 479 жж. б.з.д. Аттиканы басып алу кезінде парсылар тарапынан қиратылды. Платая шайқасынан кейін, парсы әскерлері шығарылып, афиналықтар өз жерлерін қайтадан иеленді және қалаларын қайта жаңартуға кірісті. Қайта құру процесі басталғанда, қаланың өзінің айналасына жаңа қабырғалар салына бастады. Бұл жобаға Афинаның күшінің артуы алаңдатқан спарталықтар мен олардың Пелопоннес одақтастары қарсылық танытты. Спарта елшілері афиналықтарды құрылысты тоқтатуға көндіруге тырысты, қабырғалы Афина жаулап алушы әскер үшін қолайлы база болады, ал Коринф мойынының қорғанысы басқыншыларға қарсы жеткілікті қорғаныс болар екенін айтты. Бірақ, осы алаңдауларға қарамастан, елшілер күшті қарсылық көрсетпеді, тіпті құрылысшыларға пайдалы кеңес берді. Афиналықтар олардың теріс пікірлерін ескермеді, өйткені қалаларын қабырғасыз қалдыру оларды Пелопоннес тұрғындарының ырық-құрығына толықтай тәуелді ететінін жақсы білді. Фукидид осы оқиғалар туралы баяндамасында Темистоклдің спарталықтарды алаңдатып, құрылыстың аяқталуын кешіктіру үшін қолданған күрделі амалдарды сипаттайды.

Басталуы

450-ші жылдардың басында Афина мен Спартаның түрлі Пелопоннес одақтастары, әсіресе Коринф пен Эгина арасында соғыс басталды. 462 және 458 жылдар аралығындағы осы соғыс кезінде Афина тағы екі қабырғаның құрылысын бастады – Ұзын қабырғалар. Олардың бірі қаладан Фаларемдегі ескі портына, екіншісі Пирейдегі жаңа портына дейін созылды. 457 жылы Спарта әскері Танаграда афиналық әскерді жеңіп, құрылысты тоқтатуға тырысты, бірақ қабырғалар бойынша жұмыс жалғасты және шайқастан кейін көп ұзамай аяқталды. Олар Афинаның екі маңызды портын қамтитын үлкен аумақты қоршады.

Афиналық стратегия мен саясат

Ұзын қабырғалардың салынуы Афинаның 5-ші ғасырдың басында қолдана бастаған кең стратегиясын көрсетеді. Көптеген грек қала-мемлекеттері гоплит әскерін дайындауға маманданғаннан өзгеше, Афина Эгинамен болған соғыс кезінде бірінші флотын құрғаннан бері әскери күшінің орталығы ретінде теңіз күштеріне баса назар аударды. 477 ж.б.д. Делиан лигасының құрылуымен Афина парсыларға қарсы теңіз соғысын ұзақ мерзімді жүргізуге міндеттенді. Келесі онжылдықтарда афиналық теңіз күштері күшейе түскен империяның тірегіне айналды, ал теңіздегі Афинаның бақылауы қалаға Геллеспонт және Қара теңіз аймақтарынан астықпен қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. 480 және 462 ж.б.д. аралығында теңіз саясаты демократтар мен олигархтардың ешқайсысынан күдік тудырмады, бірақ кейін, Мелесий ұлы Фукидид империалистік саясатқа қарсылықты олигархиялық топтың біріктіруші ұранына айналдырғаннан кейін, «Ескі олигарх» деп танылатын жазушы теңіз күштері мен демократияның тығыз байланысты екенін айтты, бұл тұжырымды қазіргі ғалымдар да қолдайды. Ұзын қабырғалар Афина флотының қаланың басты күшіне айналуына маңызды фактор болды. Ұзын қабырғалардың салынуымен Афина, іс жүзінде, құрлықтың ішіндегі аралға айналды, себебі ешқандай құрлықтағы күш оны басып алуға үміттенбеді. (Ежелгі грек соғыстарында қамалмен қоршалған қаланы аштық пен қарсы жаратылудан басқа тәсілмен алу дерлік мүмкін емес еді.) Осылайша, Афина өзінің қуатты флотына кез келген қақтығыста басқа грек қалаларынан қорғану үшін сене білді. Қабырғалар афиналықтардың Танаградағы жеңілісінен кейін аяқталды, онда спарталық әскер афиналықтарды далада жеңді, бірақ қала қабырғаларының болуына байланысты қаланы ала алмады; қалаларын қоршаудан қорғауға тырысқан афиналықтар ұзын қабырғаларды аяқтады; және Атикаға барлық басып кірулерді болдырмау үшін олар Беотияны да басып алды, олар бұрыннан Мегараны бақылап, Атикаға барлық жолдарды достық қолдарына алды. Бірінші Пелопоннес соғысының көп бөлігінде Афина құрлықтан шабуылға ұшырамайтын еді, бірақ соғыстың соңында Мегара мен Беотияны жоғалту афиналықтарды қорғану үшін қайтадан ұзын қабырғаларға жүгінуге мәжбүр етті.

Ортаңғы қабырға

440 жылдары афиналықтар екі Ұзын қабырғаны үшінші құрылыммен толықтырды (1-б кезең). Бұл "Ортаңғы қабырға" немесе "Оңтүстік қабырға" түпнұсқа Афина-Пирей қабырғасын қайталайтын және қаланы Пиреймен байланыстыратын тағы бір қабырға ретінде салынған. Ортаңғы қабырғаның мақсаты туралы көптеген болжамдар бар, мысалы, ол бірінші Афина-Пирей қабырғасы бұзылған жағдайда қосымша қорғаныс ретінде салынған деген ой болды. Бірақ қабырғаның құрылысы осы болжамды жоққа шығарды. Оның негізгі кіру-шығу жолдары тек Фалерон бағытынан шабуылдарға төтеп беруге арналған. 446 ж.б.з.б. теңіздегі қиындықтардан кейін Афина теңізде бұрынғыдай үстемдікке ие болмады, сондықтан Ортаңғы қабырға Афина-Фалерон қабырғасы үшін қосалқы құрылым қызметін атқарды. Екі бастапқы (Iа кезең) қабырға арасындағы кеңістік жағалау бойында десанттық шабуылдарға мүмкіндік берді, ал осы жаңа қабырға афинялықтарға екі Афина-Пирей қабырғасының арасындағы тар аумаққа шегінуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Ортаңғы қабырға салынған V ғасырдың ортасында Афина порттарының маңызы өзгерді. Пирей негізгі экономикалық және әскери портқа айналды, ал Фалерон маңызын жоя бастады. Бұл өзгеріс Афинаның кемелерімен байланысын қамтамасыз ететін бекініс жүйесін қайта қарауға себеп болды.

Пелопоннес соғысы

Афинаның Спартамен болған үлкен қақтығысында, б.з.д. 432 – 404 жылдардағы Пелопоннес соғысында, қабырғалар ең маңызды рөл атқарды. Перикл, соғыс басталғаннан бастап, б.з.д. 429 жылы Афинаны қампқан обадан көз жұмғанға дейін, Афинаның басшысы ретінде өзінің стратегиясын осы қабырғаларға негіздеді. Спартандықтардың 440-жылдардағыдай, афиналықтарды егістіктерін жойып, құрлықтағы шайқасқа тартуға тырысатынын білген ол, афиналықтарға қабырғалардың артында қалуды және жеңіске жету үшін теңіз күштеріне сүйенуді бұйырды. Соның салдарынан, соғыстың алғашқы жылдарындағы науқандар тұрақты үлгіге енді: спартандықтар афиналықтарды қабырғалардан шығару үмітімен Аттиканы шабуылдап, қиратты; ал афиналықтар қабырғалардың артында қалып, флотты қалаларды тонауға және Пелопоннес айналасында жүзіп, егістіктерді өртеуге жіберді. Афиналықтар құрлықта жеңіліске ұшырамай, сәттілікке жетті, бірақ Пелопоннес шабуылдарынан егістіктеріне зор зиян келді, сондай-ақ теңіз экспедицияларына және астық импортына жұмсалған шығындар қазынасын әлсіретті. Сонымен қатар, 430 және 429 жылдары қалада оба тарады, қала тұрғындарының барлығы қабырғалардың ішінде шоғырланғандықтан, жағдай нашарлады. Афиналықтар соғыстың бірінші кезеңінде қабырғаларды қорғану үшін пайдаланып, 425 жылы Пилостағы жеңісі кезінде спартандықтарды тұтқынға алғанға дейін оларды пайдаланды. Бұл шайқастан кейін спартандықтар б.з.д. 413 жылға дейін жылдық шабуылдарын тоқтатуға мәжбүр болды, себебі афиналықтар жаңадан шабуыл жасалса, тұтқындарды өлтіретінін ескертті. Соғыстың екінші кезеңінде қабырғалар екі тараптың стратегиясындағы маңызды элементтерге айналды. Спартандықтар б.з.д. 413 жылы Аттикадағы Децелеядағы бекіністі басып алып, Афинаға жыл бойы қауіп төндіретін күш орналастырды. Осы әскердің алдында афиналықтар қалаға тек теңіз арқылы ғана жабдықтауға мүмкіндік алды. Афина Сицилия экспедициясының сәтсіз аяқталуынан әлсіреп, б.з.д. 413 жылдың жазында қабырғаларын өзгерте бастады және ақырында екі Пирей қабырғасына назар аударған Афина Фалерон қабырғасын тастап кетті. Афинаны жеңілістен қорғаған жалғыз нәрсе – Ұзын қабырғалар және олармен байланысты порт болды. Спартандықтар құрлықта афиналықтарды жеңе алмайтынын түсінген соң, теңіз күштерін құруға көшті және соғыстың соңғы кезеңінде афиналықтарды теңізде жеңуге бар күштерін жұмсады. Афиналықтардың Аэгоспотами шайқасындағы жеңісі афиналықтардың жабдықтау жолдарын үзіп, оларды қарсы тұрудан айырды. Осы қарсы тұрудың маңызды шарты – б.з.д. 404 жылы бұзылған Ұзын қабырғаларды жою болды. Сол жылы жасалған бейбіт келісім Афинаның теңіз күштерін де жойды. Ксенофонт айтуынша, Ұзын қабырғалар зор қуанышпен, флейтаның әуенімен қиратылды.

Біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырдағы Ұзын қабырғалар

Коринф соғысынан бастап, Македониялық Филипптің қаланың соңғы жеңілісіне дейін Ұзын қабырғалар афиналық стратегияда орталық рөл атқара берді. 377 жылғы Аристотельдің Жарлығы Делиан лигасының көптеген бұрынғы мүшелерін қамтитын афиналық лиганы қайта құрды. IV ғасырдың ортасына қарай Афина грек әлемінің басты теңіз күшіне айналды және құрлықтағы қоршауға төтеп беруге мүмкіндік беретін жабдықтау жолдарын қайта орнатты. Ұзын қабырғалар қолданудан шығып, құрылыстардың ұзындығы мен орналасуы оларды сол кездегі озық қоршау техникаларына қауіпті түрде осал етті. Афиналықтар 337 жылға дейін қаланың қорғау жүйесін нығайту үшін Ұзын қабырғаларды қайта тұрғызуға кірісті, заманауи шабуыл әдістеріне төтеп беруге дайындық жасады. Жаңа қабырғалар кесілген тас блоктардан тұрғызылған негіздер және тіпті жаяу жолдардың үстіндегі шатырлар сияқты ерекшеліктерді қамтыды. Алайда, афиналықтар Ұлы Александрдың 323 жылғы өліміне дейін жаңа Ұзын қабырғаларды пайдалану мүмкіндігіне ие болмады. Осы кезде Афинаның теңіз флоты Ламиан соғысында жеңіліске ұшырады және македониялықтарға бағынды, соның салдарынан Ұзын қабырғаларды теңіз стратегиясында қолдану мүмкін болмады. Македония басшылары Ұзын қабырғалардың екі жағындағы қалаларды бақылап, осы бекіністерге көп қажеттілік сезінген жоқ, сондықтан IV ғасырдың ортасындағы Ұзын қабырғалар ешқашан қолданылмады.

Кейінгі тарих

Қабырғалар б.з.б. 1 ғасырының басында әлі тұрған. Алайда, Бірінші Митридат соғысы кезінде Афина және Пирейді қоршау (б.з.б. 87–86 ж.) римдік генерал Сулла жеңіп алып, Ұзын қабырғаларды бұзды.