Кіріспе

Су өсімдіктерінің түрі

Sporobolus alterniflorus, немесе синонимі ретінде белгілі Spartina alterniflora, тегіс құрақ, тұзды батпақтың құрағы немесе тұзды су құрағы – көп жылдық жапырақты шөп. Ол аралық сулы-батпақты жерлерде, әсіресе сағалық тұзды батпақтарда кездеседі. 2014 жылы жүргізілген таксономиялық қайта қараудан кейін Sporobolus alterniflorus деп қайта жіктелді, бірақ Spartina alterniflora атауы әлі де жиі қолданылады. 2019 жылы мамандардың салааралық тобы «Экология» журналында жарияланған Спартинаны тұқым ретінде қолдайтын есепті бірлесіп жазды. Бұл шөп биік өседі, тегіс, қуыс сабақтары бар. Сабақтарының табанынан ұзын және кең жапырақтары шығады, олардың ұштары сүйірленіп, төмен қарай иіледі. S. patens сияқты, гүлдері мен тұқымдары сабақтың бір жағында ғана пайда болады. Гүлдері сарғыш-жасыл түсті, қысқа келгенде қоңырға айналады. Оның тамырлары тамыр тәрізді, сынғанда вегетативтік жолмен көбейе алады. Тамырлары қар қаздары үшін маңызды тамақ көзі болып табылады. Төменгі батпақта (жиі су басқан жерлерде) де, биік батпақта (сирек су басқан жерлерде) да өсе алады, бірақ көбінесе төменгі батпаққа шектеледі, себебі биік батпақтағы тұзды шалғынмен бәсекелеседі. Ол тұздылығы 5 псу-дан теңіз суының тұздылығына дейін (32 псу) ауыспалы түрде өседі және Чесапик шығанағының сағасындағы ең маңызды батпақ өсімдігі деп сипатталған. Көлеңкеге төзімсіз. S. alterniflorus қоршаған ортаны өзгертуге қабілеттілігімен белгілі. Ол тұзды батпақтың теңізге қарайтын жиегінде суға қарай өседі, шөгінділерді жинақтап, мидия сияқты басқа тіршілік ортасын құрастыру түрлерінің қоныстануына жағдай жасайды. Шөгінділер мен басқа субстрат құрастырушы түрлердің жинақталуы теңіз жиегіндегі жердің деңгейін біртіндеп көтереді, ал басқа, жоғары батпақтың түрлері жаңа жерге қоныс аударды. Батпақ кеңейген сайын, S. alterniflorus жаңа жиектерді құру үшін одан да әрі жылжиды. S. alterniflorus белгілі бір батпақтың ең шеткі бөлігінде ең биік бойда өседі, ал Sporobolus белдеуінің құрлық жағында қысқа морфологиялық түрлерін көрсетеді. S. alterniflorus Американың Атлантикалық жағалауында, Ньюфаундлендтен (Канада) бастап Аргентинаның солтүстігіне дейін таралған, онда ол құрғақ жағалаудағы тұзды батпақтардың басым бөлігін құрайды. Аронның құрағының (Poanes aaroni) күшік құрттары бүгінгі күнге дейін тек осы түрде ғана табылған.

Инвазивті түр ретінде проблемалар

Спороболус альтернифлорус инвазивті өсімдікке айналуы мүмкін, өзінен немесе жергілікті түрлермен будандасып, таза жергілікті штаммның таралуына кедергі келтіре отырып. Бұл шөп су айналымын және суды тоқтатуды қиындатады немесе қайық жүретін арналарды жабады. S. alterniflorus өсімдіктері жергілікті түрлерді ығыстырып, биоәртүрлілікті азайтады және қоршаған ортаны өзгертеді; S. alterniflorus өсуінің салдарынан лайлы жерлерде тіршілік ететін жәндіктер мекендеу ортасы өсіп кеткенде жоғалады, ал олардан тамақтанатын құстар үшін азық көздері азаяды. Инвазивті Sporobolus alterniflorus гибридінің бір мысалы – Sporobolus anglicus. S. anglicus – гибрид S. alterniflorus × townsendii (S. alterniflorus × S. maritimus) нәтижесінде пайдалған құнарлы полиплоид. Ол алғаш рет 1870 жылы американдық S. alterniflorus Оңтүстік Англияға әкелінгенде және жергілікті S. maritimus-пен қарым-қатынасқа келгенде табылды. S. anglica жергілікті өсімдіктерге қарағанда жоғары тұздылыққа төзімді және төмен температурада фотосинтезді басқа ұқсас өсімдіктерге қарағанда тиімді жүргізе алады. Ол Sporobolus туысының басқа түрлеріне қарағанда кең ауқымдағы шөгінділерде өсе алады және тұзды суда су басудан ұзақ уақыт бойы аман қалуы мүмкін. S. anglicus содан бері Солтүстік-Батыс Еуропаның барлық аймақтарына және (эрозияны бақылау үшін енгізілгеннен кейін) Солтүстік Американың шығысына тарады. Sporobolus alterniflorus-тың ең ірі инвазиясы Қытайда, 1979 жылдан бастап Солтүстік Американың бірнеше аймақтарынан өсімдіктер қасақана отырғызылды, мақсаты жағалауды қорғау және шөгінділерді ұстау еді. Инвазия он провинция мен Гонконгтың 34 000 гектарына тарады. Вашингтон штатының Виллапа шығанағында Sporobolus alterniflorus, мүмкін, 19 ғасырда острицаларды ауыстыру кезінде кездейсоқ енгізілген және содан кейін штаттың басқа бөліктеріне тараған болуы мүмкін. 2003 жылы ең көп тараған кезде ол шамамен 3000 гектарды (8500 акрдан астам) жапқан, ал 2016 жылы 3 гектардан (7 акр) астам емес еді. Калифорнияда Сан-Франциско шығанағы аймағына экзотикалық Sporobolus-тың (S. alterniflorus, S. densiflora, S. patens және S. anglicus) төрт түрі енгізілді. Sporobolus alterniflorus Сан-Франциско шығанағында жақсы қалыптасқан және Сан-Франциско шығанағындағы барлық шнурлы шөптердің ең үлкен әсерін тигізді. Ол 1973 жылы Армия инженерлер корпусы батпақты жерлерді қайта жаңарту мақсатымен енгізді және одан әрі қалпына келтіру жобаларында шығанақтың айналасына таратылды және қайта отырғызылды. Ол жергілікті S. foliosa-ға қарсы бәсекеге қабілетті екенін және оны Сан-Франциско шығанағынан жоюға мүмкіндік беретінін көрсетті. Sporobolus alterniflorus S. foliosa-мен будандасып, Sporobolus alterniflorus × S. foliosa ұрпағын тудырады, ол S. alterniflorus-тан да қауіпті болуы мүмкін. Гибрид жергілікті түрлерге зиян келтіретін қоршаған ортаны физикалық түрде өзгерте алады, ал гибридтік популяциялар сағаларға, шығанақтарға және шалғайдағы жағалау аймақтарына тарады. Гибридтер өте көп мөлшерде тозаң шығарады, ол жергілікті S. foliosa гүлдерінің тозаң қабылдағыштарын жауып, гибридтік ұрпақтың одан да көп санын тудырады, бұл зардап шеккен жергілікті Sporobolus түрлеріне гибридтік емес ұрпақ тудыруға аз мүмкіндік береді. Гибридтер де жергілікті Sporobolus түрлеріне қарағанда көбірек құнарлы тұқым шығарады және популяциясы ғана емес, сонымен қатар популяцияның өсу қарқыны да артатын гибридтік популяцияны тудырады. Ата-ана түрлерінен биік, гибрид Риджвейдің рельсіне жақсы баспана береді, кейде оның жойылуына кедергі келтіреді. Sporobolus alterniflorus зиянкес болып табылған жерлерде оны жою және жою үшін бірнеше әдістер қолданылды. Қолмен жұлу тиімсіз, өйткені тіпті кішкентай тамыршалардың үзіліп, топыраққа түсіп қалған бөліктері де жаңа сабақтар шығара алады. Имазапир, гербицид, су шаруашылығында қолдануға рұқсат етілген және оны Вашингтон мен Калифорнияда тиімді жою үшін қолданылады. Виллапа шығанағында острица өнеркәсібіне қауіп төндіретін өсімдіктерді жою үшін жапыраққа ұшыраған жәндіктер (Prokelisia marginata) қолданылды, бірақ бұл әдіс инвазияны тоқтата алмады. Сан-Франциско маңындағы зардап шеккен және қауіп төнген аймақтарда әуе, құрлық және теңіз арқылы зерттеулер жүргізіліп, Sporobolus түрлерінің таралуын анықтау үшін.