Кіріспе

Метан шығаратын ас қорыту процесі. Ішек ферментациясы – жануардың қан ағынына сіңу үшін микроорганизмдердің көмірсуларды қарапайым молекулаларға ыдырату арқылы жүзеге асырылатын ас қорыту процесі. Әлемнің көптеген аймақтарында адамның ауыл шаруашылығы ішек ферментациясы арқылы қорытынды жануарларға тәуелді болғандықтан, бұл қазба отындарды қолданудан кейін метан шығарылымдарының өсуіне екінші ең ірі антропогендік фактор болып табылады.

Қаңқалар

Тіршілік етуге қабілетті жануарлар – румені бар жануарлар. Румен – ірі қара, қой және бұғы сияқты кейбір жұп тұяқты сүтқоректілерде ғана кездесетін көп камералы асқазан. Бұл оларға целлюлозаға толы, қатаң өсімдіктер мен дәнді жеуге мүмкіндік береді, ал адам, иттің және мысықтың сияқты бір камералы асқазаны бар жануарлар мұндайды қорыта алмайды. Түйелер тіршілік етуге қабілетті жануарлар деп есептелсе де, олар нағыз тіршілік етуге қабілетті жануарлар емес. Ентерикалық ашыту – руменде микробтық ашыту кезінде метан (CH4) пайда болғанда жүзеге асады. Руменде 200-ден астам микроорганизм түрі кездеседі, бірақ олардың шамамен 10% ғана ас қорытуда маңызды рөл атқарады. CH4 қосалқы өнімінің көп бөлігі жануардың ішек қышымы арқылы шығарылады. Дегенмен, CH4-тың шағын бөлігі ірі ішекте де өндіріліп, газдар түрінде шығарылады. Метан шығарындылары – жаһандық парниктік газдар шығарындыларына елеулі үлес қосады. IPCC мәліметтері бойынша, метан атмосферадағы жылуды CO2-ге қарағанда 20 есе артық ұстап тұрады, бірақ оның өндіріс көлемі айтарлықтай аз. Метан сонымен қатар жануардың жалпы энергия мөлшерінің 2-12% дейінгі бөлігін құрайтын маңызды энергия шығыны болып табылады. Сондықтан, мал өнімділігін өзгертпей, тіршілік етуге қабілетті жануарлардан шығатын ентерикалық CH4 өндірісін азайту – жаһандық парниктік газдар шығарындыларын азайту стратегиясы ретінде де, жемнің өңделу тиімділігін арттыру құралы ретінде де маңызды. Австралияда тіршілік етуге қабілетті жануарлар метаннан шығатын парниктік газдардың жартысынан астамын құрайды. Алайда, Австралияда сиырларға қарағанда 80% аз метан шығаратын кенгурулардың тіршілік етуге қабілетті түрлері бар. Бұл макроподидтердің ішек микробиотасында, руменде және олардың ас қорыту жүйесінің басқа бөліктерінде Succinivibrionaceae тұқымдасына жататын бактериялардың басымдығына байланысты. Бұл бактериялар лигноцеллюлозаның ыдырауының соңғы өнімі ретінде сукцинатты өндіреді және соңғы өнім ретінде аздаған метанды ғана шығарады. Оның ерекше метаболизмі басқа протон қабылдағыштарды пайдалануға мүмкіндік береді, метанның пайда болуын болдырмайды.

Эксперименттік басқару

Ентерикалық ашыту 2000 жылдан 2009 жылға дейін АҚШ-та метан шығарындыларының екінші ірі антропогендік көзі болды. 2007 жылы ентерикалық ашытудан туындаған метан шығарындылары АҚШ-та өндірілген жалпы парниктік газдардың 2,3%-ын құрады, бұл 6087,5 Tg CO2 жалпы шығарындының ішінде 139 тераграмм көмірқышқыл газы эквивалентіне (Tg CO2) тең болды. Осы себепті ғалымдар микробтық инженерияның көмегімен, яғни микробтарды табиғи немесе антропогендік процестерді өзгерту үшін пайдалану арқылы, күшті метан өндірушілердің қарын микробиотасының құрамын өзгерте аламыз деп санайды, бұл Macropodidae микробиотасын имитациялауға мүмкіндік береді. Жақындағы зерттеулер бұл техниканы іске асыру мүмкін екенін көрсетеді. Осы зерттеулердің бірінде ғалымдар әртүрлі тамақтану өзгерістерінің адам микробиотасына тигізетін әсерін талдады. Тағы бір зерттеуде зерттеушілер гнотобиотикалық егешқұйрықтарға адам микробиотасын енгізіп, микробиотаның қасиеттерін манипуляциялау арқылы әртүрлі аурулардың алдын алу немесе емдеудің жаңа тәсілдерін әзірлеу үшін түрлі өзгерістерді салыстырды. Ентерикалық ашытудан туындаған метан шығарындыларын басқарудың тағы бір тәсілі – мал азығына диеталық қосымшалар мен толықтырушылардың енгізілуі. Мысалы, Asparagopsis taxiformis (сонымен қатар қызыл теңіз шөп деп те аталады) – балдырлардың бір түрі, оны малға берген кезде метан шығарындыларын айтарлықтай төмендетуге болады. Малдан шығатын метан шығарындыларын айтарлықтай азайтатын тағы бір мысал – 3-нитроксипропанол (3 NOP) қосылысын қолдану, ол қарындағы микроорганизмдердің метан синтезінің соңғы сатысын тежейді. Бұл әдістердің кейбіреулері фермерлердің қолдануына мақұлданған, ал қалғандары қауіпсіздік, тиімділік және басқа да мәселелер бойынша бағалануда.