Кіріспе

Нәжіс жеу

Копрофагия (,/k//ɒ//p//ɹ//ə/'/f//eɪ//dʒ//i//ə/ KOPrəFAYjeeə) немесе копрофагия (/k//ə/'/p//ɹ//ɒ//f//ə//dʒ//i/ kəPROFəjee) – нәжіс жеу. Бұл сөз ежелгі грек тілінен алынған κόπρος kópros "нәжіс" және φαγεῖν phageîn "жеу" сөздерінен құралған. Копрофагия басқа түрлердің (гетероспецификалық) нәжісін, басқа адамдардың (аллокопрофагия) немесе өз нәжісін (автокопрофагия) – бұрын анусқа түсірілген немесе тікелей анустан алынған күйінде жеуді қамтиды. Адамдарда копрофагия 19-шы ғасырдың соңынан бері психикалық аурулары бар адамдарда және кейбір жыныстық әрекеттерде, мысалы, жыныстық серіктестер тілдерін бір-бірінің анусына енгізіп, биологиялық маңызы бар мөлшерде нәжіс жұтатын анилингус және фелчинг тәжірибелерінде сипатталған. Кейбір жануар түрлері нәжісті қалыпты мінез-құлық ретінде жейді, әсіресе лагоморфтар, олар ауыр өсімдік материалдарын ас қорыту жолы арқылы екі рет өтуге мүмкіндік беретін толық қорыту үшін осыны жасайды. Басқа түрлер белгілі бір жағдайларда нәжіс жеуі мүмкін.

Ас үйде

Таулық птармиганның нәжісі Урумит дайындау үшін қолданылады, ол кейбір инуит тағамдарында деликатес саналады. Жануарлардың нәжісінен жасалған бірнеше сусын бар, олардың ішінде Копи Лувак, панда шайы, жәндік шайы және Қара пил сүйегі кофе сияқтылары бар. Касу марцу – тірі құрттардың ас қорыту процесі арқылы ашытылып, ірімшіктің майлары ыдыратылатын бір түрі.

ДДИ және басқа да ауруларды емдеу үшін

Фекальдық микробиота трансплантациясы (ФМТ), сонымен қатар нәжіс трансплантациясы деп те аталады, сау адамнан алынған фекальдық бактериялар мен басқа микроорганизмдер Clostridioides difficile инфекциясын (CDI) емдеу үшін пациентке тиімді түрде көшіріледі. Бұл ем басқа да ауруларды емдеу мақсатында қолданылған, бірақ нәтижелері әртүрлі болды. Қараңыз: Фекальдық микробиота трансплантациясы.

Медициналық емдеу ретінде

Аюрведа және Сиддха медицинасы жануарлардың әртүрлі формадағы экскременттерін пайдаланады. Зебудың тынысы мен зәрі осы тізімде ерекше маңызға ие. Франсуа Рабле, медицинаны оқыған, сонымен қатар сатирикалық және гротесктік шығармалардың авторы, ғасырлар бұрын (16 ғасырдың ортасы) дәрігерлер пациенттерінің нәжісін татып, олардың жағдайын жақсырақ бағалағандығын айтады. Бұл мәлімдеменің дұрыстығы мен контекстін растау үшін қосымша ақпарат қажет. Левин былай деп хабарлайды: "Бедуиндер бактериялық дизентерияны емдеу үшін жаңа, жылы түйе тынысын пайдалануды ұсынады; оның тиімділігі (вероятно, Bacillus subtilis бактериясынан шыққан сультилизин антибиотикасына байланысты) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Африкадағы неміс әскерлерімен тәжірибелік түрде расталған". Дегенмен, бұл оқиға аңыз болуы мүмкін, тәуелсіз зерттеулер осы мәлімдемелердің ешқайсысын растамады.

Культтық практика ретінде

Таиландтағы діни культ мүшелері өздері қасиетті, емшіл деп есептеген көшбасшысының нәжісі мен өлген терісін тұрақты түрде жеп отырған.

Парафилия ретінде

Копрофилия – парафилия (DSM 5) болып табылады, онда жыныстық қызығушылықтың нысаны нәжіс болып келеді және копрофагиямен байланысты болуы мүмкін. Копрофагия кейде порнографияда, көбінесе "скат" (скатологиядан) терминімен бейнеленеді. Бұған мысал ретінде "2 Girls 1 Cup" порнографиялық шок видеосын келтіруге болады. Маркиз де Садтың 1785 жылғы "Содомның 120 күні" романы эротикалық садомазохистік копрофагияның толыққанды сипаттамаларымен толы. Осы атпен аталған фильмде де копрофилия мен копрофагия сахналары бар. Копрофагия сонымен қатар шизофрения және пика синдромымен ауыратын кейбір адамдарда да кездеседі.

Омыртқасыз жануарлар

Копрофаг жәндіктер ірі жануарлардың нәжісін жеп, қайта өңдейді. Бұл нәжісте, әсіресе шөппен қоректенетін жануарларда, ірі жануарлардың ас қорыту жүйесінің жетілмегендігіне байланысты, жартылай сіңген тағамның көп мөлшері болады. Копрофаг жәндіктердің мыңдаған түрі белгілі, әсіресе Диптера және Колеоптера отрядтарында. Мұндай шыбықтардың мысалдары – Scathophaga stercoraria және Sepsis cynipsea, Еуропада малдың нәжісінің маңында жиі кездесетін көңіз шыбықтары. Қабық қоңыздары – әртүрлі текті қоңыздар, олардың көпшілігі сүтқоректілердің нәжісіндегі микроорганизмдерге бай сұйық бөлігімен қоректенеді және жұмыртқаларын қалған талшықты материалдан жасалған шарларға салады. Жалпы құлақ қоңыздарының үйірлі өмір сүруі және жиналуы өз түбінің басқа мүшелерінің нәжісін жеуге (алокопрофагия) мүмкіндік береді, бұл пайдалы ішек бактерияларының өсуін күшейтеді және азық-түлік тапшы болғанда тағамдық көз болады. Термиттер бір-бірінің нәжісін жеу арқылы артқы ішектегі протестерін алады. Термиттер мен протестер симбиотикалық қарым-қатынаста болады (мысалы, термиттерге диетадағы целлюлозаны қорытуға көмектесетін протозоанмен). Мысалы, термиттердің бір тобында үш тарапты симбиотикалық қарым-қатынас бар: Rhinotermitidae тұқымдасына жататын термиттер, осы термиттердің ішегіндегі Pseudotrichonympha туысына жататын целлюлолиттік протестер және протестердің ішкі бактериялық симбионттары.

Омыртқалылардан

Лагоморфтар (қоян, қасқырқоян, тауқоян) және басқа да кейбір сүтқоректілер талшықты өздерінің тоқ ішегінде ферменттейді, содан кейін ол секотроптар түрінде шығарылады және жануарлар оны тікелей ішек тесігінен жейді, бұл процеске секотрофия дейді. Содан кейін тамақ асқазан-ішек жолынан екінші рет өтеді, бұл оларға көбірек қоректік заттарды сіңіруге мүмкіндік береді. Секотроптар ішек тесігінен шығарылғанымен, ол нәжіс емес, сондықтан оны жеу копрофагия деп атамайды. Үй жануарлары мен жабайы сүтқоректілер кейде копрофагияға бейім. Кейбір иттер өңделген құрғақ тағамдарды ғана жегенде қажетті ас қорыту ферменттеріне ие болмауы мүмкін, сондықтан олар оларды фекалияны жеу арқылы алады. Олар екі күннен ескі емес фекалияны ғана жейді, бұл теорияны қолдайды. АҚШ-та ірі қара малын көбінесе тауық қоқысымен тамақтандырады. Тауық жемінің құрамындағы ұнтақталған сүйек ұны ірі қараның губка тәрізді энцефалопатиясына (қараңғы сиыр ауруына) әкелуі мүмкін деген алаңдаушылық туды. АҚШ-тың Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы осы практиканы реттейді, мал азығына ірі қараның миы мен жұлынның кез келген бөлігінің енуіне жол бермеуге тырысады. Тауықтар өз нәжісін де жейді. Канада сияқты басқа елдерде тауық қоқысын мал азығы ретінде пайдалануға тыйым салынған. Пілдердің, алып пандалардың, коалалардың және бегемоттардың балалары аналарының немесе топтағы басқа жануарлардың нәжісін жейді, осылайша өздерінің экожүйелеріндегі өсімдіктерді дұрыс қорыту үшін қажетті бактерияларды алады. Мұндай жануарлар туған кезде олардың ішектері стерильді болады және оларда бұл бактериялар болмайды. Олай болмаған жағдайда, олар өсімдіктерден ешқандай қоректік құндылық ала алмайды. Аналық шошқаның нәжісіне ерте қол жеткізген шошқалар жақсы өнімділік көрсетті. Хамстерлер, теңіз шошқалары, шиншиллалар, кірпілер және шошқалар өздерінің нәжісін жейді, бұл ішек бактерияларымен өндірілетін В және К витаминдерінің көзі деп саналады. Кейде осы жануарлар нәжісін жегенде өзін-өзі майлау сияқты әрекеттер байқалады. Сирек жағдайларда гориллалардың нәжісін жегені байқалды, бұл, мүмкін, жалыққандықтан, жылы тамаққа деген құштарлықтан немесе нәжістегі тұқымдарды қайтадан жұту үшін жасалған.

Өсімдіктердің копрофагиясы

Кейбір ет жейтін өсімдіктер, мысалы, Непентес туысына жататын құмыралы өсімдіктер, симбиоздық жануарлардың нәжісінен қоректенеді. Назар аударуға лайық мысал – Непентес джамбан, оның түрлік атауы индонезия тілінде "дәретхана" деген мағынаны білдіреді. Қоқыс – органикалық зат, көбінесе жануарлардың нәжісі, ол ауыл шаруашылығында өсімдіктерді органикалық тыңайтқышпен қамтамасыз ету үшін қолданылады.