Кіріспе
Сурет, музыка және театр эстетикасының теориясы, барокко дәуірінде кеңінен қолданылған. Сезімдер доктринасы, сондай-ақ әсерлер доктринасы, құмарлықтар доктринасы, әсерлер теориясы немесе неміс терминімен Affektenlehre (немісше Affekt; көпше Affekte) – сурет, музыка және театр эстетикасының теориясы, барокко дәуірінде (1600–1750) кеңінен қолданылған. Ал сол дәуірдегі әдебиеттанушылар "эмоционалды композиция" деп аталатын нәрсенің егжей-тегжейін талқыламады, ақынның "өнердің нәзік соққыларымен жанды оятуы" тиіс деп санады. Бұл доктрина ежелгі риторика және шешендік теорияларынан туындаған. Кейбір музыкалық шығармалар немесе бөлімдер бір Affekt-ті тұтас бойымен көрсетеді; алайда, Иоганн Себастьян Бах сияқты шебер композитор бір бөлім ішінде әртүрлі Affekt-терді көрсете алады.
The doctrine of the affections, also known as the doctrine of affects, doctrine of the passions, theory of the affects, or by the German term Affektenlehre (after the German Affekt; plural Affekte) was a theory in the aesthetics of painting, music, and theatre, widely used in the Baroque era (1600–1750). Literary theorists of that age, by contrast, rarely discussed the details of what was called "pathetic composition", taking it for granted that a poet should be required to "wake the soul by tender strokes of art". The doctrine was derived from ancient theories of rhetoric and oratory. Some pieces or movements of music express one Affekt throughout; however, a skillful composer like Johann Sebastian Bach could express different affects within a movement.
Эффекттер мен оларға сәйкес келетін музыкалық фигуралардың мысалдары
Келесі кестеде Иоганн Маттесонның әсерлерді қалай білдіру керектігі туралы нұсқаулары келтірілген. «Мысалы, қуаныш – жанымыздың кеңеюі болғандықтан, осы әсерді үлкен және кең аралықтармен білдіруім тиімді және табиғи». «Егер қайғы – денеміздің нәзік бөліктерінің жиырылуы болса, онда осы құмарлыққа ең қолайлы кішкентай және ең кішкентай аралықтар екенін көру оңай». «Үміт – жанның немесе рухтың көтерілуі, ал үмітсіздік – оның құлауы. Бұлардың бәрі дыбыс арқылы өте табиғи түрде бейнеленуі мүмкін, әсіресе басқа жағдайлар (әсіресе темп) өз үлесін қосса. Осылайша, әрбір сезімді сезімтал түсініп, сәйкес композиция жасауға болады». «Мақтан, тәкаппарлық, жоғарыпарлық және осы сияқты сезімдер әдетте ноталар мен дыбыстарда өздерінің ерекше түстерімен бейнеленеді немесе айтылады. Осы мақсатта композитор көбінесе батыл, сәнді стильге жүгінеді. Ол арнайы мәнділік пен ұлы қозғалысты талап ететін әртүрлі көркем музыкалық фигураларды қолдануға мүмкіндік алады; бірақ ол ешқашан жылдам және төмендейтін, бірақ әрқашан көтерілетін музыкалық желіге жол бермеуі керек». «Ашу, ынта, кек алу, қаһар, ашкөздік және осы сияқты зорлық-зомбылық сезімдер, шын мәнінде, нәзік және жағымды құмарлықтарды қарағанда, әртүрлі музыкалық ойлар жасауға әлдеқайда қолайлы. Алайда, бұлармен де тек күшпен шулап, қатты дауыстап, батыл ашуланса жеткіліксіз: көптеген құйрықтары бар ноталар жеткіліксіз, кейбір адамдардың ойынша. Бірақ осы зорлық-зомбылық қасиеттерінің әрқайсысы өзінің ерекше ерекшеліктерін талап етеді және күшті білдірілуіне қарамастан, әнге лайықты болуы керек: біздің жалпы қағидамыз, одан ешқашан айырылмауымыз керек». «Үмітке белгілі бір дәрежеде қарсы келіп, дыбыстардың қарама-қарсы орналасуына себеп болатын нәрсе – қорқыныш, көңілсіздік, сәтсіздік және т.б. деп аталады. Мұнда қорқыныш пен үрей де жатады, егер олар туралы дұрыс ойланса және олардың табиғи сипатының жақсы бейнесі болса, онда сезімнің жағдайына сәйкес өте қолайлы музыкалық бөлімдер туындайды».