Кіріспе

Голланд жаңа өркендеуі мен Алтын ғасыр әдебиеті – шамамен 1550 жылдан 1700 жылға дейін Нидерланд аймағында голланд тілінде жазылған әдебиет. Осы кезеңде Реформация Солтүстік және Батыс Еуропаға таралып, Нидерланды сексен жылдық соғыста тәуелсіздік үшін күрескен кезең болды, осыған байланысты маңызды саяси және діни өзгерістер орын алды.

Риториктер

XVI ғасырдың ортасында Брабант және Фландриядағы риториктер тобы (ортағасырлық голланд әдебиеті қараңыз) латын және грек поэзиясының жаңа ашылған салаларын түпнұсқа туындыларға енгізу арқылы бұрынғы дәуірдің қалыптасқан формаларын жаңаруға тырысты. Бұл топтың жетекшісі Иоган Баптиста Хоуверт (1533–1599) – замандастары арасында зор саяси беделге ие болған тұлға. Хоуверт Брабант герцогтығының қазынасының кеңесшісі және шебері лауазымын атқарды. Ол өзін Маттис де Кастелейннің сергек шәкірті деп есептеді, бірақ оның ең басты ерекшелігі – классикалық және мифологиялық қиялға деген шексіз құштарлығы еді. Оның дидактикалық өлеңдері рококо стилінде жазылған; барлық еңбектерінің ішінде «Пегасидес Плейн» («Қыздар сарайы») – он алты кітаптан тұратын, жердегі махаббаттың түрлерін зерттейтін дидактикалық өлең ең танымал. Хоуверттің замандастары оны «Брабант Гомері» деп атады; кейінгі сын оны дидактикалық голланд әдебиетінің тізбегіндегі маңызды саты ретінде бағалайды.

Метрикалық Забурлар

Реформациямен келген зияли өмірдің қозғалысы мен қайта жаңғыруы алғаш рет Забурлардың жазылуында көрінді. Ең алғашқы басылған жинақ 1540 жылы Антверпенде "Souter Liedekens" ("Зәбур әндері") деген атпен жарық көрді және голланд ақсұлығы Виллем ван Зюйлен ван Ниувельтқа арналды, оның есімімен ол көбінесе танымал. Дегенмен, бұл жинақ Нидерландта реформация толыққанды басталар алдында жасалған. Протестанттық қауымдар үшін Ян Утенхове 1566 жылы Лондонда Забурлардың бір томын басып шығарды; Лукас де Хере және Петрус Датхен Клемент Мароның гимндерін аударды. Датхен шешен емес, қарапайым отбасынан шыққан адам еді, ол әсемдемелі емес тілмен жазды, ал оның гимндері халық арасында кеңінен тарады.

Ұрыс әндері

Бір ұрпақ өткен соң жеңіске жеткен реформаторлардың, Гё әндері деп аталатын азаттық пен жеңіс туралы әндері мүлдем басқаша көңіл-күймен айтылды. 1588 жылы жарық көрген әйгілі ән жинағы "Ен Гейзен Лид Боэкккен" ("Гё әндері жинағы") ынталы және батырлық сезімдерге толы болды. Осы жинақта алғаш рет "Хейлигерли балладасы" және "Эгмонт пен Хорн балладасы" сияқты голланд әндерінің классикалық үзінділері жарияланды. Испан басшыларын қынжырлап көрсетумен байланысты саяси балладалар, тарихшылар үшін ең қымбатты құндылыққа ие Боэккеннің маңызды бөлігін құрайды. Дегенмен, осы лирикалардың бәрі, жеңіс немесе шейіттік туралы болсын, формасы мен тілі жағынан әлі де шикі болып табылады.

Сент-Альдегондтың Марнисі

Синт-Альдегондтың (1538-1598) иегері Филипс ван Марникс бостандық пен реформа идеяларын қолдаған тұлға ретінде танылды. Ол 1538 жылы Брюссельде дүниеге келді және өмірін Кальвин мен Безаның Женева мектептерінде шәкірт ретінде бастады. 1566 жылдың тамызында ол алғаш рет голланд иконашылдарының қорғаушысы ретінде жарияланды. Көп ұзамай ол Голландия тәуелсіздік соғысының жетекші тұлғаларының біріне айналып, Оранж князімен тығыз байланыс орнатты. Вильгельмус – голланд ұлттық әнұранының мәтіні, Оранж князінің іс-әрекеттерін мақтайтын шығарма, шамамен 1568 жылы жазылған, Марникске жатқызылады. 1569 жылы Марникс Biëncorf der Heilige Roomsche Kercke (“Рим-католик шіркеуінің аралық үйі”) атты еңбегін аяқтады. Ол бұл сатирада өзінің ұстазы болған Франсуа Рабледен шабыт алды. Бұл шығарма Нидерланд тілі мен әдебиетінде жаңа дәуірдің бастауын белгілеген прозада жазылған. Қоғамдық жұмыстардың көптігіне байланысты Марникс 1580 жылға дейін көп жазбады, содан кейін ол еврей тілінен жаңадан аударған Het boeck der psalmen Davids (“Дәуіттің Забур кітабы”) атты кітабын жариялады. Өмірінің соңғы жылдарында ол түпнұсқадан тікелей аударған Киелі кітаптың голланд тіліндегі нұсқасын дайындады. Ол қайтыс болған кезде тек Жаратылыс кітабы толыққанды қайта қаралып дайын болды; бірақ 1619 жылы Дорт Синоды аяқталмаған жұмысты төрт теологқа тапсырды. Марникстің бұл аудармасы Киелі кітаптың голланд тіліне толық аударылуының бастауы болды. Синод бірқатар саяси-теологиялық мәселелерді шешу үшін шақырылған болатын, сонымен қатар Киелі кітапты аудару жөніндегі комиссия құру туралы шешім қабылдады. Жобаға барлық провинциялардың өкілдері қатысты, олар голланд тілінің негізгі диалекттері арасындағы орта тілді табуға тырысты, осылайша барлық голландтарға түсінікті болатын нұсқаны жасауды көздеді. Нәтижесінде пайда болған “Статенверталинг” немесе “Штат аудармасы” деп аталатын аударма бүгінгі голланд тілінің қалыптасуына маңызды негіз болды.

Коорнхерт

Дирк Волкерцзон Корнхерт (1522–1590) – Төмен елдердің алғашқы нағыз гуманистік жазушысы. Корнхерт Солтүстік Голландияның әдеттегі тұрғыны болды, ол ұлттық азаттыққа жетудегі прогреске де, ұлттық әдебиеттің дамуына да бірдей қызығушылық танытты. Ол Амстердамда туған, бірақ Еглантиннің ескі палатасының жұмысына қатыспады. Өмірінің басында ол Харлемге көшіп, қаланың зейнеткері болды. 1566 жылы Корнхерт реформаторларды қолдағандығы үшін түрмеге қамалды, ал 1572 жылы Голландия Штаттарының хатшысы болды. Ол гравировка өнерімен шұғылданды және барлық бос уақытын классикалық білімді игеруге арнады. 1585 жылы ол Боэцийді аударды, содан кейін өзінің түпнұсқа шедевріне – «Zedekunst» («Этика өнері», 1586) философиялық трактатына толыққанды назар аударды. Бұл прозадағы еңбек, голланд тілін Мишель де Монтеннің француз тілінің әдемілігі мен қарапайымдылығына бейімдеуге бағытталған. Оның гуманизмі Киелі кітапты, Плутархты және Марк Аврелийді біртұтас, ұлы этикалық жүйеде біріктіреді және жарқын стильде көрініс береді. Корнхерт 1590 жылғы 29 қазанда Гудада қайтыс болды; оның еңбектері алғаш рет 1630 жылы жинақталды. Осы кезде Төмен елдердегі діни және саяси дүрбелең 1581 жылы Испанияның Филипп II-сінен бас тартуға әкелді, бұл 1568–1648 жылдардағы сексен жылдық соғыстың маңызды сәті болды. Нәтижесінде, оңтүстік провинциялардың кейбіреулері осы жарияланымды қолдаған болатын, солтүстік провинциялардан бөлініп, Габсбургтердің билігінде қалды. Соңында, бұл бүгінгі Бельгия және Люксембург (оңтүстік) және Нидерланды (солтүстік) мемлекеттерінің құрылуына әкелді. Солтүстік провинциялардың тәуелсіз мемлекетке айналуы мәдени жаңарумен бірге жүрді. Солтүстік мәдени және интеллектуалдық серпіліс алды, ал оңтүстікте голланд тілі шамалы дәрежеде француз және латын тілдерімен алмастырылды.

Голландияның алтын ғасыры әдебиеті

Амстердамда екі адам өздерінің зиялылығы мен заманауи көзқарастарының арқасында ерекше көзге түсті. Біріншісі – Хендрик Лоуренс Спигель (1549–1612) – гуманист, Коорнхертке қарағанда аз келіспеушілікке ұшырады. Оның әдебиетке ең маңызды үлесі – «Тве спраак ван де Недердуйче Леттеркунст» («Голланд әдебиеті туралы диалог») еңбегі, ол голланд халқын ежелгі мәдениеттерден тілін тазартуға және байытуға шақыратын филологиялық насихат. Спигельдің католик болуы, жас достары арасындағы жеке өміріндегідей, көпшілікке күшті әсер етуіне кедергі келтірген болуы мүмкін. 1614 жылы Спигельдің жазбаларын жинап, оның өлеңдерімен бірге жариялаған адам туралы да осыны айтуға болады. Ромер Висшер (1547–1620) әдебиетті дамытуда Спигельден бір қадам алға өтті. Оның бойына классикалық білімнің рухы терең сіңген. Оның шәкірттері оны Голландиялық Марциал деп атады, бірақ ол поэзияда тек әуесқой болған, алайда кәсіби жазушылардың талантын көріп, қолдау көрсетуге міндетті әуесқой. Ромер Висшер жаңағы Ренессанс әдебиетінің табалдырығында тұр, өзі риторикалық өнердің тоқыраған түрлерін қолданды, бірақ кеңесімен және сөйлесімімен ұлы дәуірдің реализмін көрсетті. Амстердамда Висшердің қыздары әкесі мен өзінің айналасында құрған салонында жаңа мектеп қалыптаса бастады. Амстердамды басында ұстаған Біріккен провинциялар республикасы Еуропа елдері арасында жетекші орынға көтерілді және елдің осы жаңа амбициясының ықпалымен сурет салу және поэзияның көрнекті мектебі қалыптасты. Төменгі елдердің рухани өмірі Голландия және Зеландия провинцияларында шоғырланды, ал Лейден, Гронинген, Утрехт, Амстердам, Хардервик және Франкер университеттері Фландрия мен Брабанттан келген білімді эмигранттардың көптігімен байыды. Висшер әдеби жетістікке жету жолы Якоб ван Мерлант пен оның ізбасарлары салған пайдалы жолмен емес, сұлулықты және ежелгілікті зерттеумен байланысты екенін түсінді. Бұл ретте оған Лейденде өркендеген, мысалы, Друзиус, Воссиус және Гюго Гроций сияқты білімді ғалымдар көмектесті, олар голланд тілінде аз жазды, бірақ таза және либералды латын тілін қатаң сақтауды талап ету арқылы жаңа буынның стилін жетілдірді. Сол буыннан голланд әдебиетіндегі классикалық есімдер пайда болды: Вондель, Хоофт, Кэтс және Хуйгенс. Олардың қолында тіл өзінің ең жоғары деңгейіне және әуенділігіне жетті. Осы күрделі және эстетикалық өсумен қатар, голланд халқының басынан бері тән кең көлемді әзіл-қалжың да жандана бастады. Елу жыл бойы, голланд республикасының тарихындағы ең жарқын жылдарда, осы екі ағым – біреуі сұлулық пен әуенге, екіншісі көңілді комедияға – қатар жүрді, көбінесе бір арнада, және ұлы туындылардың мол өнімін берді. Висшердің қыздарының үйінде Вонделдің трагедиялары, Бредероның комедиялары және Гюйгенстің одалары алғашқы құрметті көрермендер мен ең жақсы сыншыларын тапты. Ромер Висшердің қыздарынан Тессельшаде (1594–1649) жақсы қабылданған лирикалық өлеңдер жазды, сондай-ақ Тассоны аударды. Висшердің қыздары көптеген салаларда білімді әйелдер болды және олардың үйіне сол кездегі ең дарынды жастар жиналды, олардың бірнешеуі Аннаның немесе Тессельшадтың қолына үміттене білді, бірақ нәтижесіз.

П. С. Хофт

Бұл Амстердам мектебінің алғашқысы Питер Корнелизон Хуфт (1581–1647) болды. Оның «Ахиллес және Поликсена» (1598) шығармасы стильдің риторикалық тәсілдерін қолданудағы шеберлігін көрсетті. «Гранида» (1605) пасторальдық драмасында ол Гуаринидің шәкірті екенін дәлелдеді. Трагедия жанрында «Баэто» және «Герард ван Велсен» шығармаларын жазды; тарих саласында 1626 жылы Ұлы Генрихтің өмірі туралы еңбегін жариялады, ал 1628–1642 жылдары өзінің шедеврі – «Нидерланд тарихы» (Nederduytsche Historiën) еңбегін жазды. Хуфт стиль тұрғысынан тазалықты ұстанатын болды. Оның поэзиясында, әсіресе жастық шағындағы лирикалық және пасторальдық өлеңдерінде стиль және мазмұн жағынан итальяндық үлгілердің ықпалы байқалады; ал асыл прозалық шығармаларында Тациттің шәкірті болуға тырысты. Хуфт тек Төмен елдерде ғана емес, сонымен қатар Еуропаның ең ұлы тарихшыларының бірі саналады. Оның өз елінің тілін стандарттауға тигізген әсерін бағалау өте қиын. Ромер Висшер құрған әдеби үйірме кейіннен Хуфттың Мюдендегі сарайында жинала бастады, осыдан кейін олар «Мюден үйірмесі» (Muiderkring) деп аталды.

Бредеро

Хоуфтың ұзақ және табысты мансабынан өзгеше, Төмен елдердегі ең ұлы комедиялық драматургтің өмірі қысқа болды. Гербранд Адрианс Бредеро (1585–1618), Амстердамдық аяқкиімшінің ұлы, латын тілін білмеді және гуманизмге қызығушылық танытпады; ол халықтың бай юморынан өркендеді. Бредеро суретші Франсиско Баденстің шеберханасына кірді, бірақ өнерде көп жетістікке жете алмады. Тесселшадеге деген үмітсіз махаббаты оның өмірін қиын етті, оған пьесаларын арнады және махаббат әндерінің толық циклында оның сұлулығын жырлады. Драма туралы оның идеялары бастапқыда ортағасырлық абеле-пипиеннің (ортағасырлық голланд әдебиетіне қараңыз) дамуы болды, бірақ 1612 жылы ол «Сиырдың фарсы» (Klucht van de koe) атты шығармасында жаңа және ерекше жол тапты. Осы уақыттан бастап өмірінің соңына дейін ол комедиялар, фарстар және романтикалық драмалар жазды, олардың барлығында оның замандасы Бен Джонсонға ұқсас қатал талантты көрсетті. Бредероның соңғы және ең жақсы туындысы – «Испан брабанты Джеролимо» (De Spaansche Brabanber Jerolimo), ол Амстердамдық риторикалық палаталардың залдарын мақтаншақты сөздерімен және ақылға сыймас бургундтық тілдерімен толтырған оңтүстіктен қуылғандарды сатиралайды. Бредеро Шекспир дәуірінің драматургтерімен жақын рухани байланыста болды, бірақ ол мектеп ашпады және голланд әдебиетінде жалғыз тұрды. Ол 1618 жылдың 23 тамызында пневмонияның асқынуынан қайтыс болды.

Ақындардың ханзадасы

Голландиялық жазушылардың ең танымалдарының бірі Жост ван ден Вонделдің (1587–1679) алғашқы туындысы Het Pascha ("Пасха", 1612) – Израиль халқының Мысырдан шығу туралы трагедия. Ол александрин өлеңдерімен, бес актіде және актілер арасында хорлық аралықтармен жазылған. Ол барлық пьесаларын осы үлгіде жазуға көшті, бірақ дебютінен кейін бірнеше жыл бойы жаңа материал жазған жоқ, оның орнына ду Бартастың шығармаларын аударды. Оның замандасы және ең ірі бәсекелесі Бредироның қысқа, бірақ жарқын өмірі қатарынан жеңістерге толы болды, ал осы ұлы ақынның өлімінен кейін екі жыл өткен соң ғана Вондел екінші трагедиясымен көпшілік алдына шықты. Тағы бес жылдан кейін, 1625 жылы, ол ежегі деректерге негізделген көрінеу әдемі зерттеуді жариялады – "Паламед" трагедиясы немесе "Қырғынға ұшыраған тәуелсіздік", бірақ бұл 1618 жылы штадхолдер Маврикий Нассаудың бұйрығымен өлім жазасына кесілген Республиканың Ұлы зейнетақысы Йохан ван Олдебарневельтке жасалған ишара еді. Вондел бір апта ішінде Голландияның ең танымал жазушысы атанды, ал келесі он екі жыл бойы, Фредерик Генри штадхолдер болып сайланғанға дейін, Вондел Дордрехт кальвинистерімен күресуге мәжбүр болды. Осы кезеңде ол ең өткір сатираларын жазды; Катс Контр-ремостранттардың қорғанында қару алып, өлеңмен жазылған памфлеттерге соғыс басталды. 1637 жылы Вондел Амстердамдағы жаңа, көп ұзамай алдың қатарлы қоғамдық театрдың ашылуына арналған алғашқы түнгі пьесаны жазуды тапсырылды. 1638 жылдың 3 қаңтарында театр Голландияның ерте тарихынан алынған жаңа трагедия – Вонделдің ең танымал туындыларының бірі "Гисбрехт ван Эмстельдің" көрсетілімімен ашылды. Келесі он жыл бойы Вондел театрды рухани мазмұндағы батырлық пьесалармен қамтамасыз етті, олардың ең жақсы үлгісін жалпы оқырман Жан Расиннің шығармаларынан көре алады. 1654 жылы Вондел көпшілік тарапынан ең жақсы туындысы деп есептелетін "Люцифер" трагедиясын жариялады, одан Мильтон шабыттанды деген пікір бар. Вондел – голландиялық зиялылық пен қиялының ең жоғары деңгейдегі үлгісі.

Колониялық әдебиет

Республиканың отарлары, оның ішінде Голландиялық Шығыс Үндістан ең маңыздысы болды, сонымен қатар жазушыларды да шығара бастады. Олардың алғашқысы Абрахам Алевийн (т. 1664), Явада тұрған және пьесалары Батавияда қойылған комедия жазушысы. Тағы бір жазушы, Виллем Годшалк ван Фоккенброх (1640–1670), 1668 жылдан бастап қазіргі Ганадағы голландтардың Эльмина иелігінде өмір сүрді және жұмыс істеді. Оның "Min in het Lazarus huys" ("Ақымақ үйіндегі махаббат", 1672) комедиясы 17-ші және 18-ші ғасырларда кең танымал болды. Солтүстік Америкадағы Жаңа Нидерланд колониясында Якоб Стендам мен Питер Корнелизуон Плокхой голланд тілінде өлеңдер жазып, жариялады.

Жақып мысықтары

Голландияның көптеген жазушылары Амстердам айналасында шоғырланған кезде, Зеландияның астанасы Миддельбургте де ұқсас мектеп пайда болды. Бұл мектептің жетекші тұлғасы Якоб Кэтс (1577–1660) болды. Осы көп томдық жазушыда нағыз голландтық ойлау қағидасы, пайдалылық және нұсқаулық рух өркендеп, кең танылды. Өмірінің орта кезеңінде ол өзінің ең маңызды туындыларын жазды – нұсқаулық өлеңдерін, «Maechdenplicht» («Қыздардың парызы») және «Sinne en Minnebeelden» («Алегория және махаббат суреттері»). 1624 жылы ол Миддельбургтен Дордрехтке көшіп, жақын арада «Houwelick» («Неке») атты этикалық еңбегін жариялады, одан кейін моральдық туындылардың бірнеше сериясы жарық көрді. Котсты кейбіреулер бірқалыпты және қарапайым деп есептесе де, Голландиядағы орта тап арасында оның танымалдығы зор болды.

Константин Гюйгенс

Көпжақты ақын, дипломат сэр Константин Гюйгенс (1596–1687) есімді тұлға, ең алдымен тапқыр эпиграммаларымен танымал. Ол Амстердам мектебімен байланысын нығайтып, Вондель, Хоофт және Ромер Висшердің қыздарымен жақын дос болып, серік болды. Гюйгенс Хоофттың әдемілігіне не Вонделдің тереңдігіне ие болмаса да, оның таланты жарқын әрі көңілді болды, сонымен қатар ол өлең құрылымында шебер суретші еді. Голланд тілі оның қолында басқа ешкімде болғандай жеңіл және икемді болған емес. Ол проза немесе өлең болсын, қандай жанрда жазса да, әрқашан нәзік талғамы мен салмақты ой-пікірімен көркейтіп, әсемдік сыйлаған.

Философия

XVII ғасырдағы екі голландық ғылым мен философиялық ой-пікірлер қозғалысында ерекше көзге түсті, алайда Гюго Гроций (1583–1645) және Барух Спиноза (1632–1677) есімдері әдебиеттен гөрі философия мен саясат салаларымен көбірек байланысты.

Қорытынды

1600-1650 жылдар аралығы голланд әдебиетінің гүлдену дәуірі болды. Осы кезеңде ұлы генийлердің есімдері жұртшылыққа впервые танылып, әдеби өрнектің күші мен әсемдігі ең жоғары деңгейге жетті. Бірақ, ерекше қабілетті үш адам тым қартайғанша өмір сүрді, ал Вондель, Кэтс және Гюйгенс атының арқасында жаңа буын өркендеді. Олар 1680 жылға дейін ұлы дәстүрді сақтап келді, содан кейін төмендеу басталды.