Кіріспе

Санскрит тілінен шыққан министрлік атағы Pradhan (деванагари: प्रधान) – индуистік дәстүрдегі мәдениеттерде, негізінен Үндістан субконтинентінде қолданылатын санскрит тілінен шыққан министрлік атау. Санскрит тіліндегі "pradhāna" сөзі "басты" немесе "негізгі" деп аударылады; алайда, Оксфорд хинди-ағылшын сөздігінде берілген қазіргі заманғы хиндиде "басшы" және "жетекші" деген мағыналары да бар. Нақты түсінігі аймаққа қарай едәуір өзгеше болуы мүмкін. Көптеген үнділік князьдық мемлекеттер моғол дәуірінде Вазир және Диван сияқты парсылық стильдерді қалау себебімен бұл атаудан бас тартты.

Жергілікті басшы

Прадхан Үндістандағы жергілікті өзін-өзі басқарудың ауылдық деңгейлі конституциялық органы – Панчаят (ауыл/ауылдық үкімет) тарапынан сайланады. Прадхан және басқа сайланған мүшелер ауылдық панчаят округтерінің өкілдік билігіне ие. Прадхан мемлекеттік қызметкерлер мен ауыл қауымдастығы арасындағы байланыс орталығы болып табылады. Бұл атақ көбінесе Шығыс Үндістанның Батыс Бенгал, Бихар, Джаркханд және Одиша штаттарында қолданылады. Сонымен қатар, Джаркханд штатының Деогар ауданында Прадхан – мұрагерлік лауазымға ие ауыл басшысы. Кейбір ауылдарда оларды Мулрайят деп те атайды.

Атауы және тегі

Үндістанда, Прадхан – бұл әсіресе Махараштраның Чандрасенья Кайаста Прабху, Одишаның Часа, Хандаят, Гопал және басқалары қолданған атақ. Қазіргі Непалда Прадхан жоғары касталық тектің атауы ретінде Неварлардың бір бөлігі тарапынан қолданылады. Олар өз тамырларын 14 ғасырда Шрештхалар қатарына енуден бұрын Карнат және Рагхуванши Раджпуттар сияқты Солтүстік Үндістан әулеттеріне жатқыза алады. Неварлар арасында Катманду мен Патан Прадхандарының екі дәстүрлі тегі – тиісінше Тамель және Патан Прадхандары. Олар Чатхария (छथरीय) Шрешта кастасының ең жоғары сатысы – «Тхакур» (ठाकूर/ठकू/ठकुरी) тегінің ұрпақтары болып табылады. Непалдың бірігуінің салдарынан Бахтапурдың көптеген Малла ұрпақтары өз атауларын Прадхан немесе Прадхананга деп өзгертуге мәжбүр болды және содан бері бүкіл Непалға тарады. Чатхарияның басқа да тегіне Малла, Джоши, Раджбандари, Раджванши, Рагхуванши, Хада, Аматья, Кармачарья жатады. Чатхариялар өздерінің рулық атауларын (мысалы, Прадхан, Малла, Раджбандари) қолдану арқылы ерекшеленеді, ал барлықты қамтитын «Шрешта» тегін қолданбайды. Невар касталық жүйесі оларды кшатрия варнасына жатқызады, ал 1854 жылғы Непалдың жалпы мемлекеттік заңы (Мулуки Айн) Чатхария неварларын екі рет туған, қасиетті жіп киетін Тагадари тобына жатқызады. Әртүрлі тамырларына байланысты Чатхария Прадхандары көбінесе үш готраға бөлінеді: Кашьяпа, Мандавия, Манав. Үндістанның Сикким штатында және Батыс Бенгалия, Ассам және Бутанның кейбір аймақтарында Прадхан – бұл Катманду аңғарынан осы жерлерге, әсіресе 18 ғасырдың ортасынан бастап көшіп келген Невар ұрпақтарының барлығы қабылдаған атау. Әртүрлі иммигранттардың жоғары және төменгі Невар касталарының ұрпақтары «Прадан» деген жалғыз атауды өздерінің касталық атауы ретінде қабылдады, ал Непалда Прадханды тек Катманду мен Патанның асыл Чатхария тегінің ұрпақтары ғана қолданады. Сиккимнің Прадхандары біртекті, касталық және эндогамдық емес Невар қауымының ықпалды этникалық тобын құрайды, бұл Непалдың Неварларынан өте күрделі, әртүрлі және касталық қоғамды сақтайтын кескілі айырмашылық. Осы себепті, тегінің гипергамиялық және күмәнді шығу тегіне байланысты Непалдың Прадхандары Сикким мен Дарджилингтен келген Прадхандардың касталық мәртебесіне күмәнмен қарайды және олармен некелік байланыстарды болдырмайды. Сиккимнің танымал Прадхандары: саудагер Чандравир Прадхан (Каяста), әдебиет шебері Парас Мани Прадхан (Шакья), Непалдың бірінші бас судьясы Хари Прасад Прадхан, Болливуд операторы Бинод Прадхан, футболшы Санжу Прадхан, 1974 жылғы топтың жетекші әншісі Адриан Прадхан, актерлер Менука Прадхан, Поожана Прадхан, Утам Прадхан және т.б. Үндістанның беделділік саясаты тұрғысынан, олар Сиккимнен басқа бүкіл Үндістанда алдыңғы қатарлы каста/жалпы каста болып табылады, онда оның түпнұсқалық Непал халқы сияқты, Прадхан/Неварларға қорғаныш статусы беріледі; Неварлар, Сиккимнің Бахундары мен Четрилерімен бірге, Басқа артта қалған сынып ретінде саналады, ал Непал тілінде сөйлейтін Сикким халқының қалған бөлігі Тізбелі касталар мен Тізбелі тайпалар болып саналады.

Пайдалануы

Прадхан: Маратха империясының ерте кезеңінде, Пешуа (Пантпрадхан лауазымына тағайындалған) әкімшілігінен бұрын, 8 кеңес (Ашта Прадхан) құрамында отырған министрдің атауы.