Кіріспе

1996 жылы Атлантика мұхитында болған 3-санатты «Лили» дауылы – 1996 жылғы Атлантика дауыл маусымында Орталық Америкадан Ұлыбританияға дейінгі елдерге әсер еткен, салыстырмалы түрде ұзаққа созылған дауыл. «Лили» 14 қазанда Батыс Африка жағалауынан 4 қазанда пайда болған тропикалық толқыннан қалыптасты. Дауыл пайда болғаннан кейін «Лили» күші бірте-бірте артты, алдымен 16 қазанда тропикалық дауылға, содан кейін 17 қазанда дауылға айналды. Келесі күні «Лили» Кубаға соқтығысып, аралдың орталық бөлігімен өтті. Бұл 1985 жылғы «Кейт» дауылынан кейін елге соққан алғашқы дауыл болды. Атлант мұхитына шыққаннан кейін дауыл солтүстік-шығысқа қарай жылдамдап, Саффир-Симпсон дауыл шкаласы бойынша Багам аралдарының жанында қысқа мерзімге 3-санатты дауылға дейін күшейді. «Лили» дауылы шамамен бір апта бойы қарқынды өзгере отырып, жылдамдығы бірнеше рет ауытқыды. «Лили» 27 қазанда Азор аралдарының солтүстігінде экстратропикалық дауылға айналып, кейін Ирландия мен Ұлыбританияға көшті. Дауылдың бастапқы кезеңінде Орталық Америкада су тасқыны болды, нәтижесінде мыңдаған адам үйсіз қалды және 14 адам қаза тапты. Ең көп зиян Кубада болды, оның себебі дауылдың қатты жауыны болды, ол 29,41 дюйм (747 мм) құрады. Құрғын Кубаның 11 провинциясына әсер етіп, 92 542 үйге зақым келтірді және тағы 6 369 үйді қиратты. Жаңбырлар қант қамысы мен банан егістеріне ауыр зиян келтірді, ал елдегі жалпы зиян 362 миллион долларға (1996 жылғы АҚШ доллары) бағаланды. «Лили» дауылынан бұрын 269 995 адам эвакуацияланғаннан кейін елде өлім-жітім болған жоқ. Жақын орналасқан Флоридада бір адам дауыл кезіндегі қатты жаңбырдан ағыс суға шағылысып қаза тапты. «Лили» ылғалы АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы дауылды күшейтті, нәтижесінде Мейн штатында бір адам су батқан жолды кесіп өтуге тырысып қаза тапты. Багам аралдарындағы зиян ауыр болған жоқ, тек кейбір үйлердің шатырлары зақымданды және ағаштар құлады. «Лили» қалдықтары Ирландия мен Ұлыбританияға соққанда, күшті жел мен толқындар жүздеген үйлерге зақым келтіріп, 300 миллион доллар (1996 жылғы АҚШ доллары) зиян келтірді және алты адамның өміне қиындық тудырды.

Метеорологиялық тарих

4 қазанда Африканың батыс жағалауынан тропикалық толқын шығып, оған кең аумақты айналым қосылды. Қолайсыз желдің қиылысуы оның дамуына кедерес келтірді, ал толқын батысқа қарай жылжуын жалғастырып, 11 қазанда Кариб теңізіне енді. Екі күннен кейін толқын осі Кариб теңізінің оңтүстік-батысында бұрыннан бар төмен қысымды аймаққа кездесті. Ол тез арада анық айналымды қалыптастырып, 14 қазанда Никарагуаның шығыс жағалауынан тропикалық депрессияға айналды. Мексика шығанағындағы жоғары атмосфералық төмен қысымға байланысты, жүйе солтүстік-батысқа қарай бағытталды және Орталық Американы өтіп өтті. Депрессия қысымның біртіндеп төмендеуіне байланысты жолақты құрылымдарды қалыптастырды және 16 қазанда сағат 0600 UTC шамасында «Лили» тропикалық дауылға күшейді. Осы кезде дауыл Сиван аралдарынан солтүстікке қарай бірнеше жүз шақырым жерде кішкентай циклоникалық айналым жасады. 17 қазанның таңында «Лили» дауылға айналып, солтүстікке бұрыла бастады.

Дайындық және әсері

Лили өмірі бойы 22 адамның қазасына себепкер болды. Орталық Америкада 14 адам, ал Ұлыбританияда 6 адам көз жұмды. Қорытындыда, 269 995 адам, сондай-ақ 270 000-нан астам мал эвакуацияланды. Лилиден бұрын Кубаға 1985 жылы Кейт дауылы соққан. Дауыл келген кезде ел Совет Одағының ыдырауынан кейін туындаған «Арнайы кезең» деп аталатын дағдарысқа тап болды және экономикалық қиындықтарды бастан өткеріп жатқан. Куба арқылы өтетін Лили күшті желдерді тудырды. Кубаның оңтүстік жағалауына 7 метрден астам биіктіктегі үлкен толқындар шағылысты. Куба арқылы өтетін Лили желдің емес, ауыр жаңбырдың салдарынан көптеген зақымдар келтірді. Ел бойынша Лили 92 542 үйге зақым келтірді және 6 369 үйді толығымен қиратты, сондай-ақ 32 мектепке әсер етті. Жеңіл жарақат алған 7 адам болды.

Америка Құрама Штаттары

Тропикалық циклонды болжау модельдері Лили Флориданың оңтүстік-шығысынан өтетінін дұрыс болжады, дауыл бұрынғы бағытын сақтағанда 24 сағат ішінде құрлыққа шығуы мүмкін болса да. Ұлттық дауылдар орталығы Флорида-Кейз аралдары үшін тропикалық дауыл туралы ескерту жариялады, бірақ Майами агломерациясы үшін жарияламады. Флорида-Кейз аралдарындағы желдің күшті соғуы Сэнд-Кей-Лайт-та тіркелді. Палм-Бич округінде бір адам қаза болды, ферма жұмыскері каналдың дренаждық құбырына шайылып кеткен. Дауылдан туған үлкен толқындар Пуэрто-Риконың солтүстік жағалауына әсер етіп, шағын су тасқынына себеп болды.

Багам аралдары

17 қазанда Багам аралдарының солтүстік-батысына дауыл туралы ескерту жарияланды, ол келесі күні ескерту деңгейіне көтеріліп, Багам аралдарының орталық бөлігіне дейін кеңейтілді. Кейін Багам аралдарының оңтүстік-шығысына және Түркс және Кайкос аралдарына тропикалық дауыл туралы ескерту берілді. Багам аралдары арқылы өтетін Лили дауылы Сан-Сальвадор аралында 10 минут бойы тұрақты жел соқты. Ұлы Эксума аралында шамамен 5 метрлік дауыл толқыны байқалды. Лонг-Айлендте дауыл егінге және бірнеше үйге зақым келтірді. Лили дауылының қалдықтарынан шамамен жауын-шашын жауды, бұл құрғақшылық жағдайын жеңілдетті. Қызыл Крест елге 1,6 миллион доллар, ал Біріккен Ұлттар Ұйымының түрлі бөлімдері 80 мың доллар көмек көрсетті. Италия 526 мың долларлық медициналық жабдықтар жіберді. Канадалық Қызыл Крест су тазарту құрылғысын, ал Испаниялық Қызыл Крест көрпелер мен төсек-орындар жіберді. Германияның Қызыл Кресті де төсек-орындар мен көрпелер жіберді. Америкалық Қызыл Крест 9,5 тонна азық-түлік жіберді. Отын тапшылығына байланысты көмек тасымалдау бастапқыда қиындықтарға тап болды. Дауылдан зардап шеккен 66 881 адам үйлері қайта жараңдалғанға дейін немесе басқа жерге көшіп кеткенге дейін уақытша баспаналарда тұрды. 1997 жылдың наурыз айына қарай көптеген адамдар үйлеріне оралды, бірақ кейбіреулері шатыры жоқ күйде оралды. Тұрақтанған сулар су арқылы жұқпалы ауруларға қауіп төндірді, бірақ мұндай жағдайлар тіркелген жоқ. 1996 жылдың ақпанында Куба ауа кеңістігінде АҚШ-қа қарасты екі шағын жеке ұшақ атып түсірілгеннен кейін, АҚШ президенті Билл Клинтон екі ел арасындағы чартерлік рейстерге тыйым салды. Дауылдан кейін тыйым алынып, Каритас қайырымдылық қоры Кубаға көмек тасымалдау үшін ұшақ жіберуге мүмкіндік алды. Оңтүстік Флоридадағы кейбір кубалық американдықтар зардап шеккен кубалықтарға көмек көрсету үшін қайырымдылық жасады, ал басқалары президент Фидель Кастро режиміне көмектеседі деп қорқып, көмек көрсетпеді. Ұшақ 26 қазанда 36,5 тонна көмекпен, оның ішінде 30 тоннаға жуық азық-түлікпен қонды. Қайтарылған көмек Доминикан Республикасына немесе Майамиге қайтарылды. Католик көмек көрсету қызметі кейін 252 000 долларлық дәрі-дәрмек жіберді және 1997 жылдың қаңтар айында 43 тонна күріш, тамақ майы және ұнмен екінші көмек рейсін ұйымдастырды.