Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Титикака көлінің оңтүстік бөлігіндегі арал
Island in the southern part of Lake Titicaca
Кун аралы (испан тілінде "Isla del Sol" – "Күн аралы") Титикака көлінің оңтүстік бөлігінде орналасқан арал. Ол Боливияның, нақтырақ айтқанда Ла-Пас департаментінің құрамына кіреді. Географиялық тұрғыдан алғанда, бұл аралдың жері құнарсыз; ол тасты, төбелі және көптеген эвкалипт ағаштарымен жабылған. Аралда моторлы көліктер мен асфальтталған жолдар жоқ. Аралдағы 800-ге жуық отбасының негізгі табыс көзі – егіншілік, ал балық аулау мен туризм осы шаруашылықты толықтырады. Нешебір ауылдың ішінде Юмани және Чаллапампа ең ірілері болып табылады. Аралда 80-нен астам қираған құрылыстар бар. Олардың көпшілігі шамамен 15 ғасырдағы Инка дәуіріне жатады. Археологтар аралда адамдар б.з.д. үшінші мыңжылдықта өмір сүргенін анықтаған. Аралдың көптеген төбелеріндегі егістік террасалары тік және тасты жерді егін шаруашылығына бейімдеуге мүмкіндік береді. Аралдағы қираған орындардың арасында Тити Кала (аймара тілінде "titi" – Анд тау мысығы, "qala" – тас, "тау мысығының тасы" немесе "қорғасын тасы", басқаша жазылуы – Титикала), лабиринт сияқты ғимарат Чинккана, Каса Пата және Пиллкукая бар. Инкалар дінінде, күн құдайы осы жерде туған деп сенген.
Isla del Sol (Spanish for "Island of the Sun") is an island in the southern part of Lake Titicaca. It is part of Bolivia, and specifically part of the La Paz Department. Geographically, the terrain is harsh; it is a rocky, hilly island with many eucalyptus trees. There are no motor vehicles or paved roads on the island. The main economic activity of the approximately 800 families on the island is farming, with fishing and tourism augmenting the subsistence economy. Of the several villages, Yumani and Challapampa are the largest. There are over 80 ruins on the island. Most of these date to the Inca period circa the 15th century AD. Archaeologists have discovered evidence that people lived on the island as far back as the third millennium BC. Many hills on the island contain agricultural terraces, which adapt steep and rocky terrain to agriculture. Among the ruins on the island are Titi Qala (Aymara titi Andean mountain cat; lead, lead colored, qala stone, "mountain cat stone" or "lead stone", also spelled Titikala), a labyrinth like building called Chinkana, Q'asa Pata, and Pillkukayna. In the religion of the Incas, it was believed that the sun god was born here.
Этимология
Аймара тілінде бұл аралдың атауы – Тити’кака. Бұл сөздің бастапқы мағынасы белгісіз. Кейбір тіл білімі мамандары мен археологтар бұл атаудың "тити" (Анды тау мысығы; қорғасын, қорғасын түсті) және "кала" (тас) сөздерінен бұрмаланғанын айтады. 1612 жылы Людовико Бертонионың аймара-испан сөздігінде "Тахкси кала" тіркесі "piedra fundamental" яки "негізгі тас" деп көрсетілген. Бұл, мүмкін, Инка халқының Күн мен Ай көлде туғандығы туралы мифке сілтеу болуы мүмкін.
The Aymara name for the island is Titi'kaka. The original meaning of this word is not known. Some linguists and archaeologists believe the name to be a corruption of titi (Andean mountain cat; lead, lead colored) and qala (rock). In the 1612 Aymara Spanish dictionary of Ludovico Bertonio, the phrase Tahksi kala is listed as "piedra fundamental" or "foundation stone" possibly alluding to the origin story of the Inca that the Sun and Moon were born in the lake.
Тарих
Хроник Бернабе Кобо осы аралдың солтүстік бөлігінде болған инка шығу тегі туралы аңыздың екі нұсқасын жазды. Алғашқы инка Манко Капак Тити Кала деп аталатын үлкен құмтасты жартастан шыққан деп айтылады. Манко Капак – күн деп танылған Анд құдайы Интидің ұлы. Аңыздың бір нұсқасында, өлкедегі ежелгі халық көп күн бойы аспанда жарық көрмеді және қараңғылықтан қорқып қалды. Соңында, халық жартастан күннің шығып жатқанын көріп, оны күннің мекені деп ойлады. Кобоның басқа бір баяндауында, кейбіреулер жартасты Күнге арналған жер деп сенді, себебі ол үлкен су тасқыны кезінде жартастың астында жасырынған еді. Арал – су тасқыны тартылып, Тити Каладан күн шығып, аспанды қайтадан жарықтандырғаннан кейін пайда болған алғашқы құрлық. Осы жартасқа ғибадатхана салынды, кейіннен 10-шы инка Тупак Инка Юпанки оны кеңейтті. Ол мамаконалар (таңдалған әйелдер) үшін монастырь және саяхатшы қажыларға арналған тамбо (қонақ үй) салды.
The chronicler Bernabé Cobo documented two versions of an Inca origin myth that took place on the northern part of this island. The first Inca Manco Cápac is said to have emerged from a prominent crag in a large sandstone outcrop known as Titi Qala. Manco Cápac is the son of Inti the Andean deity identified as the sun. In one version of the myth, the ancient people of the province were without light in the sky for many days and grew frightened of the darkness. Finally, the people saw the Sun emerge from the crag and believed it was the Sun's dwelling place. In another version related by Cobo, others believed the crag was dedicated to the Sun because it hid under the crag during a great Flood. Isla del Sol was the first land that appeared after the flood waters began to recede and the Sun emerged from Titi Qala to illuminate the sky once again. A temple was built at this rock and later expanded by the 10th Inca Tupac Inca Yupanqui. He built a convent for mamaconas (chosen women) and a tambo (inn) for visiting pilgrims.
Археология
Чалла шығанағының үстіндегі кішкентай төбеде орналасқан Ч'уксу Кулу археологиялық ескерткішіндегі қазба жұмыстары шамамен 2200 ж.б. дейінгі Ерте Прекерамикалық дәуірге жататын қалдықтарды табуға әкелді. Осы мән-жайдан сегіз обсидиан қабыршақ табылды, ал үш қабыршақтың нейтрондық белсендіру талдауы олардың барлығы Арекипа департаментіндегі Колка каньонында орналасқан Чивай обсидиан кенінен алынғанын көрсетті. Чивай обсидианының болуы арал тұрғындарының кеңірек айырбас желісіне қатысқанының нақты дәлелі болып табылады. Чивай обсидианы Перу территориясында орналасқан Jisk'a Iru Muqu жақын маңдағы археологиялық ескерткіште де қолданылған. Бұл осы екі ескерткіш арасындағы бірдей прекерамикалық кезеңде мәдени байланыстың сақталуын көрсетеді.
Excavations at the archaeological site of Ch'uxu Qullu, located on a small peak above the Bay of Challa, led to the recovery of Archaic Preceramic remains that radiocarbon dated to about 2200 BC. Eight obsidian flakes were recovered from this context, and Neutron Activation Analysis of three of the flakes revealed that all of them were from the Chivay obsidian source which is located in the Colca Canyon, Department of Arequipa. The presence of Chivay obsidian is clear evidence that inhabitants of the island were participating in a wider network of exchange. Chivay obsidian has also been used at a nearby archaeological site, Jisk'a Iru Muqu, located on Peruvian territory. This indicates cultural continuity between these two sites in the same preceramic time frame.
Геологиялық зерттеулер
Бір батиметриялық модельге сәйкес, жағалау жиегі мен Күн аралы арасындағы ешбір жол көлдің түбі 5 метр немесе одан да терең болатын аймарлардан өтпейді. Палеоклимат зерттеулері б.з.д. 3100 жыл шамасында Титикака көлінің деңгейі қазіргі деңгейден кем болғанын, бірақ б.з.д. 2000 жылға қарай қазіргі деңгейге жуықтағанын көрсетеді. Осылайша, б.з.д. 2200 жылы көл деңгейі қазіргіден төмен болған, бірақ арал су арқылы материктен бөлініп тұрған. Ч'уксукулудан алынған деректер көл жағалау мәдениеттерінің архаикалық кезеңде жақсы дамыған су кемелерін пайдаланғанын көрсетеді. Археологиялық мәліметтер Муроката да, Тити-Кала да Соңғы аралық кезеңде (шамамен б.з. 1000-1450 жж.) пайдаланбағанын көрсетеді. Титикаканың оңтүстік аймағын инкалар бағындырғаннан кейін Тити-Кала аймағы Лиманың оңтүстігіндегі жағалаудағы Пачакамак оракулымен тең, Инка мемлекетіндегі ең маңызды қасиетті орындардың біріне айналды. 1989-1992 жылдар аралығында Күн аралының жанында жүргізілген су асты археологиялық зерттеулер инка және Тиауанако артефакттарын таба алды. Қазір олар Чаллапампадағы мұражайда көрсетілуде. Бүгінде арал экономикасының негізгі бөлігі туризмнен түсетін табысқа негізделген, бірақ көшіп-қону шаруашылығы мен балық аулау да кеңінен таралған.
According to one bathymetric model, there is no path between the shore edge and the Island of the Sun that does not pass over areas where the lake bottom reaches a depth of or greater. Paleoclimate studies indicate that around 3100 BC the level of Lake Titicaca would have been as much as lower than modern conditions, but that it had reached near modern levels by about 2000 BC. Thus, at 2200 BC lake levels were probably lower than at present but still high enough that the island was separated by water from the mainland. Data from Ch'uxuqullu therefore indicates that the lake shore cultures were using well developed watercraft technology during the Archaic period. The archaeological evidence indicates that neither Murokata nor Titi Qala were used during the Late Intermediate Period (ca AD 1000 1450). With the conquest of the southern Titicaca region by the Inca, the Titi Qala zone was converted into one of the most important pilgrimage destinations in the Inca state on par with the famous oracle at Pachacamac on the coast just south of Lima. Underwater archaeological investigations conducted off the Island of the Sun from 1989 92 led to the discovery of both Inca and Tiahuanaco artifacts. These are now on display at a site museum in Challapampa. Today the economy of the island is mainly driven by tourism revenues, but subsistence agriculture and fishing are widely practiced.