Кіріспе

Функционалдық тобы R3N→O бар химиялық қосылыс. Химияда амин оксиді, сондай-ақ амин N оксиді немесе жай ғана N оксиді деп аталатын химиялық қосылыс, химиялық формуласы R3N→O болып табылады. Ол азотқа байланысқан үш қосымша сутегі және/немесе топтармен азот-оттек координациялық ковалентті байланысын қамтиды. Оны кейде R3N→O немесе R3N\dO деп те жазады. Қатаң мағынада, амин оксиді термині үшінші дәрежелі аминдердің оксидтеріне ғана қолданылады. Бірақ кейде ол бірінші және екінші дәрежелі аминдердің ұқсас туындылары үшін де қолданылады. Амин оксидтерінің мысалдары: 62–67 °C балқу температурасы бар суда еритін кристалдық қатты зат – пиридин N оксиді және тотықтырғыш – N метилморфолин N оксиді.

Қолданбалар

Амин оксидтері – шампунь, кондиционер, жуғыш заттар және қатты беттерді тазартатын құралдар сияқты тұтыну тауарларында кеңінен қолданылатын беттік белсенді заттар. Алкил диметил амин оксиді (тізбек ұзындығы C10–C16) – ең көп таралған және коммерциялық тұрғыдан қолданылатын амин оксиді. Олар Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) бірнеше мүше елдерінде жоғары көлемде өндірілетін қосылыстар класына жатады; АҚШ, Еуропа және Жапониядағы жылдық өндіріс көлемі тиісінше. Олар тұрақтандырғыштар, қоюлатушылар, емдеуші заттар, эмульгаторлар және кондиционерлер ретінде қолданылады, олардың белсенді концентрациясы 0,1–10% аралығында құрайды, сондай-ақ фотосуретке түсіру сияқты ерекше патенттелген мақсаттар үшін де пайдаланылады. Көбірек мамандандырылған тотықтырғыштар, мысалы, Каро қышқылы немесе mCPBA сияқты заттар да белгілі бір жағдайларда қолданылуы мүмкін. Молекулалық оттегі қолданылатын спонтанды немесе катализделген реакциялар сирек кездеседі. Амин оксидтерін тудыратын басқа да реакциялар бар, мысалы, ретро-Коп жою реакциясы, бірақ олар көбінесе қолданылмайды.

Метаболиттер

Амин оксидтері дәрілік заттар мен психоактивті препараттардың кең таралған метаболиттері болып табылады. Мысалдарға никотин, золмитриптан және морфин жатады. Қатерлі ісікке қарсы препараттардың амин оксидтері, белсенді препаратқа қышқылтектің жетіспейтін қатерлі ісік тінінде метаболизденетін продәрмектер ретінде жасалған.

Адам қауіпсіздігі

Амин оксидтері (АО) канцерогендік, теріні сезімталдандыратын немесе репродуктивті токсикалық заттар емес. Олар организмге сіңген жағдайда тез метаболизмге түсіп, шығарылады. Қояндарға созылмалы түрде берілгенде, ең төменгі байқалатын зиянды әсерлер деңгейінде (LOAEL) 87–150 мг АО/кг дене салмағы/күн дозасында дене салмағының төмендеуі, диарея және линзаның көкденеуі байқалды. Адам терісіне жасалған сынақтар 8 сағаттан кейін организмге 1%-дан аз сіңетінін көрсетті. Амин оксидтері және басқа да беттік белсенді заттардан туындаған көз тітіркенуі орташа және уақытша, созылмалы салдары жоқ.

Қоршаған орта қауіпсіздігі

Орташа тізбек ұзындығы 12,6 болатын амин оксидтері ~410 г/л мөлшерінде суда еритіні анықталды. C14-тен төмен тізбек ұзындығы бойынша алынған log Kow деректеріне сәйкес, олардың су жануарларында биоаккумуляциялану қабілеті төмен деп есептеледі (биоконцентрация коэффициенті < 87%). Өңделмеген ағынды сулардағы АО деңгейі 2,3–27,8 мкг/л, ал тазартылған суларда 0,4–2,91 мкг/л болды. Тазарту қондырғыларындағы ең жоғары концентрация тотығу каналы және тамшылатып сүзгіш қондырғыларында байқалды. Екіншілік белсенді шламмен өңдеу кезінде орташа алғанда 96%-дан астам жойылды. 96 сағаттық LC50 сынақтары көрсеткендей, балықтарға қатысты жедел уыттылық көміртекті тізбек ұзындығы C14-тен төмен болғанда 1000–3000 мкг/л аралығында. C14-тен ұзын тізбек ұзындығы үшін LC50 мәндері 600-ден 1400 мкг/л-ге дейін. Балықтарға қатысты созылмалы уыттылық деректері 420 мкг/л құрайды. C12.9-қа нормалдағанда, өсу және жұмыртқадан жарылу үшін NOEC 310 мкг/л-ге тең.