Кіріспе

Вирустың түрі Томат бұталық каскад вирусы (TBSV) – тобусвирустар тұқымдасына жататын вирус. Ол алғаш рет 1935 жылы томаттарда анықталды және көбінесе көкөніс дақылдарына әсер етеді, бірақ көбінесе экономикалық тұрғыдан маңызды өсімдік патогені деп есептелмейді. Қонақ иесіне байланысты, TBSV өсуді тежеп, жапырақтарда дақ пайда болуына және пісіп жетілмеген немесе жоқ болған жемістерге себеп болады. Вирус табиғи жағдайда топырақ арқылы таралуы мүмкін, сонымен қатар механикалық түрде, мысалы, ластанған кесу құралдары арқылы жұғуы да мүмкін. TBSV өсімдік вирустарының тіршілік циклын зерттеуде, әсіресе Nicotiana benthamiana үлгілік өсімдігін инфекциялау тәжірибелерінде модельдік жүйе ретінде қолданылды.

Хосттар диапазоны

TBSV эксперименттік жағдайларда кең ауқымды мезбендемеге ие және 20 отбасыға жататын 120-дан астам өсімдік түрін жұқтыратыны хабарланды. Дегенмен, табиғи жағдайда оның таралу аймағы әлдеқайда тар болып, көбінесе егістік көкөністері мен сәндік өсімдіктерді қамтиды. Ол алғаш рет қызанақ өсімдігінде анықталды, сондай-ақ алма, артишок, шие, жүзім, хмель және бұрышқа да әсер ететіні белгілі болды. Қызанақ өсімдігінде елеулі өнім шығынына себеп болғанымен, экономикалық тұрғыдан маңызды патоген деп есептелмейді. Алайда, бұл өсімдік вирустарын зерттеу үшін өте жақсы қалыптасқан модельдік жүйе болып табылады, әдетте Nicotiana benthamiana немесе Nicotiana clevelandii арқылы, TBSV жүйелік инфекция тудыратын темекінің туысқан түрлерінде эксперименттік жұқтым жасау арқылы. Ерекше айта кетерлік жайт, кең таралған модельдік өсімдік Arabidopsis thaliana - мезбендемейді.

Белгілер

ТБСВ белгілері қожайынға байланысты. Жергілікті инфекциялар некроздық немесе хлороздық зақымдануларға себеп болуы мүмкін. Жүйелік инфекциялар өсудің баяулауына, деформацияланған немесе жоқ жемістерге, жапырақтардың зақымдануына әкелуі мүмкін; егін шаруашылығында өнімділік айтарлықтай төмендеуі мүмкін. Вирус алғаш рет табылған қызанақ өсімдіктерінің тоқталған, "бұталы" түрі патогенге атын берді. Кейбір қожайындарда, әсіресе N. benthamiana, ТБСВ өлімге алып келетін жүйелік некрозды тудыруы мүмкін.

Тарату және басқару

TBSV Орталық және Батыс Еуропа, Солтүстік Африка, Солтүстік және Оңтүстік Америкада кеңінен таралған.

Таксономия

TBSV Tombusviridae тұқымдасына жататын Tombusvirus туысына жатқызылады. Туыс пен тұқымның есімдері «томаттың бұтасының сорлы вирусы» деген сөздің аббревиатурасынан шығарылған.

Құрылымы

TBSV – T=3 вирустық капсиді бар, бір капсидті ақуыздың 180 кішібірлігінен құралған, қаптамасы жоқ икосаэдрлік вирус. Оның құрылымы 1950 жылдардың соңынан бастап рентгендік кристаллография арқылы жан-жақты зерттелді; оның икосаэдрлік симметриясын алғаш рет құрылымдық биолог Дональд Каспар анықтады, ол сондай-ақ темекі мозаикасы вирусын зерттеуді дамытуға үлкен үлес қосты. 1978 жылы Стивен К. Харрисон және оның зерттеу тобы атомдық деңгейдегі картаны жасады.

Геном және ақуыздық қосымша

TBSV – ~4800 нуклеотидті желілік геномға ие, оң мағыналы бір тізгілі РНК вирусы. Геномда екі белоктан (p33 және p92) тұратын репликаза, капсид белогы (CP немесе p41 деп аталады) және екі қосымша белок – РНК үндеуін тежеуші p19 және қозғалыс белогы p22 кодтайтын бес ген бар. Геномда белгісіз функциясы бар pX деп аталатын тағы бір ген кездеседі. P19-ның болуы жүйелік инфекцияға немесе кейбір қабылдаушы организмдерде өлімге әкелетін инфекцияға қажет; тәжірибелік қабылдаушы организм N. benthamiana-да p19 TBSV инфекциясының салдары болатын өлімге әкелетін жүйелік некрозға себепші болады.