Кіріспе

1901 жылы Генри Джеймстің "The Sacred Fount" романы алғаш рет 1901 жылы жарық көрген. Кітап ағылшын ауылдарындағы демалыс күндері өткен кеште атын атамаған баяндаушының, басқа қонақтардың жеке өміріндегі махаббат сырларын анықтау әрекеті туралы айтады. "Сәулетті қайнар" – Джеймстің романдарының ішінде бірінші тұлғада жазылған жалғыз туындысы. Жарияланғалы бері сыншылар тарапынан әртүрлі бағалар алды және Джеймс өзінің ең толық деп санайтын Нью-Йорк басылымына енгізілмеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Аты аталмаған баяндаушы ағылшын ауылдасындағы Ньюмарк деген поместьеде өтетін демалыс күнгі кешті күтіп тұрады. Күтіп тұрғанда ол ескі танысы Гилберт Лонгты көріп, оның бұрынғыдан гөрі әлдеқайда жанданып, өзіне сенімді көрінгенін байқайды. Пойызда ол өзінің тағы бір жолдасы, миссис Бриссенденмен танысады, ол соңғы рет көргеннен әлдеқайда жас және сұлу көрінеді. Кеште ол миссис Бриссенденнің күйеуінің тым қарт көрінгенін байқайды және миссис Бриссенден жастық қайнар көзін күйеуінен тартып алып отыр деген теория қалыптастырады. Ол бұл ойды Гилберт Лонгқа да тез қолданады, Лонгтың мінезіндегі өзгерістің себебін түсіндіру үшін кімнің зиялы күші мен қуаты 'ұрланғанын' болжай бастайды. Бастапқыда баяндаушы Лонгтың жаңадан тапқан сенімділігі мен ақыл-ойының көзі Леди Джон деген әйел екенін ойлайды, бірақ бұл идеяны миссис Бриссенденмен (бастапқыда онымен болжам жасауға құштар болған) және Форд Оберт есімді суретшімен талқылағаннан кейін қабылдамайды. Баяндаушы кеште тағы бір әйел, Мей Сервердің, көңілсіз көрінгенін байқайды және ол Лонгқа қуат сыйлап отырған сүйікті болуы мүмкін деп ойлана бастайды. Соңында ол Лонгтың қуатын және миссис Сервердің ақылсыздығын түсіндіру үшін өте күрделі теориялар құра бастайды, тіпті олардың екеуі де нақты қарым-қатынастарын жасыру үшін басқалармен флирт жасап жатқан болуы мүмкін деп те ойлайды. Роман түн ортасында миссис Бриссенденмен ұзақ даумен аяқталады. Ол баяндаушының теориялары абсурд екенін және оның қонақтардың арасындағы нақты қарым-қатынасты мүлдем дұрыс түсінбегенін айтады. Әңгіме оның баяндаушыны ақылсыздан айыптауымен және оған қош сау салуымен аяқталады, ал баяндаушы қорқып, әлсіреп қалады.

Сын

Алғашқы сыншылар романға түсініксіздікпен немесе тікелей жек көрумен қарады. Ребекка Уэст баяндаушының "Кант "Таза Ақыл-Ой Сыны" үшін жұмсағаннан да артық интеллектуалдық күш сарп етіп, кейбір қонақтары арасындағы қарым-қатынасты анықтауға тырысқанын, бірақ бұл қарым-қатынас осы бос адамдардың арасында, тіпті құстар арасындағыдан да қызық емес екенін" жазды. 1901 жылғы 15 наурызда Хамфри Уорд ханымға жазған хатында Джеймс өзі былай деді: "Шын ниетіммен айтамын – бұл кітап талқылауға лайық емес [ ] Мен оны жек көріп аяқтадым; оны "болуға тиіс" жалғыз нәрсе – "толыққанды" әзілге айналдыруға тырыстым". Басқа сыншылар романды жоғары бағалады. Езра Паунд 1934 жылғы "Оқу ABC" кітабында былай деп жазды: "Джеймстің алғы сөздерін және оның жиырма романын оқығаннан кейін, "Киелі қайнар көзін" оқуға кеңес беремін. Себебі, бәлкім, 1300 жылдан бері алғаш рет бір жазушы Кавальканти айналысқан мазмұнмен жұмыс істей алды". 1995 жылғы "Жаңа бағыттар" басылымына жазған кіріспесінде Леон Эдель осы романды "бағаланбаған" деп атады. Сыншы Рей Карни оны "ең қиын" романдардың бірі деп бағалады.

Танымал мәдениетте

Донна Леонның үшінші Гвидо Брунетти детектив романының 21-тарауында, «Өлімге киінген» (1994; «Анонимді венециан») кітабында Паола кейіпкері Гвидоға былай дейді: «Мен шеберді оқып жатырмын. «Қасиетті бұлақ» тамаша. Ештеңе болмайды, тіпті ештеңе де болмайды». Сұхбаттың кейінінде ол: «Мен оны бірден қайта бастау үшін оны аяқтауға асығамын», - дейді.