Кіріспе
Американдық философ Сьюзан Бордо – қазіргі заманғы мәдениеттану саласындағы, әсіресе феминистік теориядағы үлесімен танымал американдық философ. Бордо заманауи мәдениет пен дене арақатынасын зерттейді, соның ішінде әйелдерге көбінесе әсер ететін анорексия және булимия сияқты тамақтану тәртібінің бұзылулары, косметикалық хирургия, сұлулық және эволюциялық теорияға ден қояды. Ол нәсілшілдік пен дене, еркектік және сексуалдық қанаушылық мәселелерін де зерттейді.
Susan Bordo is an American philosopher known for her contributions in the field of contemporary cultural studies, particularly in the area of feminist theory. Bordo specializes in contemporary culture and its relation to the body, focusing on eating disorders which primarily affect females, such as anorexia and bulimia; cosmetic surgery; beauty; and evolutionary theory. She also explores racism and the body, masculinity, and sexual harassment.
Шолу
Бордоның еңбектері феминистік, мәдени және гендерлік зерттеулер саласына үлес қосады, заманауи тұтыну мәдениетін гендерлік денелердің қалыптасуымен тікелей байланыстырады. Оның шығармаларына "Көтере алмайтын салмақ: феминизм, батыс мәдениеті және дене" (1993) кіреді. Бұл мәтін әйел денесін қалыптастырудағы танымал мәдениеттің (телевизия, жарнамалар және журналдар сияқты) әсерін қарастырады, сонымен қатар гистерия, агорафобия, анорексия нервоза және булимия сияқты әйелдерге тән ауруларды "мәдениеттің күрделі кристалдануы" ретінде қарастырады. Бордо сондай-ақ "Ер адамның денесі: қоғамдық және жеке өмірде ер адамдарға жаңа көзқарас" (1999) кітабымен де назар аударды, бұл кітапты Бордо әйелдің көзқарасынан ер адамның денесін зерттейтін жеке және мәдени сараптама деп сипаттайды. Кентукки университетінің мәліметтеріне сәйкес, кітап Mademoiselle және Vanity Fair сияқты журналдарда жарияланған.
Білім және мансап
Сюзан Бордо Ньюарк, Нью-Джерси қаласында өсті. Бордо 1964 жылы Уиквахик орта мектебінен орта білім туралы диплом алды. Ол 1982 жылы Нью-Йорк штатының Стони Брук университетінен философия докторы (Ph.D.) дәрежесін алды. Қазіргі уақытта ол Кентукки университетіндегі Отис А. Синглтари гуманитарлық ғылымдар кафедрасын ұстап тұр және ағылшын тілі мен әйелдер зерттеулерін оқытады.
Философиялық сөз
Бордоның шығармалары "академиялық әлемнен тысқары жетуге" бағытталғанмен, оның прозасы мен тақырып, гендер және дене құрылымына қатысты заманауи мәдениетке жасаған сындық талдаулары теориялық негіздерге сүйенеді. Бордоның еңбегі философиялық дискурстағы рационалдық, объективтілік және картезиандық дуализм сияқты мәселелерді зерттеу және денені тарихи тұрғыдан мәдениетке орналастыру үшін пайдалану арқасында қалыптасқан. Бордо былай деп мәлімдейді: "[Т]арихи өзгерістерге қарамастан, денені нағыз өзінен (жан, ақыл, рух, ерік, шығармашылық, бостандық ретінде ұғынылса) бөлек нәрсе ретінде құру тұрақты элемент болып қалады және осы өзіндік күш-жігердің ең жақсыларын жояды." Ол "дене" ұғымын және материалдық "затты" Платон, Августин және Киелі кітаптарға дейін іздейді, дененің "жануар, құштарлық, алдаушы, жанның тұтқыны және оның жоспарларын қирататын" нәрсе ретінде қабылдалғанын көрсетеді. Ол сондай-ақ Аристотель, Гегель және Декарттың ерте философияларын зерттей отырып, ақыл-ой/дене байланысының дуалистік сипатын анықтайды, рух/материя және еркек белсенділігі/әйел пассивтігі сияқты екіұштылықтың гендерлік ерекшеліктерді және жіктелуді нығайтуға қалай көмектескенін көрсетеді. Бордо атап көрсетеді, ерлер тарихи түрде ақыл-оймен және рухпен байланысты болса, әйелдер ұзақ жылдар бойы денемен байланысты болған, ақыл-ой/дене дихотомиясындағы бағынышты, теріс мағынадағы ұғым ретінде қарастырылған.
Материализм
Бордо "білім 'денеге' сіңіріледі, материалдық нысандардың арасында материалдық тұлға ретінде орналасқан денеден 'көзқарас' туындайды" дейді. Бордо мұндай таза мәтіндік денеге күдікпен қарайды: "Егер дене таза мәтін ретінде қарастырылса, бұзылғыш, тұрақсыздандыратын элементтерді күшейтуге және еркіндік пен өздігінен шешім қабылдауды мақтауға болады; бірақ адам ойланады, бұл мәтінде дене бар ма?" Бордо үшін "дене және оның материалдық сипаттамаларына қатысты мәдени анықтамаларға" қарсы тұру қажет, сондықтан "шынайы" денелер "феминистік талдаудың және, ең бастысы, феминистік қарсылықтың назарында болуы керек".
Феминизм
Бордоның гендерлік, әсіресе әйелдер денелерін сынауы феминистік және гендерлік зерттеулер әдістемелеріне негізделген. Ол ескі және жаңа феминистік әдістемені сынға алады, қайта қарастырады және жаңартады, қанаушы/қанаушы және жәбірленуші/құрбандық дихотомиясына назар аударған ертедегі феминистік мәселелерді жоққа шығармайды, бірақ олардың тиімділігі мен қазіргі әйелдердің мәселелеріне қолданылуын қайта бағалайды. Бордо атап көрсеткендей, 1960 және 1970 жылдардағы феминизм "әйел денесін әлеуметтік тұрғыдан қалыптасқан және тарихи түрде 'отарланған' аймақ ретінде қарастырды". Оның пікірінше, мұндай көзқарас әйелдерді және әйел денесін басымдықпен құрбандар ретінде жіктейді, олар патриархалдық қоғамда пассивті/мойынсұнушылықпен өмір сүреді, жазуға ашық, таза бетке (tabula rasa) күтеді. Мұндай жіктелуден асып түсуді мақсат еткен Бордо, жаңа феминистік сын "әйелдер арасындағы нәсілдік, экономикалық және сыныптық айырмашылықтарға" көбірек назар аударғанын, сондай-ақ "әйелдердің патриархалдық мәдениетпен бірігіп жұмыс істеуіне және олардың жиі қарсылық көрсету әрекеттеріне" назар салғанын жазады.
Мәдениеттану
Феминистік және гендерлік зерттеулер аясында қалыптасқан Бордоның теориялары мәдени зерттеулер тәсілінен де туындайды, онда теледидар, жарнама және танымал журналдар сияқты мәдени құбылыстардың күші үстемдік пен қарсылық құралдары тұрғысынан талданады. Кейбір мәдени теоретиктер, мысалы, Джон Фиске, «Теледидар мәдениеті» (1990) еңбегінде мәдениет элементтерін, мысалы, теледидарды «бейнелеу кодтары мен техникаларының біздің қабылдауымызды қалай қалыптастыратынын көрсету» және сонымен қатар қарсылық құралы ретінде қарастырады, онда көрермендер мұндай хабарламаларды «декодтауға» және осылайша «өз өмірлері туралы қарсылықпен ойлауға» мүмкіндік алады. Ал Бордо мәдени кодтауды одан да зиянды, шектеуші және күшті күш ретінде қарастырады. Бордо үшін «әйелдік қағидалары стандартталған бейнелерді пайдалану арқылы мәдени тұрғысынан көбірек және көбірек таратылып келеді»; теледидар және баспа сияқты мәдени таратушылар «құрбан болғандар оларды өздері таңдаған мүмкіндіктер ретінде түсіндіретін дене сұлулығының үлгілерін орнату» үшін жасырын түрде жұмыс істейді. Бордо атап көрсеткендей, Фуко билікті «жеке адамдардың немесе топтардың меншігі ретінде емес», «орталықтандырылмаған күштердің динамикасы немесе желісі ретінде» қарастырды, сондықтан билік қатынастарын сипаттау гендерлік қалыптасуды/реттеуді сынау үшін пайдалы. Егер Фуколық тұрғысынан алғанда, билік төменнен жұмыс істейтін болса, онда «өзіндік пен субъективтіліктің басым формалары (оның ішінде гендер) негізінен физикалық шектеу мен мәжбүрлеу арқылы емес (әлеуметтік қатынастарда мұндай элементтер болуы мүмкін), бірақ жеке өзін-өзі бақылау және нормаларға сәйкес өзін-өзі түзету арқылы сақталады».
Объективтілікке қашу: Картезиандық және мәдениет туралы очерктер (1987)
"Объективтілікке қашу" Бордоның Декарттың "Медитацияларына" деген "жаңа көзқарас" екенін көрсетеді. Ол картезиандық ой-санадағы объективтілік және білім туралы тұрақты түсініктерді сынап, олардың қазіргі қоғамда сынға алынып, алыстатылғанын айтады, себебі "[ғ]ылымның шектеулері және барлық адамдық ізденістердің мүдделі, тіпті идеологиялық сипаты енді бұрынғыдан айқын сезіледі". Бордо Декартты "біркелкі, абстрактілі немесе тарихи емес" тұрғысынан қараудың орнына, оның философиялық аргументтерін "оларды тудырған мәдени қысымдардың аясында" қарастыру қажет деп санайды. Сьюзан Хекман Бордоның "Объективтілікке қашу" еңбегінде дененің теориялық тұрғыдан толық қарастырылмағанын, бірақ "біздің мәдениеттегі денеге, әсіресе әйел денесіне қатысты мәтіннің бастауы Декарттың еңбегінде" жатқанын атап көрсетеді. Ақыл мен дененің картезиандық бөлінісі, онда дене "білімге қол жеткізу үшін ақыл-ойынан босатылуға тиіс түрме" болып есептеледі, Бордоның мәдени ықпалға түскен денелерді және әсіресе әйел денесінің қалыптасуын талдауына бағыт береді.
Қиындық: Феминизм, батыс мәдениеті және дене (1993)
Бордоның "Көтере алмас салмақ" атты еңбегінде батыс қоғамында дененің қалыптасуы мен құрылысына назар аударылып, "денеге мәдени көзқарас" ұсынылады. Бордо үшін косметикалық оталар, шектен тыс диеталар және дене шынықтыру жаттығулары мәдени "бейнелердің біртекті болуын" және "осы біртекті бейнелердің қалыпты деңгейге жеткенін" көрсетеді. "Көтере алмас салмақ" мәдениет пен әйелдердің денсаулық проблемалары арасындағы байланысты да зерттейді. Бордо анорексия мен булимия сияқты ауруларды медициналық және психологиялық тұрғыдан ғана емес, мәдени контекстте, "мәдениеттің күрделі кристалдануы" ретінде қарастыру қажеттігін басады.
Twilight Zones: Платоннан О.Джейге дейінгі мәдени бейнелердің жасырын өмірі (1997)
Twilight Zones Бордоның мәдени бейнелерді зерттеуге және олардың қазіргі мәдениетте қанығуына деген қызығушылығын көрсетеді. Ол Платонның үңгір туралы теңдеуін пайдаланады, онда бейнелер үңгірдің қабырғасына проекцияланып, оның тұрғындары нақты деп қабылдайтын және шындық ретінде мойындайтын иллюзияны тудырады. Бордо мұндай метафораның қазіргі заманғы алаңдаушылықты бейнелейтінін айтады. Ол былай деп жазады: "Біз үшін жасалған бейнелерге әуес болу – тек метафора ғана емес, ол біздің өміріміздің шындығы". Бордо қазіргі тұтыну мәдениетіндегі дене мүсінінің жасалған бейнелерін, мысалы, журналдар мен жарнамаларда көрсетілген денелерді, осындай бейнелермен өзін-өзі теңестіретін және оларды өз денелері мен өмірі үшін эталон ретінде пайдаланатын көрермендер үшін жалған идеалдар ретінде қарастырады. Ол: "Бізге осы заманға сай 'ақиқат' ұғымын қайта жаңғырту қажет. Келер ұрпаққа бейнеге негізделген мәдениеттің иллюзияларын және мистификациясын сын тұрғысынан қарауға үйренуге көмектесу – біздің міндетіміз", – деп жазады. Twilight Zones сонымен қатар түрлі эсселерінде академиялық және академиялық емес институттар арасындағы байланыс пен әңгімелесуді қарастырады, өйткені Бордо академиялық және интеллектуалдық ойды өзінің "мәдени мистификация үңгірінен" тыс деп жариялайды, "төмендегі оқиғаларды зерттей отырып, биік тұрғыдан қарап отырады". Бордо "теорияны жерге түсіргісі келеді".
Ер адамның денесі: еркектерге жаңаша көзқарас (1999)
"Еркек денесі" еңбегінде Бордо назарын әйелдер мен әйелдік белгілері бар денелерден еркек денесіне, әйелдік перспективадан қарауға бұрады. Ол кино, жарнама және әдебиет сияқты кең таралған мәдени коммуникация құралдарындағы еркек денесінің бейнеленуін талдайды, дене пішіні мен сұлулыққа қатысты алаңдаушылық әйелдерге ғана тән емес, еркектерді де мазалайтынын көрсетеді. Сонымен қатар, ол 20-шы ғасырдағы жыныс мүшелеріне және геи мәдениетіне қатысты көзқарастарды да зерттейді.
Анна Болейннің жаратылуы (2014)
"Анна Болейннің жаратылуы" еңбегінде Бордо ондаған жылдар бойы қайталап айту арқылы "тарихқа" айналған, қалыптасқан мифологияны жоюға және Болейннің тарихын оның сыртқы түріне қатысты бұрмаланған суреттерден арылып, билікке ұмтылған амбициялы әйел ретінде жаңадан жазуға тырысады.
Хиллари Клинтонның жойылуы (2017)
Бордо «президенттікке кандидат болған ең білікті адамның неге жеңіліске ұшыраған, көріне бермейтін сайлауды қалай ұтылғанын» зерттейді.