Кіріспе

Квир теориясы – 1990 жылдардың басында квир зерттеулері (бұрын гейлер мен лесбиянкалар зерттеулері деп белгілі болған) және әйелдер зерттеулерінен туындаған постструктуралистік сын теориясының бір саласы. "Квир теориясы" термині гетеросексуалдықтан тыс гендерлік және сексуалдық тәжірибелерді зерттеумен және оларға қатысты теориялық тұжырымдамалармен байланысты, сондай-ақ гетеросексуалдық – норма деп есептелуіне қарсы тұрады. Әлеуметтік конструктивтік дамуларға байланысты, квир теориясының өкілдері сексуалдық қатынас және гендер туралы эссенциалистік көзқарасқа жиі сын тұрғысынан қарайды. Олар оның орнына осы ұғымдарды әлеуметтік және мәдени құбылыстар ретінде зерттейді, көбінесе оларды бейнелейтін санаттар, екіұштылықтар мен тілді талдау арқылы.

Тарих

"Квир теориясы" терминінің бейресми қолданысы 1990 жылдары Глория Анзальдуа және басқа да ғалымдармен басталды, олар француз постструктуралистік философ Мишель Фуконың еңбектерінен әсер алды. Тереза де Лоретис 1990 жылы алғашқы квир теориясы конференциясын ұйымдастырды. Дэвид Халперин, квир теориясының ертедегі теоретигі, өзінің "Квир теориясының қалыпқа келтіруі" мақаласында де Лауретистің қолданысы бастапқыда біршама даулы болғанын жазады, себебі ол "активистер, көшедегі балалар және өнер әлемінің өкілдері гей-құптау мағынасында" қолданыла бастаған "квир" сөзін және академиялық салмақтылығымен көзге түскен "теория" сөзін біріктіруді таңдады. 1990 жылдардың басында бұл термин академиялық ортада мойындылыққа ие бола бастады. Академияда кең таралған ғылыми сала болғанымен, квир теориясының тамырларын белсенділікке де қарастыруға болады, 1980 жылдары гетеронормативтілікпен келіспейтіндер үшін кемсітуші "квир" терминін қайта пайдалану арқылы. Майкл Уорнердің ықпалды эссесінде квирлік "гетеронормативтілік" деп аталатын нәрсемен анықталады; гетеросексуалдықты басым, қалаулы немесе жыныстық бағдардың қалыпты түрі ретінде ұсынатын идеялар, әңгімелер және дискурстар. Уорнер көптеген ойшылдар бір ғасыр бойы гетеросексуалдық емес көзқараспен сексуалдық туралы теориялар жасағанмен, квирлік осы себепті әлеуметтік теорияға ерекше үлес қосты деп мәлімдеді. Лорен Берлант пен Уорнер бұл идеяларды "Көшедегі сексуалдық қатынас" атты мақалаларында одан әрі дамытты. Эдвард Карпентер, Гай Хоккенгем және Джеффри Уикс сияқты сыншылар сексуалдықты билік саласы, тұлғаның тарихи формасы және көбінесе сыншыл утопиялық мақсаттардың орны ретінде қарастыру қажеттігін атап көрсетті. Олар қолданған "гомосексуал", "гей" немесе "лесбиянка" терминдері белгілі бір сәйкестіктерді білдірсе (яғни, белгілі бір мәдени формаға, тарихи контекстке немесе әлеуметтанулық тұрғыдан талдауға болатын саяси күн тәртібіне), "квир" сөзі ортақ мәні тек "нормальді" деп есептелетін категорияларға қарсы келетін тәжірибелер, мінез-құлықтар мен мәселелер жиынтығымен анықталады. Мұндай көңіл бөлгенің өзі квир теориясының девианттылықты зерттейтін әлеуметтанудағы нормализация тұжырымына, әсіресе Мишель Фуконың гетеросексуалдықты нормализациялауды зерткен "Сексуалдық тарих" еңбегіне қарызды екенін көрсетеді. "Сексуалдық тарих" еңбегінде Фуко қоғамдағы репрессивті құрылымдар сексуалдық және жыныстық қатынасқа қатысты әңгімелерді бақылайтынын және осылайша оларды жеке өмірге ығыстыратынын айтады. Квирліктің бұл анықтамасы тұрақты анықтамалық нүктеге ие болмағандықтан, Джудит Батлер квир теориясының пәнін "ұжымдық күрестің" алаңы ретінде сипаттайды. Олар "квир" термині ешқашан "толыққанды иеленбеуі керек, бірақ әрқашан және тек бұрынғы қолданыстан қайта пайдаланылуы, бұрмалануы, квирленуі және шұғыл және кеңейтілген саяси мақсаттарға қарай бағытталуы керек" деп ұсынады. Жақтастары бұл икемділік квир теориясын жыныстық бағдары мен гендеріне байланысты маргинализация мен кемсітушілікке ұшыраған адамдардың тәжірибесін қабылдауға мүмкіндік береді деп санайды, ал сыншылар мұндай "пәні жоқ сын", оны көбінесе осылай атайды, әлеуметтік құрылымнан, саяси ұйымдастырудан және тарихи контекстен мәдени формаларды абстракциялау қаупі бар екенін, әлеуметтік теорияны жай ғана "мәтіндік идеализмге" дейін төмендетуі мүмкін екенін айтады.

Бір жынысты серіктестіктерді талдау

Квир теориясы микродеңгейді – жеке адамның өзін-өзі тануын, мезодеңгейді – жеке адамның отбасы, достар және жұмыс сияқты жақын айналасындағы топтардағы өмірін, ал макродеңгейді – қоғамның, мәдениеттің, саясаттың, мемлекеттік саясаттың және заңның кең контекстін қарастырады. Сәйкесінше, квир теориясы квир адамдарды қоршаған қауымдастықтарды ғана емес, сонымен қатар олар құратын қауымдастықтарды да зерттейді. Бір жынысты адамдардың бірлесіп өмір сүру қауымдастықтары квир теориясының қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Андреас Франктің "Берілген сезімдер" атты маңызды еңбегі мыңжылдыққа дейінгі өмірлік жағдайды, гомосексуализмді және бір жынысты қауымдастықтарды толыққанды ашады.

Квир теориясы және коммуникациялық зерттеулер

Квир теориясы – пәнаралық ұғым ретінде, коммуникацияны зерттеу және басқа да ғылым салаларында қолданылады. 1994 жылы Джеффри Рингердің «Квир сөздер, квир бейнелер: коммуникация және гомосексуализмнің құрылысы» атты еңбегі арқылы коммуникация саласына енгізілді, ол коммуникация зерттеулеріне квир көзқарасын ұсынды. Квир теориясы гетеронормативті қоғамның қалыпты және қалыпты емес деп санайтын, сондай-ақ девиантты және тыйым салынған нәрсе туралы түсініктерін сынға алып, коммуникация зерттеулеріне де үлес қосты.

Отбасылық қарым-қатынас

Квир теориясының пәнаралық сипаты отбасылық қарым-қатынастардағы қолданылуы мен сынға алуында айқын көрінеді. Отбасылық қарым-қатынастарға қатысты сын пікірлердің бірі – оның «бағытталған» отбасыларға, көбінесе гетеросексуалды ата-аналар мен балаларға ден қоюы. Отбасылық қарым-қатынастар туралы зерттеулер көбірек дәстүрлі емес отбасыларды қамтуға бастағанымен, сыншыл риторика ғалымы Роберта Шеврет зерттеушілердің дәстүрлі емес отбасыларға, соның ішінде ашық квир мүшелері бар отбасыларға гетеронормативті көзқараспен қарайтынын айтады. Критикалық Мүгедектік Теориясы – бұл әлеуметтік контекстіндегі айырмашылықтарға байланысты шеттетуге ұшыраған адамдардың (физикалық немесе психикалық мүгедектік, сондай-ақ оларды қоғамда бөліп қарауға себеп болатын кез келген басқа айырмашылық) қоғамда қалай қарастырылатынын бағалау, талқылау және сұрақ қою үшін қолданылатын кең ауқымды термин. Квир терминінің анықтамасы туралы пікір қақтығыстары, оның ішінде сөзді мүлдем анықтау керек пе, әлде оны қасақана ашық қалдыру керек пе деген мәселелерге байланысты, квир теориясының ішінде көптеген келіспеушіліктер мен қарама-қайшылықтар бар. Сондай-ақ, Батлер оны академиялық сала ретінде анықтау немесе тұжырымдау оның қате түсінілуіне немесе жойылуына әкелуі мүмкін екенін ескертті, себебі оның мақсаты академияны сынға алу болып табылады, академиялық салаға айналу емес. Негізінен, квир теориясы нақты бір сәйкестікті құрастырмайды немесе қорғамайды, бірақ постструктурализм мен деконструкцияға негізделген, ол гетеронормативті белсенді түрде сынға алып, жыныстық және гендерлік сәйкестіктердің гетеросексуалды немесе цисгендерлік деп есептелетін дәстүрлі болжамдарын ашады және жоққа шығарады. Квир теориясының маңызды аспектісі – қиял. Бұл қазіргі кезде жеткіліксіз қамтылған немесе қысымға ұшыраған қауымдар үшін жаңа әлемдерді құру құралы, қазіргі нормаларға трансформациялық көзқарас қалыптастыруға ықпал етеді. Квир теориясын орталықтан шығаруға бағытталған қиылыс әдісі билікті радикалды баяндамаларға ауыстырады, бұл квирліктің өзімен сәйкестендіреді: басым, ақ және гетеросексуалды баяндамаларға қарсы тұру. Критикалық теоретик Даниэль Дж. Гил Де Ламадридтің пікірінше, қиылысушылықты квир сәйкестігінің нормативті түрде ақ ретінде қалай нәсілденгенін және мұндай нәсілденуден туындайтын қиылысқан стигма мен қарсылықты зерттеу үшін пайдалануға болады. Интерсекционалдық күрделі жеке тұлғалар мен әлеуметтік санаттардың «құрылымдалған көптік қысым» арқылы қалыптасатынын мойындайды. Сондықтан, қиылысқан адамдардың жеке тұлғалары өзінен-өзі саяси болып табылады. Адам құқықтары жөніндегі науқан сияқты ұйымдар бұрын квирлерді құқықтық қорғау үшін ресми құқық қорғау саласында осы түсінікті қолданған. Алайда, Лиза Дуган сияқты квир теоретиктері мен белсенділері мұндай ұйымдар күрделі және қиылысқан емес, «гей орта таптағы ерлер» сияқты нақты бір жеке тұлғаларға назар аудару арқылы кейбір топтардың дауыстарын басымдыққа қоятынын атап өтті. Олар квир дискурсі мен белсенділігінде қиылысудың маңыздылығын атап өтті. Квир қиылысуының жаңа бағыттарының бірі – Джонстың «эуфория» зерттеулері, олар әртүрлі ЛГБТИҚА+ адамдардың бақыт тәжірибесіндегі қиылысқан айырмашылықтарды көрсетеді. Атап айтқанда, Джонс бақыттың көбінесе қиылысқан нормативтілік үшін сыйақы ретінде қолданылатынын анықтады; лесбиянкалар, сонымен қатар цисгендерлер мен аналар тіпті кемсітушілік жағдайларда да эйфориялық сәттерді сезінуі мүмкін. Алайда, «басқа» жеке тұлғалары бар ЛГБТИҚА+ адамдар, мысалы мүгедектер, эуфорияны сезінуі аз. Джонс эуфориялық квир болу типтік бақыт туралы баяндамаларға сәйкес келуі керек емес және негативке орын беруі керек деп санайды; квир әртүрлі адамдар қоғамды сынға алуы және қоғамның сынына сын айтуы керек, бірақ сонымен қатар квир және қиылысқан болу туралы эуфорияны сезінуі мүмкін.

Сындар

Торонто университетінің профессоры Адам Исайя Гриннің пікірінше, квир теориясы кейбір жағдайларда (гомосексуалдардың позициялары) «әлеуметтік маңыздылықты» жоққа шығарады, ал басқа жағдайларда (радикалды қарсыластардың позициялары) осы «әлеуметтік маңыздылықты» қабылдайды. Джошуа Гэмсонның сөзіне сәйкес, әлеуметтік деконструкцияға қатысқандықтан, квир теориясы «лесбиянка» немесе «гей» субъектісі туралы айтуы қиын, себебі барлық әлеуметтік категориялар табиғи емес деп есептеліп, дискурс деңгейіне дейін төмендетіледі. Осылайша, Адам И. Гриннің айтуынша, квир теориясы тек дискурстарды, бірақ емес субъективтілікті зерттей алады. Кейбір феминистер үшін квир теориясы гендерлік әлеуметтік топтар арасындағы шекараны бұрмалап, феминизмді әлсіретеді, оны әлеуметтік құрылымдардың салдары емес, жеке таңдау ретінде түсіндіреді. Массачусетс технология институтының француз тілі мен мәдениеті профессоры Бруно Перро, квир теориясына француз жауабының әртүрлі аспектілерін талқылайды – белсенділердің жұмылдырылуынан бастап ғалымдардың семинарларына дейін, сондай-ақ квир медианың және аудармалардың пайда болуына дейін. Перро Франциядағы бір жынысты некеге қатысты жаңа жағдайларды жарыққа шығарады, онда 2013 жылғы заңға қарсы болғандар квир теориясын француз отбасына қауіп деп қарады. Перро француз теориясының Францияға квир теориясы тұрғысынан қайта оралуын сұраққа алып, осы арқылы Францияның Американы қалай түсіндіретінін зерттейді. Атлантика бойындағы өзара әсерлерді зерттеу арқылы, ол Франция мен АҚШ-тағы ұлттық идентичность идеясының өзгерулері туралы ойлармен бөліседі, сондай-ақ Морис Бланшоның еңбектерінен кейін «қоғамдастық» ұғымын теориялық тұрғыдан қарастыруға жасалған соңғы әрекеттерге түсінік береді. Перро өзінің кітабында азаматтықтың негізі ретінде нормаларды үнемі сынауды қарастыратын, тиесілілік сезімінің оны үнемі қайта қараудан туындайтын азшылық саясатының теориясын ұсынады.

Онлайн-сөйлесудегі квирлік теория

Квир теориясының онлайн-талқылауларға ену жолдарының бірі – Адриен Ричтің 1980 жылғы «Міндетті гетеросексуалдық және лесбияндық өмір» атты мақаласының танымал болуы. Ричтің мәжбүрлі гетеросексуалдық (немесе «компет») туралы теориясы – әйелдердің ерлерге тартылуы және романтикалық гетеросексуалдық қарым-қатынас құруы керек деген әлеуметтік-мәдени үміт – 2018 жылы Anjeli Luz деген Tumblr қолданушысының, жасөспін шағында өзінің сексуалды бағытын анықтау кезеңінде жазған 30 беттік «Лесбиянка Masterdoc» Google құжатының жасалуына түрткіс болды. Кателин МакКенна мен Джон Баргтың шеттетілген топтарды зерттеулерінде «жетістіксіздіктің жойылғандығы» деп аталатын қызықты құбылыс анықталды – ортақ шеттетілген үзіліске ие адамдардан тұратын топқа қатысу өзіне қанағаттану деңгейін арттырады, бұл олардың достары мен отбасыларына ашылуына әкелуі мүмкін. Онлайн-топтар мен өзара әрекеттесулер желілік қарсы қоғамдық кеңістік ретінде қызмет ете отырып, квирлікті қалыпқа келтіруге және гетеронормативтілікке қарсы тұруға көмектеседі. Сара Джексон, Моя Бейли және Брук Фуко Уэллс #GirlsLikeUs хэштегін талдау арқылы транс әйелдердің хэштегті транс болуды қалыпқа келтіретін және транс адамдардың өмірін баяндаудағы стереотиптік және карикатуралық бейнелеуге қарсы тұратын қоғамдық байланыс құру үшін қалай қолданғанын көрсетті.