Кіріспе

Американдық квир теориясының ғалымы (1950–2009)

Ева Кософски Седжвик (2 мамыр 1950 – 12 сәуір 2009) – гендерлік зерттеулер, квир теориясы және сын теориясы салаларындағы американдық ғалым. Седжвик квир теориясы саласындағы маңызды еңбектердің авторы, ал оның сындық жазбалары квир зерттеулерінің қалыптасуына үлкен үлес қосты, ол осы саладағы ең ықпалды тұлғалардың бірі болды. Седжвиктің эсселері постструктурализм, көпмәдениеттілік және гомосексуалдық зерттеулер сыншылары үшін негіз болды. 1985 жылы жарияланған «Ерлер арасында» атты кітабында ол еркектердің гомосоциалдық құштарлығын және ағылшын әдебиетін талдады. 1991 жылы ол «Джейн Остин және өзін-өзі қызықтырушы қыз» атты мақаласын жариялады, ол американдық мәдениет соғысы аясында көп назар аударды және Джейн Остин шығармаларын сексуалдық мәселелермен байланыстырғаны үшін сынға ұшырады. Ол гомосоциалдық және гомофобияға қарсы тұру терминдерін енгізді. Седжвик қазіргі батыс мәдениетінің кез келген аспектісін түсіну үшін қазіргі заманғы гомо/гетеросексуалдық ұғымдарды сын тұрғысынан қарастыру қажет екенін айтты. Оның екі бауыры болған: әпкесі Нина Копески және інісі Давид Кософский. Корнелл университетінде ол Telluride House-та тұруға сайланған алғашқы әйелдердің бірі болды, сол жерде ол болашақ күйеуімен танысты. Ол Хамильтон колледжінде, Бостон университетінде және Амхерст колледжінде жазу және әдебиет пәнін оқытты, бұл кезде ол таныс авторлардың жасырын әлеуметтік кодтары мен сюжеттеріне назар аударатын сындық көзқарасты дамытты. Дьюк университетінде Седжвик пен оның әріптестері мәдени соғыстың академиялық авангардында болды, әдеби сынды қолданып, сексуалдық, нәсілдік, гендерлік және әдеби сынның шекараларына қатысты басым идеологияларды сұраққа салды. Седжвик өзінің сындық құралдары мен қызығушылықтарын алғаш рет «Ерлер арасында: ағылшын әдебиеті және еркектердің гомосоциалдық құштарлығы» (1985) және «Жасырын кеңістік эпистемологиясы» (1990) атты маңызды еңбектерінде ұсынды. Ол 1969 жылы Хал Седжвикке үйленді. Квир теориясының өкілі болғанына қарамастан, ол өзін гетеросексуал деп есептеді және бұл оның жеке өміріндегі кейбір түсініксіздіктерге себеп болды. Ол 2002 жылы Йель университетінде ЛГБТ зерттеулеріндегі үлкен еңбегі үшін Бруднер сыйлығын алды. 2006 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Ол Нью-Йорк қаласында қайтыс болғанға дейін Нью-Йорк қалалық университетінің аспирантура орталығында (CUNY Graduate Center) ағылшын тілінен аспирантура курстарын оқытты.

Өлім

1990 жылы ол докторлық тағылымдамасын оқып жүргенде, кеудесінде ісік тапты. Ол радикалды мастэктомиядан өтті, онда оның оң жақ кеудесінің барлығы және оң қолтық астындағы барлық лимфа түйіндері алынып тасталды. Ол химиотерапиядан өтті. 1996 жылдың күзінде Седжвиктің омыртқасында да қатерлі ісік табылды. Ол алты ай бойы Мемориал Слоан Кеттеринг орталығында емделді, омыртқасының қатерлі ісікке шалдыққан бөлігіне сәулелік терапиядан өтті.

Идеялар мен әдеби сын

Седжвиктің еңбектері кең ауқымды медиа және жанрларды қамтиды; поэзия мен көркем туындыларын оның басқа мәтіндерінен бөліп қарау қиын. Оның ғылыми қызығушылықтарына әдебиеттану, тарих, өнертану, кинотану, философия, мәдениеттану, антропология, әйелдер зерттеулері және лесбиянка, гей, бисексуал, трансгендер және интерсекс (ЛГБТИ) зерттеулері кірді. Оның теориялық қызығушылықтары жинақтаушы, сіңіруші және әртүрлі болды.

Қиялық линза

Седжвик оқырмандарды әдебиеттің "көріне бермейтін құбылмалы нюанстарына" көбірек назар аударуға шақырып, гетеросексуалдық идентификацияны "ерекше идиомаларды" іздеумен ауыстыруға ұмтылды. Осылайша, айқын қос мағыналылықтан өзге, оқырман сөздердің қандай да бір құбылмалы эротикалық реңктері болуы мүмкін екенін түсінуі керек. Мысалы, Генри Джеймстің шығармаларында Седжвик "fond", "foundation", "issue", "assist", "fragrant", "flagrant", "glove", "gage", "centre", "circumference", "aspect", "medal" сияқты сөздер мен ұғымдардың, сондай-ақ "rect" дыбысын қамтитын сөздердің, тіпті олардың анаграммаларының барлығы "анальдық эротикалық байланыстарға" ие болуы мүмкін екенін айтқан. Седжвик оқырмандарды Генри Джеймстің жазбаларындағы "күмәнді эротикалық резонанстарды" қарастыруға шақырды. Седжвик бұл идеяны Джеймстің туындыларындағы "анальдық тітіктеу және 'құбыжық сияқты жазу' тақырыбын" зерттеп, осы арқылы қалыптастырды. Оның пікірінше, "сөйлемнің салыстырмалы түрде дәстүрлі субъект-предикат-объект құрылымы бұзылады, бірақ толығымен жойылмайды, сөйлемнің кеңістігі бірер қосымша сөз тіркесімен кеңейтіледі" деген сөйлемдерді оқырман өзінің ректасымен тітіктеліп жатқандай немесе өзінің "зорлап кіргізгісі келген мүшесін" ректаға ендіріп жатқандай сезінуі мүмкін. Седжвик бұл тұжырымын мәтіннің белгілі бір грамматикалық ерекшеліктеріне негіздейді. Бұл – Седжвиктің репаративтік оқу туралы ұсынысы, ол үшін ол "параноидтік оқудың" керісінше, ол мәтіндегі проблемалық элементтерге назар аударады. Репаративтік оқу "критикалық қашықтықты сақтау, басып озу (және оның басқа да түрлері), таңғалмау (немесе таңғалсаңыз, оны жасыру), иерархияға сену, көшбасшы болу" сияқты академиялық протоколдардан өзгеше. Рита Фелски репаративтік оқуды "көркем шығарманы сұрақтарға ұшыратып, айыптаудың орнына, құтқару мен толықтыру көзі ретінде қарау ұстанымы" деп анықтайды. Фелскинің посткритика және посткритикалық оқу туралы пікірлері Седжвиктің репаративтік тәсіліне көп сүйенеді.

Жұмыстың мазмұны

Седжвик квир теориясы саласында бірнеше іргелі кітаптар жариялады, оның ішінде Between Men: English Literature and Male Homosocial Desire (1985), Epistemology of the Closet (1990) және Tendencies (1993). Седжвик сонымен қатар бірнеше томдық жинақты бірлесіп редакциялады және өлеңдер кітабы Fat Art, Thin Art (1994) пен A Dialogue on Love (1999) жариялады. Оның алғашқы кітабы "Готтық конвенциялардың үйлесімділігі" (1986) – оның докторлық диссертациясының қайта жұмысланған нұсқасы болды. Оның соңғы кітабы "Touching Feeling" (2003) сезімге, педагогикаға және перформативтілікке деген қызығушылығын көрсетеді. Джонатан Голдберг оның жарық көрмеген Пруст туралы зерттеуінен алынған көптеген үзінділерді қамтитын, соңғы эсселері мен лекцияларын жинақтап, редакциялады. Голдбергтің сөзіне сүйенсек, бұл соңғы жазбаларда буддизм, объектілермен қарым-қатынас және әсер ету теориясы, Мелани Кляйн, Сильван Томкинс, Д. У. Винникотт және Майкл Балинт сияқты психоанализшілердің еңбектері, К. П. Кавафьидің поэзиясы, философиялық неоплатонизм және жеке тұлға саясаты сияқты тақырыптар да қарастырылған.

"Ерлер арасында: ағылшын әдебиеті және еркек гомосоциалдық қалау" (1985)

Седжвиктің айтуынша, "Адамдар арасында" кітабы "19 ғасырдағы ағылшын әдебиетінде ерлердің бір жынысты байланыстарының және олардың шектеуші құрылымдарының еркек-әйелдік қарым-қатынастарға қатысын көрсетеді". Кітапта әйелдер мен еркектерге қатысты қысымның себебі, еркектердің бір-біріне деген құштарлығының әйелді қатыстырмайынша түсініксіз болуында жатыр. Седжвиктің "еркектердің гомосоциалдық құштарлығы" барлық еркектер арасындағы байланыстарды білдіреді. Седжвик "гомосоциалдық" терминін "гомосексуалдықтан" ажырату үшін қолданды, осылайша еркектердің байланысының бір түрін, оның ішінде гомосексуализмге деген қорқыныш немесе жек көру сезімдерін білдірді. Ол гетеросексуалдық, бисексуалдық және гомосексуалдық ерлер мен олардың тәжірибелерін оңай ажырату мүмкін емес екенін, себебі "эротикалық" деп аталатын нәрсе "көптеген, болжаусыз және үнемі өзгеріп отыратын факторларға" байланысты екенін айтты. Оның мақаласының тақырыбы көптеген БАҚ назарын аударды, көбінесе оның пікірі жағымсыз болды. 1990 жылдың сәуір айында "Tenured Radicals" жарық көрген кезде, Седжвиктің Тілдер қауымдастығында сөйлеген бұрын көпке танылмаған сөзі кенеттен танымал болды. Седжвик Кимболдың "Tenured Radicals" кітабындағы өзіне жасаған сынды әділетсіз деп санады, себебі ол мақаланы 1991 жылдың жазында ғана жазған, ал Кимбол оны тақырыбына қарай сынаған. Седжвик Остинның Марианна Дашвудты сипаттаған жерін пайдаланды: "көздері үнемі ізденісте", "ақылы алдындағы нәрселерден толығымен шешілген", "тыныш отыра алмайтын, мазасыз және қанағаттанбаған". Содан кейін ол "Сезім мен сана" романын 1881 жылғы "Мастурбация және екі қыздың нервтік аурулары" атты құжатпен салыстырды, онда Х пациентінің "көзі жүріп", "бір орында тұра алмайтын" және "ешнәрсеге қабілетсіз" екені айтылған. Седжвиктің пікірінше, мастурбацияны тоқтатуға тырысқан дәрігердің әрекеттерінен үнемі истерияға ұшыраған Х пациентінің сипаттамасы Остинның Марианна Дашвудты сипаттауымен үлкен ұқсастықтарды көрсетеді. Седжвик Остин романдарындағы Марианнаның азаптарынан оқырмандардың алатын ләззаты Остин зерттеулеріне тән екенін, олардың басты тақырыбы "Сабақ алған қыз" екенін айтты. Остин зерттеулеріндегі "Викториялық садомазохистік порнографияның" мысалы ретінде Таннердің Эмма Вудхаусты өз орнын білуге тиіс әйел ретінде қарастырғанын келтірді. Седжвик эссесін Остин зерттеушілерінің оның кітаптарын эротизмнен арылтуға тырысатынын айтып аяқтады, себебі ол Дашвуд әпкелері арасындағы лесбияндық құштарлықты байқады және зерттеушілер Остин романдарындағы "гомоэротикалық құштарлықты" басуды тоқтатуы керек екенін мәлімдеді.

Үдемелі даму (1993)

1993 жылы Duke University Press Седжвиктің 1980-ші жылдар мен 1990-шы жылдардың басындағы эсселер жинағын жариялады. Бұл кітап Дьюк университетінің ықпалды "Q сериясының" тұңғыш шығармасы болды, оны Michele Aina Barale, Jonathan Goldberg, Michael Moon және Седжвик өзі редакциялады. Эсселер жанрлық әртүрлілікке ие, оларға СПИД салдарынан қайтыс болған белсенділер мен ғалымдарға арналған жоқтаулар, перформанстар, сондай-ақ садо-мазохизм, поэтика және мастурбация сияқты тақырыптарға арналған академиялық эсселер кіреді. "Тенденциялар" кітабында Седжвик алғаш рет "квир" сөзін ашық қолданып, оны былай анықтайды: "кез келген адамның жынысының, кез келген адамның сексуалды бағдарының құрамдас элементтері монолиттік тұрғыда мағына білдірмейтін (немесе білдіре алмайтын) кездегі мүмкіндіктердің ашық торы, олқылықтар, үйлеспеушіліктер, диссонанстар мен резонанстар, кемшіліктер мен мәннің артықшылығы". Транс-теориялық Джей Проссердің сөзіне сәйкес, "Тенденциялар" да маңызды, себебі осы кітапта Седжвик "өзінің жеке трансгендерлік инвестициясы оның квир жобасының басты ядросы ретінде жатыр екенін" ашты. Ол Седжвиктің сөздерін келтіреді:

Ешкім де тоқ әйелден гөрі өзінің көрінісі мен өзінің қабылдануы арасындағы алшақтықты толық және тағдырлы түрде түсінбейді, және ешкім де бізді көретін адамдарға өз көзімізбен көрінетіндей болуға мүмкіндік беретін сиқырлы сенім актісін одан терең бағалай алмайды. Барлық әлеуметтік мүмкіндіктерге қарамастан, өзімізге деген сенімді бекітуге және сенуге бола ма? Жарты ғасырдан кейін, тоқ әйелдің барлық қарсылығымен, оны өз жеке басым деп атауға батам жете ме? –гей ретінде.

Махаббат туралы диалог (1999)

1991 жылы Седжвикке сүт безінің қатерлі ісігі диагнозы қойылды, содан кейін ол «Махаббат туралы әңгіме» атты кітап жазды. Седжвик мастектомия мен химиотерапияға дейін алған ем-терапиясын, өлімге деген сезімдерін, депрессияны және гендерлік идентитігіне қатысты күмәндануларын баяндайды. Седжвик психоаналитикалық ортадағы мүмкіндіктерді, әсіресе Лакандық бағытталған психоанализге балама болатын және сексуалдық қатынастар, отбасылық байланыстар, педагогика және махаббат туралы ойлаудың жаңа жолдарын зерттеу үшін ұзартылған, екі дауысты хайбун формасын қолданады. Кітапта Седжвиктің буддалық философияға, тоқымаларға және текстураларға деген қызығушылығының артуы да көрсетілген. 2002 жылы Йель университетінде ЛГБТ зерттеулері саласына қосқан академиялық еңбегі үшін Бруднер сыйлығымен марапатталды.