Кіріспе

Сүйектен жасалған құрал. Археологияда сүйекті құрал – сүйектен жасалған құрал. Сүйекті құрал дерлік кез келген сүйектен, түрлі әдістермен жасалуы мүмкін. Сүйек құралдары *Homo sapiens*-тің пайда болуынан бері құжатталған, сондай-ақ *Homo neanderthalensis*-тің мәдениетінен, тіпті одан да ертерек кездестерден белгілі. Сүйекті құрал жасауды барлық аңшы-жинаушы қоғамдар қолданған, тіпті басқа материалдар жеткілікті болған кезде де. Скелеттің кез келген бөлігін пайдалануға болады, бірақ мүйіздер мен ұзын сүйектер жұмыс істеуге ең қолайлы материалды ұсынады. Ұзын сүйектердің сынықтарын абразивті тасқа саяп, жебе және найза ұштары, инелер, тескіштер және балық аулауға арналған ілгектер сияқты заттарға айналдыруға болады. Сүйекті құралдар көбінесе сүйек сынықтарынан жасалған немесе пайдалы пішінге кесілген. Археологтар сүйекті құралдардың бұғы мүйізінен арнайы пішінді етіп жасалғанына сенімді. Сүйектен қасық, пышақ, тескіш, шүмек, балық ілгегі, ине, қабықша жасауға арналған құралдар, тері сыпыру құралдары және кескіштер жасалды. Олар сүйектен музыкалық сыбызғылар, флейталар, сырнайлар және ойыншықтар да жасады. Сүйектен шаш тарақтары, шаш шүмектері және әшекейлер сияқты декоративті бұйымдар да жасалды. Мүйіз сүйектен гөрі мықтырақ, сондықтан ол қабықша жасауға, ұштарға, пышақтарға және шаш тарақтарына қолданылды. Тістер мен есікшелер де ысырапқа жіберілмеді. Тістер тесіліп, киім мен әшекейлерге безендіру үшін пайдаланылды. Есікшелер де тесіліп, киімге сәндеу үшін, сондай-ақ дірілдемелі ойыншықтар мен қоңыраулар жасау үшін қолданылды. Организмілік материал болғандықтан, сүйек көбінесе археологиялық тұрғыдан қалпына келтірілуге жарамсыз жағдайда сақталады. Дегенмен, дұрыс жағдайларда сүйек құралдары кейде сақталады және тарих пен тарихқа дейінгі кезеңдерді көрсететін әлемнің әртүрлі аймақтарынан көптеген мысалдар табылды. Сонымен қатар, көптеген мысалдар этнографиялық жолмен жиналды, ал кейбір дәстүрлі халықтар, сондай-ақ тәжірибелі археологтар құрал жасау үшін сүйекті пайдалануды жалғастыруда.

Тарих

Ең көне қазба жұмыстарымен табылған сүйек құралдары Африкада, шамамен 1,5 миллион жыл бұрын жасалған. Олардың Африкада пайда болып, басқа географиялық аймақтардан бұрын дамығаны кеңінен қабылданған. Сүйек құралдарының өте белгілі қазбасы Оңтүстік Африкадағы Бломбос үңгірінде табылған. Бломбос үңгірінен 70 мың жылдық Орта Тас Дәуірінен 28 сүйек құралдарының жиынтығы табылды. Бұл құралдарды мұқият талдау көрсетіп, олардың нақты өндіріс әдістерімен жасалғанын, шүберектер мен снарядтардың ұштарын құрастырғанын анықтады. Сүйек құралдары неандертальдық топтарының арасында, сондай-ақ анатомиялық жағынан қазіргі заманғы адамдардың дамуы кезеңінде де табылды. Археологтар неандертальдықтардың қазіргі адамдардан сүйек құралдарын жасауды үйренгенін, ал сүйекті жай ғана тас құралдардың тағы бір шикізаты ретінде қарастырып, оларды үлгі алып жасағанын ұзақ уақыт бойы сенді. Ал қазіргі адамдар сүйектің қасиеттерін пайдаланып, оны нақты пішінге және құралдарға айналдырды. Францияның оңтүстік-батысындағы екі неандертальдық ескерткіште жақында жасалған арнайы сүйек құралдарының табылуы неандертальдықтардың қазіргі адамдарға арнайы сүйек құралдарын жасауды үйреткен болуы мүмкін деген ойды тудырады. Бұл ескерткіште лиссуарлардың ("жіктеу тастарының") табылуы маңызды, себебі олар шамамен 51 000 жыл бұрынғыға жатады, бұл қазіргі адамдардың Еуропаға келгенінен бұрынғы кезең. Өнеркәсіптік революцияға дейін (құралдарды машинамен жаппай өндіру мүмкін болған кезде) көптеген күнделікті қолданылатын құралдар, мысалы, инелер сүйектен жасалған; мұндай заттар бүгінгі күнге дейін антиквариат ретінде бағалы. Сүйек бумаларын кітап мұқабалаушылар әлі де қолданады.

Қалқалар

Ағаш немесе былғары сияқты материалдарды тесу немесе белгілеу үшін қолданылатын ұзын, үшкір қондырғы. Сүйек қондырғылары – кез келген сүйек сынығынан жасалған үшкір ұштар. Сүйек қондырғылары тозуға байланысты жылтырлығының деңгейі, дайындалу әдісі және мөлшері бойынша айтарлықтай ерекшеленеді. Сүйек қондырғылары көбінесе оларды жасау үшін қолданылған сүйектің ерекшеліктеріне сәйкес жіктеледі. Көптеген сүйек қондырғыларында эпифиз, яғни сүйектің дөңгелек ұшы сақталады. Авторлар сүйек қондырғыларының қолданылуына қатысты түрлі теориялар ұсынса да, екі негізгі қолданылуына келісім бар: себет өруде қолғабыс ретінде және былғары өңдеуде тесік жасау үшін.

Сырлы және қос бұрышты

Сүйектен жасалған найза ұштары мен екі ұшты нүктелер бүкіл әлемде кездеседі. Вашингтон штатында табылған мастодонт қабырға сүйегінде 1970 жылдары сынған сүйектен жасалған снаряд ұшы іліккен күйі табылды. 2011 жылы радиокөміртектік талдау нәтижесінде ол шамамен 14 мың жыл бұрынғы екені анықталды. Бұл жаңалықтың маңызы зор, себебі ол Кловис тайпасы келгенге дейін пайда болған, және Америка тарихын жаңадан жазуға мүмкіндік береді.

Қарақ

Бизондардың иық сүйектерінен жасалған соқалар – далалық ауыл тұрғындары арасында жиі қолданылатын егіс құралдары еді. Олар әсіресе шағын бақша дақылдарын өңдеу үшін пайдаланылды. Бұл үндістер темір соқаларды француз саудагерлері 18 ғасырда әкелгенге дейін осы соқаларды қолданып келді. Табылған сүйек соқалардың ұзындығы 40 см-ден бастап 15 см-ге дейін жетеді. Мөлшерінің әртүрлі болуының басты себебі – оларды жиі қайраулау. Сүйек құралдар жәндіктердің қоршауларын қазып, оларды тамақ ретінде пайдалану үшін де қолданылды, бұл энтомофагия деп аталады.

Музыкалық аспаптар

Сүйектерден түрлі музыкалық аспаптар жасалған. Еуропада табылған қарға сүйектен жасалған сыбызғы қазір әлемдегі ең көне музыкалық аспап саналады. Шамамен 40 мың жыл бұрынғы бұл аспап, қазіргі адамдар осы аймаққа қоныстанған кезге сәйкес келеді. Зерттеушілердің пікірінше, осы сыбызғы сияқты музыкалық аспаптар қазіргі адамдарға тығыз әлеуметтік байланыстар құруға көмектесіп, неандертальдықтардан басымдық беруге мүмкіндік берген. Сонымен қатар, сүйектер – жануар сүйектерінің жұбынан тұрады және оларды бір-біріне соғыстыру арқылы ойнайды. Музыкалық аспап ретінде олардың тарихы ежелгі Қытай, Египет және Грецияға дейін жетеді.