Кіріспе
Жобалау әдістері – жобалау үшін қолданылатын процедуралар, техникалар, көмекші құралдар немесе құралдар жиынтығы. Олар дизайнердің жалпы жобалау процесінде пайдалана алатын түрлі іс-әрекеттерді ұсынады. Жобалаудың дәстүрлі процедуралары, мысалы, сурет салу, жобалау әдістері ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ 1950 жылдардан бері жаңа процедуралар жасалды, олар көбінесе "жобалау әдістері" деген атаумен біріктіріледі. Жобалау әдістерінің ортақ белгісі – олар "дизайнерлердің бұрынғы жеке ойлауын ашыққа шығаруға, жобалау процесін сыртқа тартуға жасалған әрекеттер". Жобалау әдістемесі – жобалаудағы әдісті жан-жақты зерттеу: жобалау принциптерінің, тәжірибесінің және процедураларының зерттелуі.
Design methods are procedures, techniques, aids, or tools for designing. They offer a number of different kinds of activities that a designer might use within an overall design process. Conventional procedures of design, such as drawing, can be regarded as design methods, but since the 1950s new procedures have been developed that are more usually grouped together under the name of "design methods". What design methods have in common is that they "are attempts to make public the hitherto private thinking of designers; to externalise the design process". Design methodology is the broader study of method in design: the study of the principles, practices and procedures of designing.
Өмірбаян
Дизайн әдістері 20 ғасырдың ортасында дамыған проблеманы шешудің жаңа тәсілдерінен туындады, сондай-ақ индустрияландыру мен жаппай өндіріске реакция ретінде пайда болды, бұл дизайнның мәнін өзгертті. 1962 жылы Лондонда өткен "Инженерлік, өнеркәсіптік дизайн, сәулет және коммуникация салаларындағы жүйелі және интуитивті әдістер жөніндегі конференция" дизайн зерттеулерінде "дизайн әдістері қозғалысы" деп белгілі болған бастаманың маңызды оқиғасы ретінде қарастырылады, бұл Дизайн зерттеулер қоғамын құруға және дизайн білімі мен тәжірибесіне әсер етуге әкелді. Ұлыбританиядағы бұл қозғалыстың жетекші тұлғалары Манчестер университетіндегі Дж. Кристофер Джонс және Корольдік өнер колледжіндегі Л. Брюс Арчер болды. 1960 жылдары Ұлыбритания мен АҚШ-та жаңа дизайн әдістері бойынша конференциялар өткізіліп, қозғалыс дамыды. Осы кезеңде рационалды дизайн және шығармашылық әдістерге арналған алғашқы кітаптар жарық көрді. Германияда, әсіресе Ульм дизайн мектебінде (Hochschule für Gestaltung–HfG Ulm) (1953–1968) Томас Малдонадо басшылығымен дизайнға жаңа көзқарастар қалыптасты. Ульмдегі дизайн білімі дизайнды ғылыммен (соның ішінде әлеуметтік ғылымдармен) біріктірді және дизайн біліміне кибернетика, жүйелер теориясы және семиотика сияқты жаңа зерттеу салаларын енгізді. Брюс Арчер де Ульмде оқытты, ал Хорст Риттель тағы бір ықпалды оқытушы болды. 1963 жылы Риттель Калифорния университетінің Берклидегі сәулет мектебіне көшті, онда ол Дизайн әдістері тобын құруға көмектесті, бұл қоғам, әсіресе сәулет және жоспарлау салаларында жаңа әдістерді дамытуға және насихаттауға бағытталған. 1960 жылдардың соңында екі маңызды, бірақ өте ерекше еңбек жарияланды: Герберт А. Саймонның "Жасжасанды ғылымдар" және Дж. Кристофер Джонстың "Дизайн әдістері". Саймон "дизайн ғылымын" "дизайн процесі туралы зихи тұрғысынан қатал, талдамалық, жартылай ресми, жартылай эмпирикалық, оқытылатын ілім" деп ұсынды, ал Джонс дизайнға қатысты әртүрлі тәсілдерді – рационалды және шығармашылық – кең ауқымды, болашақты құруға бағытталған жүйелік көзқарас аясында санаттады. 1970 жылдары дизайн әдістерінің рационалдылығына қарсылық туды, әсіресе осы қозғалыстың екі негізін қалаушысы Кристофер Александр мен Дж. Кристофер Джонс тарапынан. Риттель дизайн және жоспарлау мәселелерін ғылым мен инженерияның "жай" проблемаларды шешу әдістеріне бейім емес "қиын" проблемалар деп сипаттады, бұл маңызды мәселелерді де көтерді. Бұл сын-пикирлер қозғалыстағы кейбір адамдарды дизайн мәселелерін шешудің рационалды тәсілдерінен және дизайнерлердің проблеманың мүдделі тараптарымен (клиенттер, пайдаланушылар, қоғамдық ұйымдар) серіктестікте жұмыс істейтін "пікірталасқа" негізделген, қатысушылық процестерге бағытталды. Бұл қатысушылық дизайнға, пайдаланушыға бағытталған дизайнға және дизайндық ойлаудың проблеманы шешудегі және инновациядағы шығармашылық процесс ретіндегі рөліне әкелді. Дегенмен, 1980 жылдары инженерлік дизайнда жүйелі және рационалды дизайн әдістеріне қызығушылық күшейді, мысалы, Дизайн қоғамының "Инженерлік дизайн" конференциясы және Германиядағы Verein Deutscher Ingenieure қауымдастығының жұмысы арқылы, сондай-ақ 1954 жылы құрылған Жапон дизайн ғылымы қоғамының жұмысы арқылы Жапонияда да осы тенденция байқалды. Германия мен Ұлыбританияда жүйелі инженерлік дизайн әдістеріне арналған кітаптар жарық көрді. АҚШ-та Америка механикалық инженерлер қоғамының дизайн-инженерлік бөлімі жылдық конференцияларында дизайн теориясы мен әдістемесіне арналған бағытты ашты. Дизайнға жүйелі, рационалды тәсілдерге қызығушылық инженерлік және компьютерлік ғылымдарда дизайн ғылымы мен дизайн ғылымына (әдістемелік) әкелді.
Әдістер мен процестер
Жобалау әдістерін әзірлеу жүйелі жобалау процесіне берілген нұсқаулармен тығыз байланысты. Бұл процестердің үлгілері әдетте бірнеше кезеңнен тұрады, проблеманы немесе жаңа жобалау қажеттілігін анықтау немесе танудан басталып, аяқталған шешім ұсынысымен аяқталады. Л. Брюс Арчер «Дизайнерлер үшін жүйелі әдіс» еңбегінде өнеркәсіптік дизайн үшін жүйелі жобалау процесінің 229 қадамдық үлгісін, сондай-ақ үш кезеңнен тұратын жиынтық үлгіні ұсынды: Талдау кезеңі (бағдарламалау және деректерді жинау, талдау), Шығармашылық кезеңі (синтез, даму) және Орындау кезеңі (коммуникация). Ұлыбританияның Дизайн Кеңесі шығармашылық дизайн процесін төрт кезеңмен бейнелейді: Түсіну (проблеманы түсіну), Анықтау (назар аудару қажетті аймақ), Дамыту (мүмкін болатын шешімдер), Жеткізу (тиімді шешімдер). П. және Б. Пальдың инженерлік жобалаудың жүйелі үлгісінде келесі кезеңдер бар: Міндетті нақтылау, Тұжырымдамалық жобалау, Іске асыру дизайны және Егжей-тегжейлі жобалау. Дж. Кристофер Джонс өзгелерге арналған негізгі жобалау процесін жобалауға қатысты талаптарды азайтатын тәсілді ұсынды. Инженерлік жобалау процесінде жүйелі үлгілер ретті қадамдармен сызықтық болып келеді, бірақ қайталау қажеттілігін мойындайды. Сәулеттік жобалауда процестердің үлгілері циклдік және спиральді болып келеді, соңғы жобалауға қарай ілгерілеу үшін итерация маңызды. Өнеркәсіптік және өнім дизайнында процестердің үлгілері әртүрлі және конвергентті ойлау кезеңдерінің тізбесін қамтиды. Дубберлидің дизайн кеңсесі 80-нен астам жобалау процесінің үлгілерін жинақтады, бірақ бұл толық тізім емес. Бұл процестердің үлгілерінде қолдануға болатын көптеген жобалау әдістері бар. Дж. С. Джонс «Дизайн әдістері» кітабында 26 әдісті жобалау процесіндегі мақсаттарына сәйкес топтастырды: жобалау жағдайларын зерттеу әдістері (мысалы, мақсаттарды белгілеу, пайдаланушы мінез-құлқын зерттеу, пайдаланушылармен сұхбаттасу), идеяларды іздеу әдістері (мысалы, мидың шабуылы, синэктика, морфологиялық диаграммалар), проблема құрылымын зерттеу әдістері (мысалы, өзара әрекеттесу матрицасы, функционалдық инновациялар, ақпаратты сұрыптау), бағалау әдістері (мысалы, тізімдерді тексеру, рейтинг беру және салмақтау). Найджел Крос инженерлік өнім дизайны процесінің сегіз кезеңін атап өтті, олардың әрқайсысы тиісті әдіспен байланысты: Мүмкіндіктерді анықтау – Пайдаланушы сценарийлері; Мақсаттарды нақтылау – Мақсаттар ағашы; Функцияларды белгілеу – Функциялық талдау; Талаптарды орнату – Өнімділік сипаттамасы; Ерекшеліктерді анықтау – Сапалық функцияларды орналастыру; Баламаларды жасау – Морфологиялық диаграмма; Баламаларды бағалау – Салмақталған мақсаттар; Егжей-тегжейлі жақсарту – Құн инженериясы. Көптеген дизайн әдістері, қазіргі күні де қолданылып жүргені, 1960 және 70-ші жылдардағы дизайн әдістері қозғалысынан пайда болды және қазіргі заманғы дизайн практикасына бейімделді. Соңғы дамулар сапалық техникаларды, соның ішінде этнографиялық әдістерді, мысалы, мәдени зондтар мен жағдаяттық әдістерді енгізуге алып келді.
Дизайн зерттеулері мен жобалау зерттеулерінің пайда болуы
Дизайн әдістері қозғалысы дизайн және жобалауға академиялық қызығушылықтың дамуына, сондай-ақ дизайн зерттеулері мен дизайнтанудың пайда болуына зор әсер етті. 1962 жылғы дизайн әдістері жөніндегі конференцияның тікелей нәтижесінде 1966 жылы Ұлыбританияда Design Research Society (DRS) қоғамы құрылды. Қоғамның мақсаты – «барлық салалардағы жобалау процесін зерттеу мен талдауды» ілгерілету, және ол көптеген мамандықтардан өкілдерді қамтитын салааралық топ болып табылады. АҚШ-та 1966 жылы Хорст Риттель және басқалар Берклидегі Калифорния университетінде ұқсас Дизайн әдістері тобын (DMG) құрды. DMG 1968 жылы MIT-де қоршаған ортаны жобалау және жоспарлауға бағытталған конференция өткізді, бұл 1969 жылы өзінің алғашқы конференциясын өткізген Экологиялық жобалау зерттеулер қауымдастығының (EDRA) құрылуына әкелді. 1980 жылдардың басында MIT-де сәулет және инженерлік жобалау әдістері мен теориясына қызығушылық танытқан топ құрылды, оның ішінде Дональд Шён сәулетшілердің, инженерлердің және басқа да мамандардың жұмыс тәжірибесін зерттеді және рефлексивті практика теориясын дамытты. 1984 жылы Ұлттық ғылым қоры инженерлік жобалаудағы әдістер мен процестерді зерттеуді қолдау мақсатында Жобалау теориясы және әдіснамасы бағдарламасын құрды. Осы аралықта Еуропада Владимир Хабка 1981 жылдан бастап инженерлік жобалау бойынша халықаралық конференциялардың (ICED) сериясына жол ашқан және кейіннен Дизайн қоғамына айналған «Дизайн конструкциясын жасау шеберханасын» (WDK) құрды. Дизайн саласындағы академиялық ғылыми журналдар да жариялана бастады. DRS 1979 жылы «Дизайн зерттеулерін» бастады, 1984 жылы «Дизайн мәселелері» пайда болды, ал 1989 жылы «Инженерлік жобалаудағы зерттеулер» жарық көрді.
Барлық кәсіби жобалау практикасына әсер ету
Дизайн әдістерінің бірнеше ізашарлары өз жұмыстарын өнеркәсіппен байланыста жасады. Ульм мектебі дизайнер Дитер Рамс арқылы неміс тұтыну тауарлары компаниясы Braun-мен маңызды серіктестік орнатты. Дж. Кристофер Джонс жүйелі жобалауға электр инженерлік компаниясы AEI-де эргономист ретінде кірісті. Л. Брюс Арчер өзінің жүйелі тәсілін Ұлыбритания Ұлттық денсаулық сақтау қызметі үшін медициналық жабдықтар жобаларында дамытты. АҚШ-та дизайнер Генри Дрейфус жүйелі процестерді әзірлеу және антропометрия, эргономия мен адам факторын дизайнде қолдану арқылы өндірістік дизайн практикасына зор әсер етті, соның ішінде 1955 жылғы «Адамдар үшін жобалау» кітабы арқылы. Тағы бір табысты дизайнер Джей Доблин де жүйелі процесс ретінде дизайн теориясы мен практикасына ықпал етті. Қазіргі дизайн практикасының көп бөлігі дизайн әдістерімен қалыптастырылды және басшылыққа алынды. Мысалы, ықпалды IDEO консалтингтік фирмасы өзінің «Дизайн жиынтығы» мен «Әдіс карталарында» дизайн әдістерін кеңінен пайдаланады. Бизнес пен мемлекеттік органдармен дизайн әдістерінің қиылысуы, дизайндық ойлау арқылы, дизайн саласындағы көптеген кеңесшілер тарапынан қолдау табады. Кристофер Александрдың бастапқыда сәулет және қала құрылысы үшін жасалған үлгілік тіл әдісі де зор ықпалға ие, ол бағдарламалық қамтамасыз ету дизайны, өзара әрекеттесу дизайны, педагогикалық дизайн және басқа да салаларда қолданылды.
Басқа көздер (жоғарыда келтірілмеген)
Ко, А. Дж. Дизайн әдістері. https://faculty.washington.edu/ajko/books/design%20methods/index.html
Коберг, Д. және Дж. Багналл. (1972) Универсалды саяхатшы: Шығармашылыққа, мәселелерді шешуге және дизайн процесіне жұмсақ жүйелер бойынша нұсқаулық. Лос-Альтос, Калифорния: Кауфман. 2-ші басылым (1981): Толығымен жаңа Универсалды саяхатшы: Шығармашылыққа, мәселелерді шешуге және мақсаттарға жету процесіне жұмсақ жүйелер бойынша нұсқаулық. Криппендорф, К. (2006). Семантикалық бұрылыс; Дизайн үшін жаңа негіз. Taylor & Francis, CRC Press, АҚШ. Plowright, P. (2014) Архитектуралық дизайнды ашу: Әдістер, құрылымдар және құралдар. Routledge, Ұлыбритания. Процен, Дж. П. және Д. Дж. Харрис. (2010) Дизайн әлемі: Хорст Риттельдің дизайн және жоспарлау теориялары. Routledge. Pugh, S. (1991), Толық дизайн: Сәтті өнім инженериясы үшін интеграцияланған әдістер. Addison Wesley, Ұлыбритания. Рузенбург, Н. және Дж. Икелс. (1991) Өнім дизайны: Негіздер және әдістер. Wiley, Ұлыбритания. Ульрих, К. және С. Эппингер. (2011) Өнім дизайны және әзірлеу. McGraw Hill, АҚШ.
Koberg, D. and J. Bagnall. (1972) The Universal Traveler: A Soft Systems Guide to Creativity, Problem Solving, and the Process of Design. Los Altos, CA: Kaufmann. 2nd edition (1981): The All New Universal Traveler: A Soft Systems Guide to Creativity, Problem Solving, and the Process of Reaching Goals. Krippendorff, K. (2006). The Semantic Turn; A New Foundation for Design. Taylor&Francis, CRC Press, USA. Plowright, P. (2014) Revealing Architectural Design: Methods, Frameworks and Tools. Routledge, UK. Protzen, J P. and D. J. Harris. (2010) The Universe of Design: Horst Rittel's Theories of Design and Planning. Routledge. Pugh, S. (1991), Total Design: Integrated Methods for Successful Product Engineering. Addison Wesley, UK. Roozenburg, N. and J. Eekels. (1991) Product Design: Fundamentals and Methods. Wiley, UK. Ulrich, K. and S. Eppinger. (2011) Product Design and Development. McGraw Hill, USA.