Кіріспе

Мюррей Хилл көтерілісі, сондай-ақ Монреальдің қорқыныш түні деп те аталады, 1969 жылдың 7 қазанында Монреаль полициясының ереуілі кезінде Монреаль, Квебек қаласындағы 16 сағаттық наразылықтың нәтижесі болды.

Өмірбаян

Полиция FLQ орналастырған бомбаларды зымыратып жою және жиі болатын наразылықтарды бақылаудан туындаған қиын жұмыс жағдайларына байланысты наразылыққа шықты. Монреаль полициясы Торонтодағы полицейлердің жалақысына сай келетін жалақыны көтеруді де қалады. Сонымен қатар, Монреаль мэрі Жан Драпэ, реформатор ретінде сайланып, жемқорлыққа қарсы күресу арқылы "қаланы тазартамын" деп уәде берген, бірақ ол өзінің алдыңғыларынан ешқандай айырмашылығы жоқ екенін көрсетті, көптеген адамдарды көңілі қалдырды. Драпэнің Монреаль тұрғындарының күнделікті өмірін жақсартуға тырысудың орнына Expo 67 сияқты әсем жобаларға назар аударуы да ашу-ызаны күшейтті. Журналист Ник Ауф дер Маур 1969 жылы Монреаль жұмысшыларының Драпэ қаланың көкжиегін билейтін жарқыраған модернистік ғимараттарды салуға ғана қызығушылық танытып, олардың уайымдары мен қажеттіліктеріне бейжай қарағанын сезінгенін жазды. Полиция констебльдің жылдық жалақысын 7300 доллардан 9200 долларға дейін көтеруді талап етті және Монреальдегі полицейлік қызмет Торонтодағыдан қауіптірек екенін мәлімдеді, себебі 1968 жылы қызмет барысында екі полицей қаза тапты, ал 1968 және 1969 жылдары Монреальде француз канадалықтары мен ағылшын канадалықтары арасындағы жиі болатын тәртіпсіздіктер қауіптілікті арттырды. 1968 жылдың ақпаны мен 1969 жылдың сәуірі аралығында Монреальде 41 қылмыстық құқық бұзушылық болды, бұл соңғы 15 жылдың ішіндегі көрсеткіштен асып түсті, себебі француз канадалық қылмыскерлердің жас буыны Монреальдің криминалды әлемінде дәстүрлі түрде билік еткен мафияның күшіне қарсы тұруға тырысты. Көптеген адамдар үшін Мюррей Хилл компаниясының монополиясы Драпэнің билігінің белгісі болды, онда билікке және ықпалға ие адамдар, бірақ жұмысшы такси жүргізушілері сияқты басқалар емес, қаладан жеңілдіктер алды. Мюррей Хилл компаниясының иелері ағылшын канадалықтары болды, бірақ көптеген такси жүргізушілері француз канадалықтары еді, бұл жағдай шиеленісті күшейтті. Такси жүргізушілері 1968 жылдың қыркүйегінде "Таксиді азат ету қозғалысын" (MLT) құрды, олар әуежайға бағытталған табысты такси маршрутын бір корпорацияның монополиясына айналдырғанына наразылық білдірді. Таксиді азат ету қозғалысы FLQ-мен байланысты болды, ол Монреальдің француз канадалық жұмысшы табын ағылшын канадалық капиталистер пайдаланып отырғанын, осының нәтижесінде Квебекті тәуелсіз социалистік мемлекетке айналдыру үшін күш қолдану арқылы революция жасау қажет екенін мәлімдеді.

Азаматтық тәртіпсіздік полиция шабуылға әкелді

1968 жылы Монреальде барлығы 75 адам өлтірілді, бұл қалаға «Канаданың адам өлтіру астанасы» деген атақ берді. 1968 жылғы 24 маусымда Сент-Жан Баптист күні болған көтеріліске Канада премьер-министрі Пьер Трюдоның, олардың басты қарсыласының, Квебек сепаратистерін ашуға шақырған қалаға сапары себеп болды. Содан кейін CEGEP студенттері университеттердегі қосымша оқу орындарын талап етіп, такси жүргізушілері Мюррей Хилл компаниясының таксилері мен автобустарының Дорвал әуежайындағы монополиясына наразылық білдірді. 1968 жылғы 30 қазанда шамамен 1000 наразылықшы, MLT басшылығымен немесе олардың ықпалымен, Дорвал әуежайын 250 таксимен блокадалады және мүмкіндік туғанда Мюррей Хилл компаниясының көліктерін өртеп жіберді. Такси жүргізушілерін қолдау ретінде FLQ Мюррей Хилл автобусына бомба орнатты, оны полиция жарылмай тұрып-ақ сөндірді, ал Вестмоунтта Мюррей Хилл компаниясының иелерінің біреуінің үйін жарылтты. 1969 жылдың алғашқы алты айында Монреальде 93 банкті тонау оқиғасы тіркелді, ал 1968 жылдың алғашқы алты айында – 48. 1969 жылдың қаңтар және ақпан айларында FLQ Монреальде 10 террористик бомбалық шабуыл жасады. 1968 жылдың тамызынан 1969 жылдың ақпанына дейін FLQ-мен байланысты 75 бомбалау оқиғасы болды. 1969 жылдың ақпан айында FLQ Монреаль қор биржасында (28 адам жарақат алды) және Монреальдегі Король баспасы кеңсесінде бомба жарылды. 1969 жылдың наурыз айында француз канадалықтарының қарқынды демонстрациялары басталды, олар Монреальдің ағылшын тілді элитасының дәстүрлі бекінісі болған Макгилл университетінің француз тіліндегі университет болуын талап етті. Бұл ағылшын канадалықтарының қарсы демонстрацияларына әкелді, олар Макгиллдің ағылшын тіліндегі университет ретінде қалуын қалады. Нааразылықтардың жетекшісі, Онтариодан келген марксистік саяси ғылымдар лекторы Стэнли Грей, француз тілін жақсы білмесе де, Макгилл университеті «англоэлитаризмді» тоқтату үшін француз тіліндегі университет болуы керек деп мәлімдеді және Квебек сепаратистік қозғалысынан қолдау алды. Екі апталық қақтығыстар мен наразылықтар барысында Макгилл университеті хаосқа ұласты, өйткені Квебек сепаратистері Макгилл Сенаты мен әкімшілігінің отырыстарына басып кіріп, «Революция! Квебек социалистінің ғұмыры ұзақ болсын! Бос Квебек өмір сүрсін!» сияқты ұрандарды айтты. «Opération McGill français» наразылықтарының шыңы 1969 жылғы 28 наурызда болды, сол күні Грей басқарыған 9 мыңға жуық квебектік сепаратистер тобы Макгиллге шабуыл жасауға тырысты және Макгиллден Грейдің тобын кампустан шығаруға шақырған полициямен қақтығысты. 1969 жылдың қыркүйегінде Сент-Леонардта итальяндық канадалықтар мен француз канадалықтары тіл мәселесіне байланысты төңкеріс жасады. Италиялық иммигрант ата-аналар мектептегі оқыту тілі ағылшын тілінен француз тіліне ауысқандықтан наразылық білдіріп, балаларын мектептен алып кетті. 1969 жылдың 10 қыркүйегінде 1500 француз канадалық ұлтшылдары мектеп бойкотына наразылық білдіру үшін қала маңындағы Кіші Италия ауданынан шерумен өтуге тырысты. Олар келген кезде итальяндықтар шеруге қатысушыларға шабуыл жасады, нәтижесінде түні бойы көшеде зорлық-зомбылық болды. 1969 жылдың қазан айының бірінші аптасында қала тағайындаған төрелік комитеті полиция қызметкерлерінің жалақысын 1180 долларға көтеру туралы шешім қабылдады, бұл полицияның заңсыз ереуілге шығуына себеп болды. Экспо-67 көрмесіне жасалған қаржылық инвестициялар және 1976 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын қабылдауға жасалған бірдей тырысқандықтан Монреаль қаласының қарызы өте көп болды, бұл полиция қызметкерлерінің жалақысын көтеруге ақшаның жетіспеуіне әкелді.

Көтеріліс

1969 жылғы 7 қазанда таңертең Монреальдегі 17 полиция бөлімшесі бос қалды, себебі полиция қызметкерлері «оқу күні» деп аталатын Пауль Сове Аренасына жиналды. Өрт сөндірушілер де спонтанды ереуілге қосылды. Провинциялық үкімет Сюрете ду Квебектен 400 офицерді Монреальге таңертең жіберді, ал Квебек премьер-министрі Жан Жак Бертран Ұлттық Ассамблеяның төтенше сессиясын шақырып, жұмысқа оралу заңын қабылдауға тырысты. Күннің соңына қарай үкімет тәртіпті орнату үшін Монреальге тағы 400 Квебек қауіпсіздігі офицерін жіберуге мәжбүр болды. Полиция ереуілде болғандықтан, МЛТ-ға жататын көңілі толмаған такси жүргізушілерінің тобы сағат 18:00 шамасында қала әкімдігі алдына жиналды, полиция ереуілін қолдады және Дрейпоны сыбайлас деп айыптаған баннерлерді көтерді. Жиыннан кейін такси жүргізушілері конвой құрды, оны Монреальдің көптеген заңсыз мотоцикл клубтарының ішіндегі ең қатыгез – Попэйс мотоцикл клубы сүйемелдеді. Конвойға журналистер мен FLQ мүшелері қосылды, олар Квебектің тәуелсіздігін талап ететін баннерлерді алып жүрді. Көшеде конвой Мюррей Хилл лимузинімен кездесті, ол тоқтауға мәжбүр болды. Жүргізуші мен жолаушыларға кетуге рұқсат берілді, содан кейін такси жүргізушілері мен Попэйс машинаны қиратты. Такси жүргізушілері, Попэйс және FLQ Гриффинтаундағы Мюррей Хилл гаражының айналасына жиналып, Мюррей Хиллдің Дорвал әуежайындағы монополиясына наразылық білдірді. Квебек Сюреті гаражға қарай шеруді тоқтатуға тырысқанда, Монреаль полициясының ереуілшілері олардың жолын кесті. Көптеген такси жүргізушілері Молотов коктейльдерімен қаруланған және Мюррей Хилл компаниясының гаражын өртеп жіберуге ниетті болды. Мюррей Хилл штаб-пәтерінде жастар терезелерге тас пен кірпіш лақтырып, содан кейін Молотов коктейльдерін тастады. Бір мерген атыс ашты, нәтижесінде бір наразы атысқа жауап берді. Мюррей Хиллдің күзетшілері 12 калибрлі мылтықпен қаруланған және бірнеше адам ауыр жарақат алды. Бір жас жігіт Мюррей Хилл таксисін бес лимузин мен үш автобустың қатарына кіргізіп жіберді. Квебек Сюретінің сегіз офицерін такси жүргізушілері қоршап алды, ал «Ла Пресс» газетінің тілшісі жазғандай, «айқайлап, ұрып-соғып, фуражкаларын ауаға лақтырып, белгілерін жыртып алды». Сюрете капралы Роберт Дюма күзетшілер мен үй иесінің ұлы төбеден атқан оқтан қаза тапты. Автобустар аударылып, өртеніп кетті. Мюррей Хилл гаражындағы жағдай ушыққанда, қаладағы Сюрете ду Квебек офицерлерінің көп бөлігі оған баруға бұйрық берілді, бұл қаланың қалған бөлігін қорсыз қалдырды. Көпшілік терезелерді сындырып, дүкендерді тонауға кірісті. Атап айтқанда, көпшілік Дрейпоға тиесілі Le Vaisseau d'Or жоғары деңгейдегі мейрамханасын нысанаға алды, ол толығымен қиратылып, тоналды. Сонымен қатар, Мюррей Хилл компаниясының, Макгилл университетінің және Монреальдегі IBM кеңсесінің тауар жинау пункттері де тоналды. Қарулы бетперделі адамдар банктерді жүйелі түрде тонауға кірісті, бірақ көптеген банкирлер күні бұрын қолма-қол ақшаның минималды мөлшерде болуын қамтамасыз еткендіктен, шығынды шектеді. Банке д'Эпарнье банкісінің бір филиалы бұлай істемегендіктен, үш бетперделі адам кіргенде 28 845 доллар жоғалтты. 1969 жылғы 8 қазанда «Монреаль газеті» газетінде былай деп жазылды: «Өрттер, жарылыстар, шабуылдар және атыс-шабыс Монреаль тұрғындарын үйде тығылып қалдырды, өйткені террорлық билік қаланы хаос шетіне әкелді және армияның көмегіне шақырды. Көптеген тонаушылар кеше түнгі Монреальдің орталық бөлігіндегі қонақ үйлерге, банктерге, дүкендерге және мейрамханаларға тас лақтырып, терезелерін сындырды. Мыңдаған көрермендер дүкендердің терезелерінен тауарларды алып жатқан тонаушыларды бақылап отырды». Дүкендерді тонаған көптеген жас француз канадалықтары Монреальдегі ағылшын канадалық азшылықтың экономикалық үстемдігіне қарсы ереуілдеп жатқанын мәлімдеді және сепаратистік ұрандарды айқайлады. Осылай дегеніне қарамастан, тонаушылар француз канадалықтарға және ағылшын канадалықтарға тиесілі дүкендерді ажыратпады. Күні аяғына қарай әртүрлі дүкендерден 500 мың доллардан астам тауар тоналып, 100 адам тұтқындалды.

Үкіметтің жауабы

Көтеріліс жалғасып жатқанда Квебектің Ұлттық Ассамблеясы полицияны жұмысына қайтаруға мәжбүрлейтін шұғыл заң қабылдады. Британдық Солтүстік Америка Актінің "Азаматтық билікке көмек көрсету" тармағы бойынша Квебек премьер-министрі Жан Жак Бертран федералды үкіметтен Канада армиясын Монреальге жөнелтуді сұрады. Монреальге Валькартьеден әскерилер дереу тәртіп орнату үшін жіберілді. Монреальге жіберілген әскерлер "Ван Дус" (француз тілінде "22" деген сөзден шыққан) деп белгілі, Корольдік 22-полктан еді – бұл Канаданың ең танымал француз-канад полкі және армиядағы ең көп награда алған бөлімдердің бірі. Түн ортасынан кейін армияның орналасуы қаос пен зорлық-зомбылықты тоқтатты және қала тұрғындарының көпшілігіне жеңілдік әкеліп, қалаға тәртіпті қайтарды.

Салдары

Қауіпсіздік орнаған кезде 108 адам тұтқындалған еді. Монреаль қаласының полиция күшін басқарудағы нашарлығы 1970 жылы Монреаль қалалық қауымдастығының құрылуына түрткіс болды. Монреаль полицияға жалақыны көтере алмайтындықтан, провинциялық үкімет Монреаль аралының барлық ауманына бір полиция күшін – SPCUM құру арқылы мәселені шешті, бұл Монреальдің бай елді мекендері қаланың қауіпсіздігіне қаржылай қатысуын қамтамасыз етті. SPCUM 2000 жылғы муниципалитеттердің бірігуінен кейін 2002 жылы SPVM болып өзгерді. Мюррей Хилл Дорвал әуежайындағы монополиясын жоғалтты. Осы оқиға Марк Карбоно мен Жак Ланктоны радикалды идеяларға жетеледі, олар кейін Қазан дағдарысына қатысты.