Кіріспе

Гүлді өсімдіктердің көбею мүшесі

Гүлді өсімдіктерде жұмыртқалық – гүлдің немесе гинециумның әйел репродуктивті мүшесінің бір бөлігі. Нақтырақ айтқанда, ол тостағаншаны (овула) ұстайтын пестильдің бөлігі және жапырақшалар мен тостағаншалардың түбімен байланысқан жерде жоғары, төмен немесе сол нүктеде орналасқан. Пестиль бір карпельден немесе бірнеше біріккен карпельдерден (мысалы, дикарпель немесе трикарпель) тұруы мүмкін, сондықтан жұмыртқалықтың құрамында бір карпельдің бөлігі немесе бірнеше біріккен карпельдердің бөліктері болуы мүмкін. Жұмыртқалықтан жоғарыда – мойынша (стиль) және тозаң қабылдағыш (стигма) орналасқан, осы жерге тозаң түсіп, мойынша арқылы жұмыртқалыққа дейін өсіп, әрбір тозаң түйіршігі жеке тостағаншаны ұрықтандырады. Желмен тозаңданатын кейбір гүлдердің жұмыртқалықтары айтарлықтай кішірейіп, өзгерген.

Жемістер

Жеміс – гүлдің қос ұрықтанғаннан кейін пісіп жетілген аналық гүлі. Жақын тұқымды өсімдіктерде (ангиоспермдерде) аналық жасуша болмайтындықтан, олар қоршалмаған аналықтарды ұрықтандыру арқылы көбейеді, сондықтан олардың тұқымдары жеміспен қоршалмайды. Осы себепті, арша мен қарабоғаш (тис) "жиделері" жеміс емес, өзгерген қабықшалар болып табылады. Жемістер жақын тұқымды өсімдіктерде тұқымдарды таратуға және қорғауға жауапты, сонымен қатар тағамдық және ботаникалық жемістерді анықтаудағы ерекшеліктерге байланысты оларды сипаттау қиын.

Даму

Екі рет тыңданудан және пісуден кейін, жұмыртқалық жеміске айналады, жұмыртқалықтың ішіндегі аналық жасушалар сол жемістің тұқымдарына айналады, ал аналық жасушаның ішіндегі жұмыртқа зиготаға айналады. Аналық жасушаның орталық жасушасының екі рет тыңдануы тұқымның ішінде дамитын зиготаны қоршап тұратын қоректі эндосперм тінін жасайды.

Дисперсия және эволюциялық маңызы

Жемістер тұқымдарды тарату және қорғау үшін маңызды, ал жемістің пішіні мен мөлшерінің өзгешелігі – тұқымдарды әртүрлі ортада таратуға көмектесетін эволюциялық бейімделудің нәтижесі. Мысалы, ірі, қалың қабықты жемістердің тұқымдары көбінесе эндозоохория арқылы таралады; яғни, жануарлар қалың қабықты жемісті жеп, осы арқылы тұқымдарын таратуға себеп болады. Жемістердің тұқымдары эндозоохория, гравитация, жел немесе басқа да жолдармен таралуы мүмкін.

Жүрек ауыртпалықтары мен жемістердің түрлері

Жемістің анықтамасы кейбір қиындықтарға толы, себебі барлық ботаникалық жемістерді тағамдық жеміс деп атауға болмайды. Піскен аналық гүл мүшесі грейпфрут сияқты қалыпты жеміс немесе жаңғақ сияқты құрғақ жеміс болуы мүмкін. Бұған қоса, тағамдық жаңғақтар әрқашан ботаникалық жаңғақтар емес; кокос пен бадам сияқты кейбір тағамдық жаңғақтар – друпа деп аталатын жемістің басқа түрі. Осыған ұқсас, барлық "жемістер" де нағыз жеміс емес. Нағыз жеміс тек піскен аналық гүл мүшесінен және оның ішіндегісінен ғана тұрады. Жемістерді үш негізгі санатқа бөлуге болады: қарапайым жемістер, жиынтық жемістер және күрделі жемістер. Портокал сияқты қарапайым жемістер бір аналық гүл мүшесінен қалыптасады, ол бірнеше бөліктен тұруы немесе тұрмауы мүмкін, ал жиынтық және күрделі жемістер бірнеше аналық гүл мүшесінен бірге қалыптасады. Жиынтық жемістер, мысалы, бүлдірген – бір гүлдің піскен аналық гүл мүшелерінен құралған бір жеміс, ал ананас сияқты күрделі жемістер бір-біріне жақын орналасқан жеке гүлдердің аналық гүл мүшелерінен қалыптасады. Жиынтық және күрделі жемістер көптеген піскен аналық гүл мүшелерінен қалыптасқандықтан, олар шын мәнінде гүлшоғырлар немесе бір құрылымда орналасқан жемістер тобы болып табылады.

Жұмыртқалықтардың бөліктері

Локульдер – гүл мен жемістің жұмыртқалығының ішіндегі камералар. Локульдер жұмыртқаларды (тұқымдарды) қамтиды және жеміс етімен толуы мүмкін немесе толмауы мүмкін. Жұмыртқалықтағы локулялар санына қарай жемістер бір локулялы (унилокулярлы), екі локулялы (билокулярлы), үш локулялы (трилокулярлы) немесе көп локулялы (мультилокулярлы) деп жіктеледі. Кейбір өсімдіктерде карпельдер арасында септалар болады; гинециумдағы локулялар саны, септалардың болуына байланысты, карпельдер санына тең немесе одан кем болуы мүмкін. Жұмыртқалар плацента деп аталатын жұмыртқалық қабырғасының ішкі бөліктеріне бекітіледі. Плаценталық аймақтар жұмыртқалықты құрайтын карпельдердің әртүрлі бөліктеріне сәйкес келетін әртүрлі жерлерде орналасады. Өсімдіктегі жұмыртқаның (овул) орналасуына қараңыз. Кейбір өсімдіктердің жұмыртқалығында, әрбір жұмыртқаның микропиліне жақын орналасқан обтуратор болады. Бұл плацентаның бір бөлігі, ол микропилге дейін тозаңтүтіктерді қоректендіруде және бағыттауда маңызды рөл атқарады. Кейбір жемістердің жұмыртқалық қабырғасы ашылады; жұмыртқалық қабырғасы клапандар деп аталатын бөліктерге бөлінеді. Клапандар мен септалардың орналасуы арасында нақты сәйкестік жоқ; клапандар септаларды бөлу арқылы (септицидтік дехисценция), немесе олардың арасынан жарылу арқылы (локулицидтік дехисценция), немесе жұмыртқалық басқа жолдармен, мысалы, тесіктер арқылы немесе қақпақ түсіп қалу арқылы ашылуы мүмкін.

Орын бойынша жіктеу

Жұмыртқалықтың орналасу терминологиясы, гүлдің басқа бөліктерінің (тостаған және аталық гүл шоғыры) қосылып, жұмыртқалыққа бекітілетін орны – кіріктіру нүктесі арқылы анықталады. Егер жұмыртқалық кіріктіру нүктесінен жоғары орналасса, ол жоғары жұмыртқалық деп аталады; егер төмен орналасса, онда төменгі жұмыртқалық болып саналады.

Жоғары жұмыртқалық

Жоғары жасуша – гүлдің басқа бөліктері бекітілген жерден жоғары, гүл қабығына (рецептакулға) бекітілген жасуша. Жоғары жасуша нағыз жидектер, дәнекті жемістер және т.б. сияқты ет тәрізді жемістерде кездеседі. Мұндай құрылымы бар гүл гипогинозды деп сипатталады. Бұл жасуша түріне бұршақтар (бұлақ, безнек және олардың туыстары) жатады.

Жартылай төменгі жұмыртқалық

Жартылай төменгі жұмыртқалық (сондай-ақ жартылай жоғары, төменгі немесе ішінара төменгі деп те аталады) гүлдің қабығына кіріктірілген немесе оның айналасын қоршайды. Бұл литра тұқымдасына жататын гүлдерде кездеседі, оған креп миртлері де кіреді. Мұндай гүлдер перигинды немесе жартылай эпигинды деп аталады. Кейбір жіктелімдерде жартылай төменгі жұмыртқалық мойындары танылмайды және олардың орнына жоғарғы немесе төменгі жұмыртқалық мойындарымен біріктіріледі. Нақтырақ айтқанда, жартылай төменгі жұмыртқалық мойынының кіріктіру нүктесінен жоғары және төменгі бөліктері шамамен тең болады. Басқа да төмендеу деңгейлері басқа бөлшектермен сипатталуы мүмкін. Мысалы, "бірден бес бөлікке төменгі жұмыртқалық" оның ұзындығының шамамен бестен бір бөлігі кіріктіру нүктесінен төмен орналасқан. Сол сияқты, "үштен төрт бөлікке төменгі жұмыртқалық" жұмыртқалық мойынының тек төрттен бір бөлігі ғана кіріктіруден жоғары орналасқан.

Төменгі жұмыртқалық

Төменгі жұмыртқалық гүлдің басқа бөліктерінің бекітілуінен төмен орналасады. Пома – ет тәрізді жемістердің бір түрі, осыған жиі мысал келтіріледі, бірақ кейбір помаларды (мысалы, Пираканта) жақыннан қарастырғанда, оның іс жүзінде жартылай төменгі жұмыртқалық екені көрінеді. Төменгі жұмыртқалықтары бар гүлдер эпигиностық деп аталады. Төменгі жұмыртқалық гүлдердің мысалдары: орхидеялар (төменгі қапшық), фуксия (төменгі жидек), банан (төменгі жидек), астралылар (төменгі ахенаға ұқсас жеміс, ципсела деп аталады) және қабақ, қарбыз және сабалы өсімдіктер тұқымдасының (Cucurbitaceae) пепосы.