Кіріспе

Тунисте цензура мәселесі ел 1956 жылы тәуелсіздік алғаннан бері туындап келеді. Президент Хабиб Бургибаның (1957–1987 жж.) кезінде салыстырмалы түрде жұмсақ болғанымен, цензура және басқа да репрессия түрлері оның ізбасары, президент Зин Эль Абидин Бен Алидің (1987 жылдың қарашасы – 2011 жылдың қаңтары) тұсында кеңінен таралды. 1998 жылдан бастап Журналистерді қорғау комитеті Бен Алиді "Прессаның 10 ең жаман жауының" бірі деп тізімдеді. Шекарасыз репортерлер ұйымы Бен Алиді "Пресса бостандығының жыртқышы" деп атады. Дегенмен, Тунис мониторинг тобының мәліметінше, 2011 жылдың басында Бен Али биліктен құлатылғаннан кейін цензура жағдайы едәуір жақсарды.

Бен Али дәуірі: Заңдық ережелер

Тунистің Конституциясының 8-бабында «пікір, сөз, баспасөз, басылым, жиналыс және қауым құру бостандықтары заңмен белгіленген шектеулерде кепілдендіріледі және іске асырылады» делінген. Баспасөз кодексінің 1-бабы «баспасөз бостандығы, кітаптар мен басылымдарды жариялау, басып шығару, тарату және сату» құқығын қарастырады. Осы бөлімдегі ақпараттың негізгі дереккөзі – «IFLA/FAIFE IFEX TMG миссиясының Тунис сапары туралы есебі».

Бен Алиден кейінгі кезең

2011 жылғы Тунис революциясынан кейін президент Бен Али отставкаға кеткеннен кейін баспасөзде бұрынғы режим кезінде тыйым салынған кітаптар, соның ішінде «Карфагеннің регенті» және «Салах Бен Юсефтің өлтірілуі» кітап дүкендерінде пайда болып, ашық таралып жатқаны туралы хабарлар тарады. 2012 жылы тунистік белсенділер мен адам құқықтары жөніндегі ұйымдар бірнеше резонанстық істерден кейін елдің ислами басшылығы сөз бостандығына шектеу қойып жатыр деген алаңдаушылық білдірді. Ақпан айында таблоид басылымының редакторы Насреддин Бен Саида футболшы Сами Кхедираның жалаңаш әйелді GQ журналында жариялаған фотосуретін басып шығарғаны үшін сегіз күнге түрмеге қамалды. Наурыз айында Ғази Бежи мен Жәбір Меджри Мұхаммедті сынап, оның жалаңаш карикатурасын Facebook-ке жүктегені үшін жеті жарым жылға бас бостандығынан айырылды. Associated Press агенттігі бұл үкімнің қатыстығын «көптеген тунистіктерді дүрліккен» және «Тунисте исламның маңыздылығы артып келе жатыр» деген белгі ретінде сипаттады. Ақыл-саулығы толық емес 25 жасар Рамзи Абча сәуір айында бірнеше мешітте Құранды қорлағаны үшін төрт жылға бас бостандығынан айырылды. Amnesty International Абча, Бежи және Меджриді ар-ождан тұтқындары деп жариялады.

Хамади Джебали

Хамади Джебали – журналист және тыйым салынған исламшыл партия «Ан-Нахда» басылымының бұрынғы редакторы. 1991 жылғы қаңтарда ол әскери сот жүйесін реформалауға шақырған газетінен кейін бір жылға бас бостандығынан айырылды. 1992 жылғы тамызда әскери сот оны бүлік шығару және заңсыз ұйымға мүшелік еткені үшін 16 жылға соттады. Ол 279 басқа да «Ан-Нахда» партиясының күдікті мүшелері немесе оларға жақтасқандармен бірге сотталды. Сот процестері шетелдік құқық қорғау ұйымдары тарапынан ауыр сынға алынды. Хамади Джебали 2006 жылға дейін түрмеде отырды және Халықаралық Амнистия оны ар-ождан тұтқыны деп санайтын. 2011 жылы ол елдің премьер-министрі болды.

Тауфик Бен Брик

2000 жылы Бен Алидің режиміне қарсы наразылық білдіру үшін 42 күн аштық ұрған Тауфик Бен Брик 2007 жылдың ақпанында француз баспасөзінде Бен Алиді сынаған мақалалар жариялады. Тунис жауабы ретінде 2007 жылдың 23 ақпанында шыққан «Le Monde» газетінің «Кім әлі Тунисте жазады?» (Qui écrit encore à Tunis?) деген мақаласын және «Le Nouvel Observateur» журналының екі нөмірін (2007 жылдың 8 және 21 ақпаны) цензуралады. 8 ақпан күнгі мақала Тунистегі байлық көрсетуді сынға алды, бұл ел тұрғындарының нағыз кедейлігімен зерттесе келді. 20 ақпан күнгі мақала соңғы үш жылдағы өмірін баяндау үшін бокс метафораларын пайдаланды.

2007 жылдың 21 ақпанынан бастап Taoufik Ben Brik-тің «2009 жылы мен Бен Алиге «дауыс беремін» (En 2009 je « vote » pour Ben Ali) деген мақаласы жарияланғаннан кейін Libération сайтына қол жеткізуге тыйым салынды. Ben Brik осы сайт үшін жазғандықтан, сондай-ақ Médias журналы да цензураланды, www.leblogmedias.com сайты да цензураға ұшырады.

Сихем бенседрині

Сихем Бенседрин – саяси оппозицияда белсенді журналист. Адам құқықтары мен баспасөз бостандығын ілгерілетудегі еңбегі үшін ол 2002 жылы Сахаров сыйлығына үміткер болып ұсынылды және 2004 жылы Канадалық журналистердің еркін сөз бостандығы үшін берілетін Халықаралық баспасөз бостандығы сыйлығымен марапатталды. Ол 1999 жылы үкіметке «Калима» журналын шығару туралы өтініш берді, бірақ жауап алмады.2 2001 жылдың маусым айында Бенседрин Лондонның жеке телеарнасында сот жүйесіне сын айтқандығы үшін алты аптаға қамалып, түрмеге жабылды; ол тамыз айында босатылды.3 2004 жылдың қаңтар айында оған азаматтық киім киген полицейлер шабуыл жасады және «Калиманы» тіркеудің үшінші әрекеті қабылданбады.4 «Цензура индексі» 2005 жылдың ортасында Бенседрин үкіметке жақын БАҚ-та «өте қатыгез және ұятсыз жеккөру науқанының» нысаны болғанын хабарлады, бұл үкімет тарапынан жасалған қысымның нәтижесі деп есептеледі. «As Shouruq» газетінің редакциондық мақаласында ол «өз санасын шетелдіктерге, әсіресе сионистерге сатқан» деп айыпталды. Басқа басылымдарда ол «истериялық», «ақылдан адасқан» және «саяси жезөкше» деп сипатталды. Бұрын Бенседриннің суреті порнографиялық суреттерге қосылған болатын. Шетелде жалған және қорлаушылық деп есептелетін осы және осыған ұқсас пікірлер Рохан Джаясекара сияқты цензура сарапшыларын Бенседринды «медиа бостандығының досы» деп мақтауға итермеледі.5 Сихем Бенседрин қазіргі уақытта «Калима» журналын интернетте жариялайды, өйткені төрт рет тіркеуге тырысқаннан кейін баспа түрінде шығуына тыйым салынды. Үкімет электрондық нұсқаны бұғаттауға ара-тұра сәттілікке қол жеткізіп отыр. Бенседрин 2003 жылдың қыркүйек айында шетелден аз көлемде шетел валютасын әкелгені үшін кеден полициясының қысымына ұшыраған Назиха Реджибамен, ол «Ом Зейд» атты есіммен де белгілі, бірлесіп жұмыс істейді.6

Тунистің жұмысшы коммунистік партиясы

Тунистік жұмысшы коммунистік партиясы (Parti communiste des ouvriers tunisiens, PCOT) – Хамма Хаммами басқаратын, қызметіне тыйым салынған коммунистік саяси партия. PCOT-ты Франциядағы жақтастары Тунистегі "ең ірі оппозициялық күш" деп сипаттайды. Хаммами сотқа сыйлақсыздық танытқаны үшін төрт жылдан астам мерзімге сотталды және "қатыгез түрде азапталғанын" мәлімдеді. Оған заңсыз ұйымға мүшелік және үгіт-насихат тарату сияқты айыптар бойынша тағы он бір және бес жылдан бас бостандығынан айыру жазасы берілді.7 Оның кем дегенде он кітабына тыйым салынған. Хаммамидің әйелі, адам құқықтары адвокаты және президент Бен Алидің ашық қарсыласы Радия Насрауи 2003 жылдың соңында үйі мен байланысын бақылауға наразылық білдіріп, 57 күндік аштыққа шықты.8

Абдалла Зуари

Абдалла Зуари – журналист (бұрын "Аль-Фаджр" газетінде жұмыс істеген), 1991 жылы заңсыз ұйымға қатысқандығы үшін он бір жылға бас бостандығынан айырылды. 2002 жылдың маусым айында босатылғанмен, Оңтүстік Тунис жеріндегі шалғай шөлді қалада бес жыл "әкімшілік бақылауда" болды.9 Сол жылдың тамызында қайтадан тұтқындалып, заңсыз қару-жарақ сақтады деген айып тағылды. 2004 жылдың қыркүйегінде ол үшінші рет босатылды.

Зухер Яхьяуи

Зухейр Яхьяуи, лақабы Эттунси, интернеттегі алғашқы ашық талқылау алаңдарының бірін – сатирикалық TUNeZINE (http://www.tunezine.com) құрып, оны басқарды. Бұл «Зин» (жанрды президентпен байланыстыратын сөз ойыны) саяси спектрдің әртүрлі өкілдерін – әйелдер мәселелері, адам құқықтары, экономикалық проблемалар, сөз бостандығы және дін тақырыптарын талқылауға шақырды. Сайт жиі цензураланып, оған қол жеткізу қиын немесе мүмкін емес еді. Яхьяуи псевдоним қолданғанмен, оның өзі сайтты құрғандығы үшін іздестіріліп тұтқындалды. Бірнеше жыл Борж әл Амри түрмесінде отырған ол босатылуы үшін көптеген науқандар ұйымдастырылды (оған бірнеше жылға сот үкімі шығарылды). Бостандыққа шыққаннан кейін 2005 жылдың 13 наурызында жүрек талмасынан қайтыс болды. Түрмеде қатыгез зорлық-зомбылыққа ұшырап, көптеген денсаулық проблемалары дамыды.10

WAN дау-дамай

1996 жылдың шілдесінде Дүниежүзілік газеттер қауымдастығы (WAN) баспасөзге жасалған шабуылдарға қарсы әуен шығармағаны үшін Тунистегі газеттер қауымдастығының қызметін тоқтатты. 1997 жылдың маусымында баспасөз еркіндігін зерттеу нәтижесінде ТНА қауымдастығынан шығарылды.

WSIS даулары

2005 жылы Тунисте ақпараттық қоғам туралы әлемдік саммит өтті, бұл ақпараттық технологияны дамытуға арналған жаһандық конференция болды. Көптеген сарапшылар Бен Али үкіметінің тәуелсіз пікірлерді қысымға салуын ескеріп, елдің таңдалуын орынсыз деп санады.