Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тиморға жөнелтілген одақтас әскерлердің құрамасы.

Sparrow Force – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 2/40-шы Австралиялық жаяу әскер батальоны және басқа да голланд, британ, АҚШ және Австралияның 8-ші дивизия бөлімдеріне негізделген жасақ. Бұл күш Тимор аралын Жапон империясының басқындығынан қорғау үшін құрылған. Ол Тимор шайқасындағы одақтас әскерлердің басты күшін құрады. Күштің орналастырылуы 1941 жылдың соңында басталды, ал Жапонияның соғысқа қатысуынан кейін, 1942 жылдың ақпан айында португалдық және голландтық Тиморға жасалған жапон шабуылына жауап ретінде олар шайқасқа тартылды. Ирекум маңындағы қатты шайқастардан кейін, күштің негізгі бөлігі – 2/40-шы батальон 1942 жылдың 23 ақпанында капитуляциялауға мәжбүр болды. Дегенмен, күштің бөлімдері, атап айтқанда, жергілікті халықтың қолдауымен 2/2 тәуелсіз ротаның коммандостары партизандық соғысты жалғастырып, тамыз айына дейін жапондарға ауыр шығын келтірді. Содан кейін жапондар қарсы шабуылға көшті. 1942 жылдың қыркүйегінде 2/4 тәуелсіз ротадан келген күшейте түсуге қарамастан, жапондық шабуылдың нәтижесінде 1942 жылдың желтоқсаны мен 1943 жылдың қаңтары аралығында одақтас әскерлер шегінуге мәжбүр болды, ал коммандостар теңіз жолымен шығарылды. Шайқастарда тұтқынға түскен Sparrow Force әскерлері Оңтүстік-Шығыс Азиядағы жапондық еңбек лагерлеріне жіберілді, ал 1942 мен 1945 жылдар аралығында көптегені тұтқындықтан қайтыс болды.

Өмірбаян

1941 жылдың желтоқсан айында жапон шапқындығының қаупіне байланысты голландтар Австралия әскерлерін сол жылдың басында Сингапурда өткен конференцияда келісілген шарттар бойынша Коэпанг пен Амбонға жіберуді сұрады. Бұл жоспар, «Жапониямен соғыс жағдайында шығыс театрларында одақтас державалардың теңіз және әуе күштерін қолдану жоспарлары» (Пленапс) деп аталды, ол 1941 жылдың қарашасының өзінде АҚШ флоттарының бір бөлігінің қозғалысын қамти отырып, күштерді орналастыруға әкелді. Алғашқыда Австралияның жоспары тек Коэпангқа күштерді жіберу болды, нәтижесінде 1941 жылдың 7 желтоқсанында Дарвинде «Спарроу» деген атпен күшті кемеге тиеу туралы бұйрық берілді. Амбонды алып тастау туралы шешім тез өзгертілді, 1090 сарбаз «Gull Force» деп белгіленіп, 14 желтоқсанда Дарвинден үш голланд сауда кемесімен Амбонға жіберілді. 1942 жылдың қаңтарында Тимордағы одақтас күштер «Малай тосқауылы» деп аталатын маңызды буынға айналды, оны генерал сэр Арчибальд Уэвеллдің басшылығымен қысқа ғұмырлы Америка-Британ-Голланд-Австралия командованиесі қорғады. 12 ақпанда Купангқа қосымша австралиялық қолдау қызметкерлері келді, оның ішінде Тимордағы одақтас күштердің бас қолбасшысы болып тағайындалған бригадир Уильям Виал да болды. Осы кезде «Спарроу» күштерінің көптеген мүшелері – көбісі тропикалық жағдайларға дайын емес – безгек және басқа да аурулардан зардап шекті. Голландтық Тимордағы Пенфуи әуежайы Австралия мен генерал Дуглас Макартур басқаратын Филиппиндердегі американдық күштер арасындағы маңызды әуе байланысына айналды. 1942 жылдың 26 және 30 қаңтарында жапондық ұшақтар Пенфуиге шабуыл жасады, бірақ шабуылдар британдық зенитшілердің және, аз дәрежеде, АҚШ Әскери-әуе күштерінің 33-ші жеделдетілген эскадрильясының P-40 истребительдерінің (олардың 11-і Дарвинде орналасқан) кедергісіне тап болды.

Құрамы

Sparrow Force құрамының басым бөлігі Тасманияда құрылған 2/40-шы жаяу әскер батальонынан тұрды және 23-ші австралиялық жаяу әскер бригадасының құрамына кірді. Күшке бастапқыда подполковник Уильям Леггатт басшылық етті, бірақ кейіннен командалық бригадир Уильям Виалға, ал одан кейін подполковник Александр Спенске берілді. Командос бөлімшесі – 2/2 тәуелсіз рота (көбінесе Батыс Австралияда сабақтасқан) – де Sparrow Force құрамына кірді. 23-ші бригаданың басқа күштерімен бірге, 18-ші танкіге қарсы батареядан, 2/12-ші далалық медициналық қызметтен, 23-ші бригаданың байланыс бөлімінен және 2/11-ші далалық инженерлік ротадан контингенттермен бөлісті. «Зеландия» 1941 жылдың 10 желтоқсанында таңертең Дарвинден 957 сарбазбен, HMAS Westralia сүйемелдеуімен шықты, ал 12 желтоқсанда тағы 445 сарбаз Коэпангқа жетті. Жапония 23 қаңтарда Рабаулды, 3 ақпанда Амбонды басып алды, соның салдарынан Gull Force және Lark Force талқандалды. Sparrow Force 1942 жылдың 16 ақпанында 189 британдық зенитшілермен күшейтілді, олар Корольдік артиллерияның 79-шы жеңіл зениттік батареясының А және С тобынан болды, олардың көпшілігі Ұлыбритания шайқасының қатысушылары еді. Олардың кемесі Тенауда тоқтағанда, жапондық бомбалаушылардың шабуылына ұшырады. Сол күні Купангқа күштерді, жабдықтарды және жабдықтауды жеткізген одақтас конвойы – ауыр крейсер «Хьюстон», эсминец «Пирри» және шлюптармен бірге – жапондық әуе шабуылына ұшырап, Дарвинге қонусыз қайта оралуға мәжбүр болды. Sparrow Force одан әрі күшейтілмеді, ал жапондықтар Голландиялық Шығыс Индияны толық қоршауға көшкен кезде Тимор келесі логикалық мақсатқа айналды. 2/40-шы батальон және Sparrow Force бөлімдерінің көпшілігі Нидерландтық Тимордың астанасы Купангтың сыртындағы Пенфуи әуежайында орналасқан. 2/2 тәуелсіз рота шекараның ар жағында, Португалиялық Тимордың Дили қаласында орналасқан.

Жапондықтардың Португалиялық Тиморға басып кіруі, 19-20 ақпан 1942

1942 жылдың 19-20 ақпанына қараған түні полковник Садасичи Доидің басқаруымен Жапон императорлық армиясының 38-ші дивизиясының XVI армиясы құрамындағы 228-ші полк тобынан 1518 сарбаз Дилиге қонды. Алғашқыда жапондық кемелер португалдық күштерді жеткізіп әкеліп жатқан кемелер деп жаңылыстырылды, осыдан одақтастар күтпеген шабуылға ұшырады. Дегенмен, олар жақсы дайындалған еді және гарнизон 18 сарбаздан тұратын, әуежайда орналасқан австралиялық коммандос No. 2 бөлімінің қамқорлығымен реттелген түрде шегіне бастады. Австралиялықтардың Дилидегі жапондық шабуылға қарсы тұруы туралы есептеріне сәйкес, коммандостар шайқастың алғашқы сағаттарында шамамен 200 жапондықты өлтірді, бірақ жапон армиясы тек жеті сарбазының қаза болғанын хабарлады. Бірақ жергілікті тұрғындардың айтуынша, австралиялықтардың мәлімдемесі рас. Австралиялық коммандостардың тағы бір тобы, No. 7 бөлімі, осыдан аз сәттілікке ие болды, соқтығысып жапондық кедергіге тап болды. Австралиялық соғыс мемориалының өкілі Брэд Манераның сөзіне қарағанда, олар қарсылық көрсетпесе де, біреуін қоспағанда, барлығын жапондықтар өлімге жіберді. Басымдыққа ие болған австралиялықтар оңтүстікке және шығысқа қарай, таулы аймаққа шегінді. Ван Стратен мен Голландия Шығыс Индиясынан 200 сарбаз оңтүстік-батысқа қарай, шекараға бет алды.

Жапондықтардың Голландиялық Тиморға қонуы, 19-20 ақпан 1942

Сол түні Голландиялық Тимордағы одақтас күштер де өте қарқынды әуе шабуылына ұшырады, бұл нәтижесінде RAAF-тің шағын күші Австралияға қайтарылды. Бомбалаудан кейін 228-ші полк тобының негізгі құрамы – барлығы 4000 сарбазды құрайтын екі батальон – аралдың қорғалмаған оңтүстік-батыс жағындағы Паха өзеніне түсірілді. Жапон жаяу әскерін қолдау үшін бес 94 типті танкет жеткізілді, содан кейін күш солтүстікке жылжып, батыстағы голландтық бекіністерін кесіп, Пенфуидегі 2/40-шы батальонның орналасқан жеріне шабуыл жасады. Жапондық ротаның бірі одақтастардың шегінуін бөгеу мақсатымен Усуаға қарай солтүстік-шығысқа бет бұрды. Жауап ретінде "Спарроу" күшінің штабы дереу шығысқа қарай, Шамплонға қарай көшірілді. Жапон теңіз жаяу әскерінен – 3-ші Йокосука арнайы теңіз десанттық күшінен – Усуа маңында, Купангтың шығысында десант түсірілді. 23 ақпан таңында "Спарроу" күшіне жапондық негізгі күш тағы да арттан шабуыл жасады. Әскерлерінде оқ-дәрісі азайып, азық-түлік пен су жетіспей, ұйықтамағандықтан шаршап, жапон күшіне қарағанда әлсіз болған Леггат 23 ақпанда Ирекумда капитуляциялады. Екі күш те жапондық авиацияның екі толқынымен сағат 10:00-де және 10:10-да бомбаланды, нәтижесінде екі тараптан да көптеген адам қаза тапты. Содан кейін Коэпангке тағы жапон әскері келді, осылайша Голландиялық Батыс Тимордағы жапон әскерінің саны 22 000-ға жетті. 2/40-шы батальон шайқаста 84 сарбазды жоғалтып, 132-сі жараланды, ал келесі екі жарым жылда соғыс тұтқыны ретінде одан да көп адам қаза табады. 2/2-ші тәуелсіз рота партизандық соғысқа арналған, жаудың тылында қалуға дайындалған, өз инженерлері мен байланыс шеберлері болған, бірақ ауыр қару-жарақ пен көліктері болмады. Партизандар португалдық Тимордың тауларында жасырынып, тиморлық жетекшілердің, жергілікті көмекшілердің және тау понилерінің көмегімен жапондарға қарсы шабуылдар жасады. Дои австралиялық құрметті консул, сонымен қатар жергілікті Qantas агенті Дэвид Росты партизандарды тауып, оларға капитуляциялау туралы талапты жеткізуге жіберді. Спенс: "Капитуляциялау? Капитуляциялау – ақымақтық!" Росс партизандарға жапон күштерінің орналасқан жері туралы ақпарат берді, сондай-ақ португал тіліндегі хабарламаны табыстады, онда оларға көмектескендердің барлығына Австралия үкіметі тарапынан сыйақы төленеді делінген.

Австралиялық коммандостар қарсылық көрсетуді жалғастырады, 1942 жылдың сәуір - тамыз айлары

Күштер сақталып қалды. Әлі де шайқасып жатыр. Аяқ киім, хинин, ақша және Томми мылтығының оқ-дәрісіне қатты мұқтажбыз. Наурыздың басында Вейл мен Ван Стратеннің әскерлері 2/2-компаниямен байланыс орнатты. Бұл топқа бірнеше мамандандырылған электр инженерлері кірді. Капитан Джордж Паркер, байланысшы Кит Ричардс, қатар Джон Донован, байланысшы Джек Лавлесс және сержант Джек Саржант қолда бар бөлшектерден радио құрастырды, оны "Соғыс жеңімпазы Винни" деп атады және Дарвинмен байланысты қайта жаңартты. 24 мамырда Вейл мен Ван Стратенді оңтүстік-шығыс жағалаудан RAAF Catalina эвакуациялады, ал Спенс подполковник атағына көтеріліп, командир болып тағайындалды. 27 мамырда Австралия Корольдік Теңіз күштері (RAN) Тиморға бірінші жабдықтау және эвакуациялау миссияларын сәтті орындады. Осы уақытта Дои Россқа тағы бір хат жіберіп, Sparrow Force-тің осы уақытқа дейінгі науқаны үшін мақтады және қайтадан қарсыласуды тоқтатуды сұрады. Жапон командирі Екінші Бур соғысындағы африканер коммандостарының күш-жігерімен салыстырып, одақтастардан 10 есе көп күш-қуат қажет екенін түсінді. Дегенмен, Дои күштердің келіп жатқанын және қажетті бөлімдерді жинақтайтынын мәлімдеді. Бұл жолы Росс Дилиге оралмады және 16 шілдеде Австралияға эвакуацияланды. Олардың мақсаты коммандостарды 100:1 есе артық санда басып алу болды. Жапондықтар Шығыс Тимордағы Sparrow Force-тің батальон деңгейіндегі күшке ие екенін бағалады. Содан кейін Цучихаси Австралиялықтарды аралдың оңтүстік жағалауына тығып, оларды қиын жағдайға түсіру үшін кең ауқымды қарсы шабуылға көшті. Жапондықтардың күшті колонналары оңтүстіске қарай жылжыды – екеуі Дилиден, біреуі солтүстік-шығыс жағалауындағы Манатутодан. Тағы біреуі Голланд Тиморынан шығысқа қарай аралдың оңтүстік-орталық бөлігіндегі голландтық бекіністеріне шабуыл жасады. 19 тамызда жапондықтардың негізгі күштері Рабаулға қайтарылды, бірақ олар орталық Маубиссе қаласын және оңтүстік Беко портын басып алғаннан кейін ғана шабуыл аяқталды. Жапондықтар сонымен қатар көптеген Тимор азаматтарын тартып, одақтастардың қозғалысы туралы ақпарат берді. 27 қыркүйекте жапондықтар Дилиден "Вояджер" кемесінің қираған жеріне шабуыл жасады, бірақ ешқандай маңызды жетістікке қол жеткізбеді. Олар 6 қарашада Дарвиннен HMAS Castlemaine, Bathurst класындағы корветпен шығып, келесі күні кешке Бетаноға жетті.

Австралияның кетіп қалуы, 1942 жылдың желтоқсаны 1943 жылдың ақпаны

1942 жылдың соңына қарай одақтастардың Тиморды қайтарып алу мүмкіндігі өте төмен болды, себебі аралда 12 000 жапон әскері орналасқан еді, ал коммандостар жаумен жиірек кездесіп, қарым-қатынас жасауды күшейтті. Австралия штаб басшылары аралды қайтарып алу үшін күшті әуе және теңіз қолдауымен одақтастардың кем дегенде үш дивизиясы қажет деп бағалады. 9, 15 және 18 желтоқсанда алғашқы “Спарроу” күшінің қалған бөлігі – бірнеше офицерлерді қоспағанда – голландиялық эсминец “В.Дж. Крюйс” капитанының басшылығымен португалдық азаматтармен бірге Дарвинге эвакуацияланды. Осы орайда, қаңтар айының бірінші аптасында “Лансер” күшін кері қайтару туралы шешім қабылданды. 1943 жылдың 9/10 қаңтарына қараған түні 2/4-ші полк пен 50 португалдық эсминецке эвакуацияланды. “Лансер” күшінің қалдықтарымен бірге S Force Тимордың шығыс жағалауына бет алды, онда австралиялық-британдық Z арнайы тобы да жұмыс істеді. 10 ақпанда олар американдық “Gudgeon” су асты қайығымен эвакуацияланды. Жалпы алғанда, Тимордағы әскери науқанның стратегиялық маңызы шамалы болғанымен, австралиялық коммандостар Жаңа Гвинеядағы науқанның бастапқы кезеңдерінде бір жапон дивизиясын қолданудан алдын алды. Дегенмен, бұл жетістікке жол беру үшін үлкен құрбандықтар келтірілді, жапон оккупациясы кезінде 40 000 мен 70 000 аралығындағы Тимор және португалдық азаматтар қаза тапты. Одақтастардың барлық құрбандары шамамен 450 адамды құрады, ал 2000-нан астам жапон әскерінің ұрыста қаза болғаны күдік тудырады. Нәтижесінде, жапон әскерлері 1945 жылдың тамызында Хиросима мен Нагасакинің қирауынан кейін Тиморды бақылауында ұстады. 27 қыркүйекте 2000-нан астам әскери-теңіз күштерімен Португалия Тимор халқының ыстық қарсы алуына куә болды. Бұл әскерлерге үш инженерлік рота, сондай-ақ Тиморды қайта жарақтандыру үшін көп мөлшерде азық-түлік пен құрылыс материалдары кірді.

Ардақты қызмет ордені

Подполковник У. У. Леггат 2/40 жаяу әскер батальоны Капитан Б. Дж. Каллинан 2/2 Тәуелсіз рота Капитан Джеффри Г. Лейдлоу 2/2 Тәуелсіз рота Майор Александр Спенс 2/2 Тәуелсіз рота

Әскери крест

Капитан Б. Дж. Каллинан 2/2 тәуелсіз ротасы
Лейтенант С. Ф. Г. Маккензи 2/2 тәуелсіз ротасы
Капитан Н. П. Маддерн 2/40 жаяу әскер батальоны
Лейтенант А. Х. Самуэльсон 79-шы жеңіл зениттік батареясы
Лейтенант Р. Г. Уильямс 2/40 жаяу әскер батальоны

"Артық жүріс-тұрысы үшін" медалі

Сержант Дж. Х. Армстронг 2/40 жаяу әскер батальоны, Қатарлы сарбаз Дж. У. Пойнтон 2/2 тәуелсіз рота.

Әскери медаль

Ланс-корпораль Х. А. Бейли 2/1 Қалдық сигналдары сигналист Р. Х. Фрейзер 2/1 Қалдық сигналдары Уоррент-офицер Р. Г. Хей 2/40 жаяу әскер батальоны Сапёр К. В. Хики 2/1 Қалдық компаниясы Сапёр М. С. Ливингстон 2/1 Қалдық компаниясы Қатар Ж. К. Пауэлл 2/40 жаяу әскер батальоны

Депеш-хабарларда айтылған

Сержант А. Адамс 2/12 далалық жедел жәрдем РАМК майор Р. А. Кэмпбелл 2/40 жаяу әскер батальоны Сержант Е. Ж. Коуторн 2/1 Фортец Сигналдар Ланс-корпорал К. Коннорс 2/40 жаяу әскер батальоны Корпорал Л. Ж. Кун 2/12 далалық жедел жәрдем РАМК лейтенант Г. Ф. Стронах No.2 бөлімі, 2/11 далалық компания РАЕ сержант Р. Ж. Куч No.2 бөлімі, 2/11 далалық компания РАЕ жеке C. Диан 2/12 далалық жедел жәрдем РАМК капитаны Д. В. Гиллиз 2/12 далалық жедел жәрдем РАМК лейтенант Б. Х. Гордон 2/40 жаяу әскер батальоны Капитан А. Хамильтон 2/1 Фортец Сигналдар Корпорал В. Имлах 2/40 жаяу әскер батальоны Капитан Н. Х. Джонстон 2/40 жаяу әскер батальоны Ланс-корпорал Т. Н. Кей 2/1 Фортец компаниясы сержант М. А. Керкхэм 2/40 жаяу әскер батальоны Корпорал Б. Е. Мартин сержант Р. В. Мартин 2/40 жаяу әскер батальоны Уоррант-офицер А. Х. МакИннес 2/40 жаяу әскер батальоны сержант Х. Р. Мерсер 2/12 далалық жедел жәрдем РАМК капитаны Л. О. С. Пуадевин 2/12 далалық жедел жәрдем РАМК капитаны Н. Х. Рофф 2/40 жаяу әскер батальоны майор Р. Х. Стивенс 2/12 далалық жедел жәрдем РАМК капитаны Р. Р. Болдуин (екі рет) 2/2 тәуелсіз рота капитаны Б. Дж. Каллинан 2/2 тәуелсіз рота корпоралы К. С. Курран 2/2 тәуелсіз рота ланс-сержанты Дж. Р. Денман 2/2 тәуелсіз рота лейтенанты Д. Сент-А. Декстер 2/2 тәуелсіз рота капитаны С. Р. Данкли 2/2 тәуелсіз рота ланс-корпоралы Р. Е. Юэн 2/2 тәуелсіз рота ланс-корпоралы Дж. Ф. Фаулер 2/2 тәуелсіз рота корпоралы Дж. Т. Хэйр 2/2 тәуелсіз рота корпоралы Е. Ходжсон 2/2 тәуелсіз рота жеке W. И. Холли 2/2 тәуелсіз рота ланс-корпоралы Р. Джонсон 2/2 тәуелсіз рота жеке J. Кинахан 2/2 тәуелсіз рота ланс-корпоралы Б. С. Лэнгридж 2/2 тәуелсіз рота корпоралы Е. Лауд 2/2 тәуелсіз рота жеке M. Л. Ловлесс 2/2 тәуелсіз рота жеке C. Р. Мартин 2/2 тәуелсіз рота ланс-сержанты H. Дж. Морган 2/2 тәуелсіз рота капитаны Т. Г. Нисбет 2/2 тәуелсіз рота ланс-сержанты Дж. С. О’Брайен 2/2 тәуелсіз рота жеке R. Н. Парри 2/2 тәуелсіз рота сержанты Ф. А. Пресс 2/2 тәуелсіз рота лейтенанты Дж. А. Роуз 2/2 тәуелсіз рота жеке N. Д. Скотт 2/2 тәуелсіз рота корпоралы J. Серванте 2/2 тәуелсіз рота байланысшысы M. А. М. Смит 2/2 тәуелсіз рота корпоралы G. А. Стэнли 2/2 тәуелсіз рота капитаны D. К. Туртон 2/2 тәуелсіз рота корпоралы A. Х. К. Рэй 2/2 тәуелсіз рота

Голландияның қола айқасы

Лейтенант С. Ф. Г. Маккензи 2/2 тәуелсіз ротаның қатарындағы Ж. В. Пойнтон 2/2 тәуелсіз ротаның қатарындағы