Кіріспе

Польша тарихшысы Оскар Халецки (26 мамыр 1891, Вена, Цислетания, Австрия-Венгрия – 17 қыркүйек 1973, Уайт-Плейнс, Нью-Йорк, Америка Құрама Штаттары) – поляк тарихшысы, қоғамдық және католик қайраткері. Польшаның шетелдегі университетінің құрметті докторы (1973).

Өмір және мансап

Кейде аты Оскар деп жазылатын Халецки Венада, Австрия армиясында қызмет ететін поляк офицерінің ұлы болып дүниеге келген. Оның әкесі, Оскар Чалецкий Халецки, генерал-лейтенант шеніне жеткен. Анасы – Леопольдина де Дельманич. 1909–1913 жылдары Ягеллон университетін докторы дәрежесімен бітіргеннен кейін, ол Варшавада Бронислав Дембинскийдің ғылыми көмекшісі болып қысқа уақыт қызмет етті, содан кейін білімін Вена университетінде (1914–1915) жалғастырды. 1915 жылы ол өзінің альма-матері, Ягеллон университетінде доцент болып алғашқы оқытушылық қызметін атқарды. Көзі нашар болғандықтан әскери қызметке жарамсыз деп танылды. Жастық шағында Халецки мұртты көзілдірік (пинс-не) таққан, ол оның мұртымен үйлесіп, аристократтық сырт келбетіне ие болды. 1918 жылы Халецки Варшава университетіне көшті, онда ол Шығыс Еуропа тарихы кафедрасына тағайындалды. Бітім шарты қол қойылғаннан кейін Халецки Париж бейбітшілік конференциясындағы Польша делегациясына қарасты сарапшылар комитетінің бас хатшысы болып тағайындалды. 1920 жылы Ягеллон университетінің философия факультетінің деканы болып тағайындалса да, Халецки он жыл халықаралық қызметте болды. 1921 жылы ол Женевадағы Ұлттар Лигасының хатшылығына мүше болып тағайындалды, онда үш жыл осы ұйымның Зияткерлік ынтымақтастық жөніндегі комитетін ұйымдастырды. Содан кейін ол лиганың зияткерлік ынтымақтастық институтында Парижде бір жыл университет секциясының меңгерушісі болып жұмыс істеді, содан кейін бірнеше жыл оның түрлі комиссияларында еңбек етті. Он жылдық үзілістен кейін Халецки 1939 жылға дейін Варшава университетінде профессорлық қызметін жалғастырды, сонымен қатар гуманитарлық факультет деканы (1930–1931) болды. 1938 жылы ол Костюшко қорының шақырулы ғалымы ретінде АҚШ-қа барды, онда колледждер мен университеттерде қырықтан астам лекция оқыды. Германия Польшаға басып кірген кезде Халецки Фрибургте өткен конференцияға қатысып жатқан еді, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың бастауы болды. Басылып алынған Польшаға оралмай, ол Парижге кетті, онда Польшаның эмигранттық университетін ұйымдастырды және оның президенті болды, Сорбоннада сабақ берді және эмигранттық журнал «La Voix de Varsovie» редакторы болды. 1940 жылы Германия Францияға басып кірген кезде Халецки Стефан Мицва мен Костюшко қорының көмегімен АҚШ-қа қашып кетті. Ол екі жыл Вассар колледжінде тарих профессоры болып жұмыс істеді, содан кейін Америкадағы жаңа Польша өнер және ғылым институтының атқарушы директоры болды, ол Польша Ғылым академиясының американдық бөлімшесі ретінде құрылған еді. Бронислав Малиновский оның бірінші президенті болды, ал Халецки 1952 жылдан 1964 жылға дейін оның президенті болды. Халецки 1944 жылдан 1961 жылға дейін Фордхэм университетінде Шығыс Еуропа тарихының профессоры болды, сонымен қатар 1944 жылдан 1951 жылға дейін Монреаль университетімен және 1955 жылдан 1961 жылға дейін Колумбия университетінің доценті болып жұмыс істеді, онда ол Колумбияның Шығыс Орталық Еуропа институтының беделін арттырды. 1961 жылы «зейнеткерлікке шыққаннан кейін» ол Римдегі Лойола университетінде (1962–1963), Фрибург университетінде (1963), Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде (1963–1964) және Жақсы кеңес колледжінде (1964–1967) шақырылған профессор болып жұмыс істеді. Тарихшы ретінде Халецки Польша-Литва одағын зерттеуде сарапшы болды, бұл оның Шығыс Еуропа, Ресейден өзгеше, Батыс Еуропадан кем емес деген тұжырымының негізін қалады, және олардың екеуі де бірдей рухани идеалдар мен мәдени дәстүрлерді бөлісетін бір үлкен еуропалық қоғамдастықтың бөлігі болды. Оның еңбегі Шығыс Орталық Еуропа тұжырымының және атауының біртіндеп қабылдануына әкелді. Оның ең маңызды еңбегі – 1919–1920 жылдары жарық көрген Ягеллон одағының екі томдық тарихы. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін көп уақытын Анджуялық Ядвиганың өмірбаянына арнады, ол оның қайтысынан кейін екі онжылдықтан соң жарық көрді. Хэлэки сонымен қатар 1950 жылдары мемлекеттік мектептердегі оқу бағдарламасына коммунистік идеологияның ықпалы бар деген мәлімдеме жасаған Нью-Йорктің Скарсдейл қаласындағы «Он адамнан тұратын комитет» құрамында қызмет етті. Оның көптеген шәкірттерінің арасында Таддеус В. Громада, Тарас Хунчак және Евгений Кусилевич болды. Халецки 1964 жылы қайтыс болған Хелен де Сулима Сарловскаға үйленген.

Құрметтер мен марапаттар

Халецки Лион университетінен, Монреаль университетінен, Де Пол университетінен, Фордэм университетінен және Сент-Петр колледжінен құрметті докторлық дәрежесін алды. Ол Папаның жеке кеңесшісі және Мальта орденінің Ұлы крестінің рыцары, Польшаны қайта құру орденінің командирі, Қасиетті Григорий орденінің командирі, Венгрияның Еңбектің кресінің командирі және Легион құрметінің кавалері болды. Халецки 1966 жылы поляк-американдық тарих қоғамының алғашқы Хайман сыйлығымен марапатталды, бұл сыйлық американдық поляктар тарихын зерттеуге қосқан еңбегі үшін берілді. 1981 жылы Польшалық американдық тарих қоғамы АҚШ-тағы поляктардың тәжірибесі туралы маңызды кітап немесе монографияны марапаттау үшін Халецки сыйлығын тағайындады.