Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мәдени мұраны басқарудың мамандығы мен тәжірибесі
Vocation and practice of managing cultural heritage
Мәдени мұраны басқару (ММБ) – мәдени мұраны басқарудың мамандығы және тәжірибесі. Бұл мәдени ресурстарды басқарудың (МРБ) бір саласы болып табылады, бірақ ол мәдени сақтау, қалпына келтіру, музейтану, археология, тарих және сәулет тәжірибесінен де пайдаланады. «Мәдени мұра» термині көбінесе Еуропада қолданылса, АҚШ-та «мәдени ресурстар» термині жиірек қолданылады, ол мәдени мұра ресурстарын білдіреді. ММБ дәстүрлі түрде маңызды мәдени орындарды және материалдық мұра активтерін анықтау, түсіндіру, күту және сақтаумен айналысады, бірақ мұраның материалдық емес аспектілері, мысалы дәстүрлі дағдылар, мәдениеттер мен тілдер де қарастырылады. Бұл тақырып көбінесе қауіп төнгенде, әсіресе құтқару археологиясы немесе мұраны сақтау қажет болғанда көп назар аударады. Мүмкін болатын қауіптерге қала құрылысы, ірі ауыл шаруашылығы, кен өндіру, тонау, эрозия немесе келушілердің шамадан тыс көптігі жатады. ММБ-ның жұртшылыққа таныс жағы және мұраны басқаруды қолдау үшін маңызды кіріс көзі – мұраны түсіндіру және жұртшылыққа ұсыну, ол туризмнің маңызды бөлігі болып табылады. Сондықтан үкімет пен жұртшылықпен байланыс орнату – маңызды білік.
Cultural heritage management (CHM) is the vocation and practice of managing cultural heritage. It is a branch of cultural resources management (CRM), although it also draws on the practices of cultural conservation, restoration, museology, archaeology, history and architecture. While the term cultural heritage is generally used in Europe, in the US the term cultural resources is in more general use specifically referring to cultural heritage resources. CHM has traditionally been concerned with the identification, interpretation, maintenance, and preservation of significant cultural sites and physical heritage assets, although intangible aspects of heritage, such as traditional skills, cultures and languages are also considered. The subject typically receives most attention, and resources, in the face of threat, where the focus is often upon rescue or salvage archaeology. Possible threats include urban development, large scale agriculture, mining activity, looting, erosion or unsustainable visitor numbers. The public face of CHM, and a significant source of income to support continued management of heritage, is the interpretation and presentation to the public, where it is an important aspect of tourism. Communicating with government and the public is therefore a key competence.
Даму
ХҚМ-ның тамыры Солтүстік Америка мен Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңі мен одан кейінгі жылдарда жүргізілген құтқару және қалалық археологиясында жатыр. Құтқару жобалары – ірі мемлекеттік жобалар немесе басқа құрылыстар үшін орын ашу мақсатында археологиялық қалдықтарды анықтау және сақтап қалуға жасалған жедел әрекеттер еді. Археологияның бастапқы кезеңдерінде, тіпті өте қызықты мәдени ескерткіштер табылған жағдайда да, жобаны кейінге қалдыру мүмкін болмағандықтан, құтқару археологтарының мүмкіндігінше жылдам жұмыс істеуі қажет еді. Көптеген ескерткіштер жоғалғанымен, осы құтқару жұмыстары арқылы көптеген деректер ұрпақтарға жеткізілді. Соңғы онжылдықтарда мәдени ескерткіштерді, әсіресе мемлекеттік жерлердегілерді анықтау және қорғауға баса назар аударатын заңдар қабылданды. АҚШ-та осы заңдардың ең маңыздысы – Ұлттық тарихи мұраны сақтау туралы заң. Президент Линдон Б. Джонсон басшылығындағы әкімшілік осы заңның қабылдануына және дамуына зор үлес қосты, бірақ ол кейіннен толықтырылып, кеңейтілді. Бұл заңдар федералдық жерлерді мәдени ресурстарды зерттеусіз, әсер етуі мүмкін мәдени ескерткіштерді анықтау және бағалау мақсатында пайдалануды қылмыс деп есептейді. Ұлыбританияда PPG 16 тарихи ескерткіштерді басқаруды жақсартуға үлкен көмек көрсетті. Бұл мәселе материалдық мәдениетті сақтаудан (нақты қалдықтар болмаған жағдайда – деректер арқылы) басталып, жергілікті қоғамдардан ажырамас мәдениеттің кең ұғымдарын қамтуға дейін дамыды. Қазіргі заманғы көзқарас мәдени мұра халыққа тиесілі екенін, демек мәдени мұраға қол жеткізуді қамтамасыз ету қажет екенін көрсетеді. Ньюпорт кемесін жою туралы ұсынысқа қоғамның реакциясы мұраның жергілікті қоғамдар үшін қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Жеке мемлекеттердің заңнамасы көбінесе ЮНЕСКО конвенцияларын ратификациялауға негізделеді, мысалы 1972 жылғы Дүниежүзілік мұра конвенциясы, Валетта шарты және 2001 жылғы Су асты мәдени мұрасын қорғау туралы конвенция. Дүниежүзілік мұра ретінде танылған жеке ескерткіштерді тиісті түрде қорғауды қамтамасыз ету үшін кейде арнайы заңнама қажет болады.
CHM has its roots in the rescue archaeology and urban archaeology undertaken throughout North America and Europe in the years surrounding World War II and the succeeding decades. Salvage projects were hasty attempts to identify and rescue archaeological remains before they were destroyed to make room for large public works projects or other construction. In the early days of salvage archaeology, it was nearly unheard of for a project to be delayed because of the presence of even the most fascinating cultural sites, so it behooved the salvage archaeologists to work as fast as possible. Although many sites were lost, much data was saved for posterity through these salvage efforts. In more recent decades, legislation has been passed that emphasizes the identification and protection of cultural sites, especially those on public lands. In the United States, the most notable of these laws remains the National Historic Preservation Act. The administration of President Lyndon B. Johnson was most instrumental in passing and developing this legislation, although it has been extended and elaborated upon since. These laws make it a crime to develop any federal lands without conducting a cultural resources survey in order to identify and assess any cultural sites that may be affected. In the United Kingdom, PPG 16 has been instrumental in improving the management of historic sites in the face of development. The subject has developed from an emphasis on preservation of material culture (by record if not by physical remains), to encompass the broader concepts of culture, which are inseparable from the local communities. Modern thinking takes the view that cultural heritage belongs to the people, therefore access to cultural heritage has to be ensured. The public reaction to the proposed destruction of the Newport ship shows the importance of heritage to local communities. The legislation of individual nations is often based upon ratification of UNESCO conventions, such as the 1972 World Heritage Convention, the Valletta treaty and the 2001 Convention on the Protection of the Underwater Cultural Heritage. Specific legislation is sometimes needed to ensure the appropriate protection of individual sites recognized as World Heritage Sites.
Мәдени мұраны бағалау
Көптеген ХҚМ мамандарының басты назарында археологиялық ескерткіштер болса, басқалары тарихи жазбаларды немесе этнотарихи жобаларды зерттейді. Қоғамдық ақпарат тарату да олардың құзыретіне жатады. Жақындағы ұғым – дәстүрлі мәдени мүлік (ТММ). Бұл – белгілі бір топ үшін мәдени маңызы бар, бірақ арнайы тарихи немесе археологиялық ескерткіш болып табылмайтын жерлер. Мысалы, археологиялық іздері жоқ, қазіргі заманғы американдық жергілікті халықтың діни рәсімдері өткізілетін орынды айтуға болады. Мүмкін болатын мәдени мұра нысанының маңыздылығын бағалауда бағалау кезеңі маңызды деп есептеледі. Ол үстел үстіндегі зерттеу, жергілікті қоғамдағы ақпарат көздерімен сұхбаттасу, кең аумақты зерттеу немесе сынақ қазбаларын қамтуы мүмкін. Солтүстік Америкада зерттеу әдетте 5–10 метрлік трансекталарда егістікті аралауды немесе сол аралықта сынақ шұңқырларын қазуды қамтиды. Сынақ шұңқырларынан алынған топырақ 6 мм-лік тор арқылы сүзіліп, артефакттар ізделеді. Егер артефакттар табылса, келесі зерттеу кезеңі әдетте 1 м х 1 м траншеялармен араласқан сынақ қазбаларын қазу және сүзуден тұрады, бұл нысанның көлемін және маңыздылығын анықтауға көмектеседі.
While archaeological sites remain the primary focus for many CHM professionals, others research historical records or on ethnohistorical projects. Public outreach also falls within their purview. A recent concept is Traditional Cultural Property (TCP). These are places with cultural importance to a group that may not be either particularly historical or an archaeological site. An example would be a location used for contemporary Native American religious events that has no archaeological remains. A phase of evaluation is considered important in assessing the significance of a possible cultural heritage site. This can comprise a desk based study, interviews with informants in the community, a wide area survey, or trial trenching. In North America, survey normally includes either walking ploughed fields in 5–10 metre transects or digging shovel test pits at the same intervals. The soil from the test pits is sifted through 6 mm mesh to look for artifacts. If artifacts are found, the next stage of investigation is usually digging and sifting a spaced grid of test pits (1 m by 1 m trenches) to determine how large or significant the site is.
Жеңілдіктер
Ұлыбритания мен Канададағы барлық даму нысандары, мемлекеттік де, жеке де, археологиялық талаптарға бағынады. АҚШ-та бұл жұмыс тек федералды қаржыландырылатын жобаларда немесе мемлекеттік жерлерде ғана жүргізіледі, бірақ бірнеше штаттарда жеке меншікке де қолданылатын заңдар бар. Егер археологиялық талаптар жоспарланған құрылыс аланына қатысты болса, әсер еткен аумақта маңызды археологиялық немесе басқа да мәдени мүліктер табылмайтын болса, құрылыс жоспарланғандай жалғасуы мүмкін, көбінесе археологтардың қадағалауын жүргізу талап етіледі. Егер маңызды қалдықтар табылса, құрылыс әсер еткен аумақта табылған орынды немесе орындары бағалау үшін кейінге шегерілуі мүмкін. Бұл археологиялық орынның нақты маңыздылығын анықтау үшін жасалады. Археологтар орын маңызды мәдени қалдықтарды қамтиды деп шешсе, орынға тиетін зиянды азайту қажет. Орынды азайту құрылысты қайта жоспарлау немесе орынның тек бір бөлігін қазу арқылы орыннан аулақ болуды қамтиды. АҚШ-та бұл шектеулер мәдени ресурстарға зиян келтіруі мүмкін кез келген федералдық жобаға қатысты, және мемлекеттік су жолдары немесе федералдық қаражаттар жұмылған жағдайда мемлекеттік және жеке дамуға да қолданылуы мүмкін. Археологтар орын аса маңызды мәдени қалдықтарды қамтиды деп шешсе, орынға тиетін дамудың зиянды әсерін ұзақ және қымбатқа түсетін жоспар арқылы азайту қажет. Азайтуға жазбада сақтау кіруі мүмкін, яғни орын археологиялық қазбалар арқылы жойылса да, мұқият жазу арқылы жердегі физикалық іздерді мұрағаттағы ақпаратқа көшіру. Азайтуға сондай-ақ археологиялық қалдықтардың орынның бұзылмаған бөліктерінде немесе тіпті құрылыстың астында қорғалуын қамтамасыз ететін құрылыс техникасы да кіреді. Мұндай азайтудың мысалы – Йорктегі викингтердің қалдықтары. Маңызды орындар мемлекеттік қорғауға алынады, сондықтан онда ешқандай даму жүргізілмейді, ал үкіметтер ең маңызды орындарды Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуді ұсынады.
In the United Kingdom and Canada, all forms of development, public and private, are subject to archaeological requirements, while in the United States this work can only be undertaken in federally funded projects or those on government owned land, except in a few states that have laws that apply also to private land. Where archaeological requirements apply to a site of proposed development, if no significant archaeological or other cultural property sites are found in the impacted area, construction may proceed as planned, often with the requirement that archaeologists are on site providing a watching brief. If potentially significant remains are found, construction may be delayed to allow for evaluation of the site or sites found within the impacted area. This is done to determine the archaeological site's true significance. If archaeologists determine the site contains important/significant cultural remains, the adverse effects on the site must be mitigated. Site mitigation can involve avoiding the site through redesigning the development or excavating only a percentage of the site. In the U. S., these restrictions involve any federal project involving the possible disturbance of cultural resources and can also extend to state and private developments if they involve public waterways or federal funds. If archaeologists determine the site contains highly significant cultural remains, the adverse development effects on the site must be mitigated through a structured programme that is often long and expensive. Mitigation can include preservation by record i. e. the site is destroyed by archaeological excavation rather than by the development and meticulous recording transfers the physical traces in the earth to information in archives. Mitigation also includes construction techniques which ensure that archaeological remains are protected in undisturbed parts of the site or even underneath the development. An example of this type of mitigation is the Viking remains at York. Important sites are designated as being protected by the state so that no development at all can take place, and governments also recommend the most important sites to be recognised as World Heritage Sites.
Археологияға әсері
КГМ археология үшін екі жақты әсер етті. Сақтау заңнамасы құрылыс кезінде ешқандай құнды ескерткіш зерттелмейін жойылмайтынын қамтамасыз етті, бірақ құтқару археологтарының жұмысы кейде әңгімеге толы болады. Кейбір академиялық археологтар археологиялық құтқару немесе зерттеу жұмыстарын жеңіл-жеңіл қабылдамайды, себебі олар ескерткішті анықтау және сақтауға, терең зерттеу мен талдауға қарағанда көбірек назар аударады. Археология жоспарланған құрылысқа байланысты болған жағдайда, археологиялық келісімшарттар конкурстық процедура арқылы жүзеге асырылады. Археологиялық мердігерді таңдау әдетте құрылыс салушыға жүктеледі және ұсынылған ұсыныстардың археологиялық маңыздылығына қарамастан, құрылысқа жауапты компанияның ең төмен бағалы ұсынысты немесе ең қысқа зерттеу мерзімін таңдауына кедергі келтіретін себеп аз. Археологиялық құтқару және зерттеу жұмыстарының әсері зор болды, себебі құрылыс мөлшері көп және АҚШ, Канада және Ұлыбританиядағы археологиялық жұмыстардың көп бөлігі құрылыс салушылардың бастамасымен жүзеге асырылады. Жыл сайын қазылған мыңдаған ескерткіш туралы жазылған көптеген есептер міндетті түрде жарияланбайды. Сонымен қатар, «көк әдебиетке» тіпті құрылыс салушы немесе жұмыс істеген CRM ұйымынан тыс археологтардың өзіне де қол жеткізу қиын болуы мүмкін. Бірқатар бастамалар, әсіресе Ұлыбританиядағы Археологиялық деректер қызметінің OASIS жобасы, есептерді барлығына қолжетімді етуде.
CHM has been a mixed blessing for archaeology. Preservation legislation has ensured that no valuable site will be destroyed by construction without study, but the work of rescue archaeologists is sometimes controversial. Some academic archaeologists do not take archaeological rescue or salvage work seriously because of its emphasis on site identification and preservation rather than intensive study and analysis. Where archaeology is motivated by proposed development, the archaeological contracts are placed through a bidding process. The choice of archaeological contractor typically lies with the developer and there is little incentive to prevent the company responsible for construction selecting the bid with the lowest price estimate, or shortest investigation time, regardless of the archaeological merits of the submitted bids. The impact of archaeological rescue and salvage work has been considerable; given the large amount of construction, and that the bulk of archaeological work in the United States, Canada and the United Kingdom is developer led. The large number of reports written on the thousands of sites dug each year are not necessarily published in public forums. So called grey literature is sometimes difficult for even archaeologists outside the developer or the CRM organisation that performed the work to access. Some initiatives, notably the OASIS project of the Archaeological Data Service in the UK, are beginning to make the reports available to everyone.
Мұраны сақтау және түсіндіру
Кураторлық – мұралық нысандарды ұзақ мерзімді сақтау және оларды әртүрлі форматта қолжетімді ету процесі. Көміртегі мұралық нысандарды арнайы ортада сақтауды қажет етеді, оларды жарықтан (әсіресе ультракүлгін сәулелерден), ылғалдан, температура өзгерістерінен және кейбір жағдайларда ауадағы оттегіден қорғау қажет. Ірі музейлерде әдетте мамандандырылған консерваторлармен қатар білім беру қызметкерлері, архивистер және зерттеушілер жұмыс істейді. Музейлердің интерпретацияға қатысты тәсілдері әртүрлі: әр артефактты анықтап, оның тарихын көрсететін жазбалармен шыны үстелдерде коллекцияларды көрсететін дәстүрлі музейлерден бастап, тарихи орынды немесе дәуірді қайта жаңғыртуға тырысатын, адамдарға сол кезеңді сезінуге мүмкіндік беретін «тірі» музейлерге дейін. Бір музейдің ішінде интерпретациялық стендтер, артефакттарды олардың пайдаланылған ортасында көрсету, сондай-ақ интерактивті және виртуальді көрмелер жасау сияқты әртүрлі тәсілдер қолданылуы мүмкін. Музейлер артефакттарды басқа мекемелерге немесе көрмелерге беру рәсімдерін де жүзеге асырады. Интерпретациялық стендтер және Ұлыбританиядағы ескерткіш тақталар сияқты басқа да көрсеткіштер мәдени мұраның жергілікті қоғамдастық контекстінде түсінілуін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.
Curation refers to the long term preservation and retention of heritage assets and to providing access to them in a variety of forms. Fragile heritage assets may need to be preserved in a special environment, and protected from light (especially ultra violet), humidity, fluctuations in temperature and in some cases, oxygen from the air. Large museums generally employ specialist conservators as well as education officers, archivists and researchers. Museums vary in their approach to interpretation ranging from traditional museums that display collections of artefacts behind glass, with labels identifying each item and giving provenance, to living museums which attempt to recreate a historical place or period so that people can experience it. Within a single museum, a range of approaches may be used including interpretative panels, presenting artefacts in a realistic setting as they would have been experienced, and creating interactive and virtual exhibits. Museums also have processes to loan artefacts to other institutions or exhibitions. Interpretative panels, and other signage, such as Blue plaques in the UK are important in ensuring that cultural heritage is understood in the context of the local community.
Тарихи сақтау және қалпына келтіру
Сақтау және қалпына келтіру көбінесе сәулеттік немесе инженерлік мұра активтері, мысалы, мұралық ғимараттар, басқа құрылыстар және мұралық теміржолдарға қатысты айтылады. Ұлыбританияда ғимараттар мен құрылыстарды қорғаудың әртүрлі формалары бар, оның ішінде тізімдегі ғимараттар, ескерткіштерді сақтау аймақтары және белгіленген көне ескерткіштер бар. Францияда ғимарат немесе басқа құрылым тарихи ескерткіш ретінде қорғалуы мүмкін. Ғимаратты тиімді басқару үшін, әдетте, ғимаратты пайдалануды жалғастыру қажет, себебі пайдаланылмаған ғимараттар тез нашарлайды. Егер ғимараттың бастапқыда салынған мақсаты қолдаусыз болса, онда оған жанашырлықпен түзетулер енгізілген басқа мақсаттар ізделуі керек. Мұралық машиналар, мысалы, көне немесе винтаждык автомобильдер және мұралық теміржолдар, жұмыс жасайтын күйде болғанда ғана жақсы түсініледі және көпшілікке қолжетімді болады. Сонымен қатар, мұндай мұралық активтермен байланысты мұралық біліктер, мысалы, бу локомотивін жүргізу, машиналар қолданылғанда ғана сақталады. Сондықтан, жұмыс істейтін, тіпті түпнұсқалық жағдайға дейін қалпына келтіру және дәл жұмыс істейтін көшірмелер жасау мұраны басқару практикасының бір бөлігі болып табылады.
Preservation and restoration usually refers to architectural or engineering heritage assets such as heritage buildings or other structures and heritage railways. The UK has a number of different forms of protection for buildings and structures, including listed buildings, conservation areas and Scheduled Ancient Monuments. In France a building or other structure can be protected as a Monument historique. Successful heritage management for a building generally requires that the building continues to be used, as disused buildings are likely to deteriorate quickly. If the purpose for which the building was originally constructed is no longer viable, then other uses, often requiring sympathetic modification must be found. Heritage machinery, such as antique or vintage cars and heritage railways can best be understood and are best accessed and experienced by the public when they are in an operational condition. Moreover, the heritage skills associated with such heritage assets, such as driving a steam locomotive, can only be maintained if the machinery is used. Restoration to a working, if not pristine condition, and creation of exact working replicas are therefore part of the practice of heritage management.
Материалдық емес мәдени мұраны басқару
Материалдық емес мәдени мұра – дәстүрлі білімдер, сенімдер, ғұрыптар, ауызша дәстүрлер, музыка, әндер, би, театр және т.б. құрайды. Бұларды мұражайға сақтау мүмкін емес, олар белгілі бір мәдени аймақтағы халық тарапынан үнемі жаңаша түсіндіріліп, дамытылып отырады. Материалдық емес мәдени мұраны басқару қиындық тудырады, себебі ол жергілікті қауымдастықтардың өмірі мен тұрмыс жағдайларын ескеруді қажет етеді. Мысалы, Үндістан сияқты кейбір елдер мен Африка Одағының мүшелері мәдени ресурстардың маңыздылығын мойындап, оларды басқару үшін мемлекеттік органдар құрды.
The intangible cultural heritage consists of traditional skills, beliefs, traditions, oral traditions, music, songs, dance, drama etc. These cannot be stored in a museum but are constantly reinterpreted by the people in a particular cultural region. The management of intangible cultural heritage is difficult as it requires consideration of the lives and living conditions of local communities. Some countries such as India and the members of the African union have recognised the importance of cultural resources and established government departments to manage them.