Мәдени мұраны сақтау және қалпына келтіру процесі

Кіріспе

Мәдени құндылықтарды қорғау процесі

Мәдени құндылықтарды сақтау және қалпына келтіру мәдени құндылықтардың (материалдық мәдени мұраның) – өнер туындылары, сәулет, археология және мұражай коллекциялары сияқтыларын қорғауға және күтуге бағытталған. Сақтау шараларына алдын ала сақтау, зерделеу, құжаттама жасау, зерттеу, қалпына келтіру және білім беру кіреді. Бұл сала консервация ғылымымен, кураторлармен және тіркеушілермен тығыз байланысты.

Негізгі күндер

Кейбіреулер Еуропадағы мәдени мұраны сақтау дәстүрі 1565 жылы Сикстин капелласының фрескаларын қалпына келтірумен басталды деп есептейді, бірақ одан да ертерек мысалдардың бірі – Кассиодордың еңбегі.

Қысқаша тарихы

Мәдени мұраны күтіп-ұстаудың ұзақ тарихы бар, ол негізінен заттарды олардың одан әрі қолданылуы және эстетикалық ләззат алуы үшін жөндеуге бағытталған. 20-ғасырдың басына дейін суретшілер әдетте зақымдалған өнер туындыларын жөндеуге шақырылатын. Алайда, 19-ғасырда Майкл Фарадей сияқты ғалымдар өнер туындыларына қоршаған ортаның зиянды әсерін зерттей бастағандықтан, ғылым мен өнер салалары тығыз байланысты болды. Луи Пастер де бояуларды ғылыми тұрғыдан талдады. Дегенмен, мәдени мұраны сақтаудың теориялық негізін қолдануға жасалған алғашқы ұйымдастырылған тырабы 1877 жылы Ұлыбританияда Ежелгі ғимараттарды қорғау қоғамын құрумен байланысты. Бұл қоғамды Уильям Моррис пен Филип Вебб құрды, олардың екеуі де Джон Раскиннің жазбаларынан терең әсер алды. Осы кезеңде, ортағасырлық ғимараттарды қайта жаңғыртумен танымал архитектор және теоретик Эжен Виолет ле Дюк басшылығымен Францияда да ұқсас мақсаттарға бағытталған қозғалыс дамыды. Мәдени мұраны сақтауды зерттеудің жекелеген саласы ретінде Германияда алғаш рет дамыды, онда 1888 жылы Фридрих Ратген Берлиндегі Корольдік мұражайда жұмыс істейтін алғашқы химик болды. Ол жинақтағы заттарға күтім жасаудың ғылыми тәсілін ғана емес, сонымен қатар 1898 жылы «Сақтау туралы нұсқаулықты» жариялау арқылы таратып берді. Әдетте, әлемнің кез келген аймағында мәдени мұраны сақтаудың алғашқы дамуы мұражайлардағы химиктерге лауазымдар құрумен байланысты. Британдық археологияда сақтау саласындағы маңызды зерттеулер мен техникалық тәжірибелерді Ион Гедье сияқты әйелдер далада да, археологиялық коллекцияларда да, әсіресе Лондон археология институтының коллекцияларында жүргізді. Ұлыбританияда 1900 жылдан бастап академик-химик және Хериот-Ватт университетінің директоры Артур Пилланс Лори кескіндеме материалдары мен сақтау, керамика және тас сақтау саласындағы іргелі зерттеулер жүргізді. Лоридің қызығушылығын Уильям Холман Хант дамытты. 1924 жылы химик Харольд Плендерлейт Британдық мұражайда Александр Скоттпен бірге жаңадан құрылған ғылыми-зерттеу зертханасында жұмыс істей бастады, бірақ ол алғашқы жылдары Ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер департаментімен жұмыс істеді. Плендерлейттің тағайындалуы Ұлыбританиядағы сақтау мамандығының тууына себеп болды деуге болады, дегенмен көптеген мұражайларда және коммерциялық өнер әлемінде ұрпақтар бойы қолөнершілер болған. Бұл департамент мұражайда жинақтағы заттардың нашарлауын, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лондон метросының туннельдерінде сақталғандықтан болған зақымдануларды жою үшін құрылды. Бұл департаменттің құрылуы сақтау теориясы мен практикасын дамыту орталығын Германиядан Ұлыбританияға көшірді және соңғысын осы саланың жетекші күшіне айналдырды. 1956 жылы Плендерлейт «Ежелгі бұйымдар мен өнер туындыларын сақтау» атты маңызды нұсқаулық жазды, ол Ратгеннің бұрынғы еңбегін алмастырып, өнер және сақтау ғылымының дамуына жаңа стандарттар қойды. АҚШ-та мәдени мұраны сақтаудың дамуын Фогг өнер мұражайы және оның 1909 жылдан 1944 жылға дейінгі директоры Эдвард Уолдо Форбспен байланыстыруға болады. Ол техникалық зерттеулерді ынталандырды және 1932 жылдан 1942 жылға дейін Фогг басылымынан шыққан «Көркем өнер саласындағы техникалық зерттеулер» атты алғашқы техникалық журналдың кеңесші комитетінің төрағасы болды. Ең бастысы, ол мұражай штатына химиктерді де тартты. Рутерфорд Джон Геттенс АҚШ-та өнер мұражайында тұрақты жұмыс істеген алғашқы адам болды. Ол «Көркем өнер саласындағы техникалық зерттеулер» журналының негізін қалаушы және алғашқы редакторы Джордж Л. Стоутпен бірге жұмыс істеді. Геттенс пен Стоут 1942 жылы «Бейнелеу материалдары: қысқа энциклопедия» атты жинақты жазды, ол 1966 жылы қайта басылды. Бұл жинақ әлі күнге дейін жиі сілтеме жасалады. Геттенс пен Стоуттың кітабындағы бірнеше даталар мен сипаттамалар ғана ескірген. Джордж Т. Оливер, Оливер бауырлары өнерді қалпына келтіру және сақтау Бостон (1850 ж. Нью-Йоркте құрылған) 1920 жылдары суреттерді қайта сырлау үшін вакуумдық ыстық үстелді ойлап тапты; ол 1937 жылы үстелге патент алды. Тейлордың өзі жобалап, жасаған үлгідегі үстелі әлі күнге дейін қолданыста. Оливер бауырлары АҚШ-тағы ең алғашқы және үздіксіз жұмыс істейтін өнерді қалпына келтіру компаниясы болып саналады. Содан кейін Ұлыбритания мен Америкада сақтауды дамытуға бағытталған жұмыстар жеделдеді, және Ұлыбританияда алғашқы Халықаралық сақтау ұйымдары құрылды. Тарихи және көркем жұмыстарды сақтау жөніндегі Халықаралық институт (IIC) 1950 жылы Ұлыбритания заңнамасы бойынша «барлық түрдегі құнды материалдарды қорғау және сақтау үшін қажетті білімді, әдістерді және жұмыс стандарттарын үйлестіру және жақсартуға арналған тұрақты ұйым» ретінде тіркелді. Томсон Лондонның Ұлттық галереясымен байланысты болды; осы жерде ол мұражай ортасында заттарды сақтау және көрсету үшін ең қолайлы жағдайларға қатысты нұсқаулар немесе экологиялық бақылаулар жиынтығын құрды. Оның нақты нұсқаулары қазіргі кезде қатаң түрде орындалмаса да, олар осы сақтау саласына үлкен әсер етті.

The care of cultural heritage has a long history, one that was primarily aimed at fixing and mending objects for their continued use and aesthetic enjoyment. Until the early 20th century, artists were normally the ones called upon to repair damaged artworks. During the 19th century, however, the fields of science and art became increasingly intertwined as scientists such as Michael Faraday began to study the damaging effects of the environment to works of art. Louis Pasteur carried out scientific analysis on paint as well. However, perhaps the first organized attempt to apply a theoretical framework to the conservation of cultural heritage came with the founding in the United Kingdom of the Society for the Protection of Ancient Buildings in 1877. The society was founded by William Morris and Philip Webb, both of whom were deeply influenced by the writings of John Ruskin. During the same period, a French movement with similar aims was being developed under the direction of Eugène Viollet le Duc, an architect and theorist, famous for his restorations of medieval buildings. Conservation of cultural heritage as a distinct field of study initially developed in Germany, where in 1888 Friedrich Rathgen became the first chemist to be employed by a Museum, the Koniglichen Museen, Berlin (Royal Museums of Berlin). He not only developed a scientific approach to the care of objects in the collections, but disseminated this approach by publishing a Handbook of Conservation in 1898. The early development of conservation of cultural heritage in any area of the world is usually linked to the creation of positions for chemists within museums. In British archaeology, key research and technical experimentation in conservation was undertaken by women such as Ione Gedye both in the field and in archaeological collections, particularly those of the Institute of Archaeology, London. In the United Kingdom, pioneering research into painting materials and conservation, ceramics, and stone conservation was conducted by Arthur Pillans Laurie, academic chemist and Principal of Heriot Watt University from 1900. Laurie's interests were fostered by William Holman Hunt. In 1924 the chemist Harold Plenderleith began to work at the British Museum with Alexander Scott in the recently created Research Laboratory, although he was actually employed by the Department of Scientific and Industrial Research in the early years. Plenderleith's appointment may be said to have given birth to the conservation profession in the UK, although there had been craftsmen in many museums and in the commercial art world for generations. This department was created by the museum to address the deteriorating condition of objects in the collection, damages which were a result of their being stored in the London Underground tunnels during the First World War. The creation of this department moved the focus for the development of conservation theory and practice from Germany to Britain, and made the latter a prime force in this fledgling field. In 1956 Plenderleith wrote a significant handbook called The Conservation of Antiquities and Works of Art, which supplanted Rathgen's earlier tome and set new standards for the development of art and conservation science. In the United States, the development of conservation of cultural heritage can be traced to the Fogg Art Museum, and Edward Waldo Forbes, its director from 1909 to 1944. He encouraged technical investigation, and was Chairman of the Advisory Committee for the first technical journal, Technical Studies in the Field of the Fine Arts, published by the Fogg from 1932 to 1942. Importantly he also brought onto the museum staff chemists. Rutherford John Gettens was the first of such in the US to be permanently employed by an art museum. He worked with George L. Stout, the founder and first editor of Technical Studies. Gettens and Stout co authored Painting Materials: A Short Encyclopaedia in 1942, reprinted in 1966. This compendium is still cited regularly. Only a few dates and descriptions in Gettens' and Stout's book are now outdated. George T. Oliver, of Oliver Brothers Art Restoration and Art Conservation Boston
(Est. 1850 in New York City) invented the vacuum hot table for relining paintings in 1920s; he filed a patent for the table in 1937. Taylor's prototype table, which he designed and constructed, is still in operation. Oliver Brothers is believed to be the first and the oldest continuously operating art restoration company in the United States. The focus of conservation development then accelerated in Britain and America, and it was in Britain that the first International Conservation Organisations developed. The International Institute for Conservation of Historic and Artistic Works (IIC) was incorporated under British law in 1950 as "a permanent organization to co ordinate and improve the knowledge, methods, and working standards needed to protect and preserve precious materials of all kinds." Thomson was associated with the National Gallery in London; it was here that he established a set of guidelines or environmental controls for the best conditions in which objects could be stored and displayed within the museum environment. Although his exact guidelines are no longer rigidly followed, they did inspire this field of conservation.

Консервациялық зертханалар

Консерваторлар мәдени жәдігерлерді зерттеу және қалпына келтіру үшін химиялық және ғылыми талдауды үнемі пайдаланады. Қазіргі заманғы консервация зертханаларында микроскоптар, спектрометрлер және әртүрлі рентген сәулелендіру құралдары сияқты жабдықтар қолданылады, бұл заттарды және олардың құраушыларын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Осылай жиналған мәліметтер затқа қандай консервациялық шаралар қолдану керектігін анықтауға көмектеседі.

Алдын алуды сақтау

Көптеген мәдени жұмыстар температура, ылғалдылық, көрінетін жарық және ультракүлгін сәулелену сияқты қоршаған орта жағдайларына сезімтал. Осы жұмыстар зиянды әсерді шектеу деңгейінде осы факторлардың сақталуын қамтамасыз ететін бақыланатын ортада қорғалуы керек. Мысалы, суреттердің түсінің солғындауын болдырмау үшін акварель суреттерін күн сәулесінен қорғау қажет. Коллекцияларды күту музей саясатының маңызды бөлігі болып табылады. Музей қызметкерлерінің маңызды міндеті – өздерінің қамқорлығындағы коллекциялар сақталуына, көрмеге қойылуына немесе тасымалдануына қарамастан, оларды қорғайтын ортаны жасау және сақтау болып табылады. Музей коллекциялардың жағдайын үнемі бақылап, қай артефактқа консервация жұмыстары және білікті консерватордың қызметі қажет екенін анықтауы керек.

Интервенциялық консервациялау және қалпына келтіру

Ұлыбританияда Ион Гедье Археология институтында интервенциялық консервацияны оқыту бағдарламасы құрылды, ол бүгінгі күнге дейін интервенциялық консерваторларды даярлап келеді. Мәдени мұраны сақтаушының басты мақсаты – заттың тозу жылдамдығын төмендету. Осы мақсатқа жету үшін интервенциялық емес және интервенциялық әдістердің екеуі де қолданылуы мүмкін. Интервенциялық консервация – консерватор мен заттың материалдық құрамы арасындағы тікелей әрекеттесуді білдіреді. Интервенциялық шаралар эстетикалық таңдау, құрылымдық тұрақтылықты қамтамасыз ету қажеттігі немесе материалдық емес сабақтастық үшін мәдени талаптар сияқты түрлі себептермен жүзеге асырылады. Интервенциялық емдеудің мысалдарына суреттен сарғалған лактарды алып тастау, мүсінге балауыз жағу, кітапты жуу және қайта тікеу жатады. Кәсіби этика талаптары бойынша консерватор интервенциялық шараларды толық негіздеп, емдеуге дейін, емдеу кезінде және одан кейін құжаттама жүргізуі керек. Мәдени мұраны сақтау принциптерінің бірі – қайтымдылық, яғни затқа жасалған барлық араласулар толыққанды қайтымды болуы керек және зат консерватордың араласуына дейін болған күйіне қайта оралуы тиіс. Бұл принцип кәсіптік ортада басшылыққа алына берсе де, консервация саласында оған көп сын айтылды және қазір көптеген мамандар оны «бұлыңғыр ұғым» деп санайды. Сақтаудың тағы бір маңызды принципі – барлық өзгерістер мұқият құжатталғаны және түпнұсқадан анық ажыратылатыны тиіс. Жұмыс топтары және басқа да бастамалар консервацияның экологиялық тұрақты кәсіпке айналу жолдарын зерттеп келеді. Тұрақты консервация тәжірибелері мәдени институттардағы жұмыстарға да қолданылады.

Оқыту

Көп жылдар бойы мәдени мұраны сақтау оқытуы шәкірттік жүйесінде жүргізілді, онда шәкірт өзінің жұмысына қажетті дағдыларды бірте-бірте дамытатын. Консервацияның кейбір салаларында бұл әлі де осылай. Дегенмен, қазіргі таңда консерватор болу үшін қажетті білім көбінесе мәдени мұраны сақтау бойынша аккредиттелген университет курстарынан алынады. Университет, тәжірибелік дағдылар тұрғысынан шәкірттік жүйесіндегідей толыққанды білім бере алмайды, сондықтан жоғары білімнен өтуге қоса, мамандық студенттерін тәжірибеден өтуге ынталандырады. Мәдени мұраны сақтау – пәнаралық сала, себебі консерваторлардың білімі көркем өнер, ғылымдар (химия, биология және материалтануды қоса алғанда), сондай-ақ өнер тарихы, археология және антропология сияқты осымен байланысты пәндерді қамтиды. Олар сонымен қатар осы білімді қолдану үшін қажетті дизайн, өндіріс, көркемдік және басқа да арнайы дағдыларға ие. Мәдени мұраны сақтауды оқытатын әртүрлі оқу орындарындағы тәсілдер елдің білім беру және кәсіптік білім беру жүйесіне, сондай-ақ оқу орнының өзіне байланысты өзгеше болады. Америкалық консервация институты бұл туралы былай деп мәлімдейді: «Түсу шарттары әртүрлі, сондықтан үміткерлер алдын ала талаптар, өтініш беру процедурасы және оқу бағдарламасы туралы толық ақпарат алу үшін тікелей бағдарламаларға жүгінуге шақырылады».

Қауымдастықтар мен кәсіби ұйымдар

Мәдени мұраны қорғауға арналған қоғамдар әлемде көп жылдар бойы жұмыс істеп келеді. Осыған алғашқы мысал ретінде 1877 жылы Ұлыбританияда Ежелгі ғимараттарды қорғау қоғамын құруды қарастыруға болады. Бұл қоғам бүгінгі күнге дейін белсенді қызмет етеді. XIV Далай-лама және тибет халқы Тибет сахналық өнер институты және сегіз Тибет үйінің халықаралық желісі сияқты ұйымдармен бірлесіп, өздерінің мәдени мұрасын сақтауға жұмыс істейді. АҚШ-та мүшелік негіздегі ұйымдардың дамуында құрылыс мұрасы маңызды рөл атқарды. 1889 жылы Ричмонд қаласында Вирджинияның көнеліктерін сақтау қауымдастығы ретінде құрылған «Вирджинияны сақтау» тобы, АҚШ-тағы алғашқы штаттық тарихи сақтау ұйымы болды. Бүгінде кәсіби консерваторлар көптеген консервациялық қауымдастықтар мен кәсіби ұйымдарға қосылып, олардың қызметіне қатысады. Еуропада 1991 жылы 14 еуропалық консерватор-реставратор ұйымы E.C.C.O. – Еуропалық консерватор-реставраторлар ұйымдары конфедерациясын құрды. Қазіргі таңда 23 елде 6 мыңға жуық маманды, 26 мүше ұйымды, соның ішінде бір халықаралық ұйымды (IADA) білдіретін E.C.C.O., жылжымалы және жылжымайтын мәдени мұраны сақтау саласын қамтиды. Бұл ұйымдардың құрылу мақсаты – «мәдени мұрамызды сақтап қалушы консервация мамандарын қолдау». Бұл кәсіби стандарттарды ұстауды, зерттеулер мен жарияланымдарды насихаттауды, білім беру мүмкіндіктерін ұсынуды және мәдени консерваторлар, олармен байланысты мамандар мен халық арасында білім алмасуды ынталандыруды қамтиды.