Кіріспе
Босниялық жазушы және францискан монах Иван Франжо Юкич (8 шілде 1818 – 20 мамыр 1857) – Босния және Герцеговинадан шыққан босниялық жазушы және францискан монах. Оның өмірі мен мәдени және саяси мұрасы елдің мәдени тарихында есімдерін қалдырды, ол босниялық модернизмнің негізін қалаушылардың бірі ретінде есте қалады. Ол көбінесе Славолюб Бошняк деген псевдониммен жазған.
Ivan Franjo Jukić (8 July 1818 – 20 May 1857) was a Bosnian writer and Franciscan friar from Bosnia and Herzegovina, whose life and cultural and political legacy have left an indelible mark on the cultural history of the country, where he is remembered as one of the founders of Bosnian modernism. He mainly wrote under the pseudonym Slavoljub Bošnjak .
Өмірбаян
Иван Юкич Осман империясының Баня-Лука қаласында (қазіргі Босния және Герцеговина) Жозо мен Клара Юкичтің отбасында дүниеге келді. Оның әкесінің әкесі Герцеговинадан көшіп келген. 1830 жылы ол Фойница монастырына жіберілді және діни есімін Франьо деп алды. 1835 жылы Загребке келіп, философияны оқыды және Иллирия қозғалысының жетекші тұлғаларымен танысты. Загребте білім алған басқа босниялық францискандар сияқты, ол да Иллирия идеологиясын қолдады. Загребке келгеннен кейін ол бірден Даника Илирскамен ынтымақтастыққа түсті. 1837 жылы теологияны оқу үшін Веспремге барып, онда алғашқы өлеңдерін жазып, бұрын Загребте танысқан Людевит Гайға жіберді. Венгрияда Юкич Йованович есімді босниялық саудагермен кездесті, ол Юкич пен оның үш жас досын Боснияны Осман империясының үстемдігінен азат ету үшін көтеріліс жоспарлап жатқанына көндірді. Төрт адам 1840 жылы Боснияға көтеріліске көмектесу үшін оралды. Бірақ келген соң Орашьеден келген фра Маријан Шунжич оларды қарсы алып, бұл идеяның сол кезде үмітсіз екенін айтты және оларды Фойница монастырына, францискан провинциалына оларға Босниядан тыс жерде пана табуды ұсынатын хатпен жіберді. Олар Дубровникке жіберілді, онда келесі екі жылды қауіпсіздікте өткізді. Дубровникте Юкич «Серб-Далмация журналының» (Srpsko dalmatinski magazin) редакторы Божидар Петрановичпен танысты, ол Юкичтің алғашқы кітаптарын жариялады. 1842 жылы Юкич Боснияға оралып, саяхатын сипаттады, сондай-ақ 1843 және 1845 жылдары Боснияға, Славонияға және Далмацияға сапарлар жасады. 1846 жылы ол тағы екі жылға Фойница монастырына орналасты. Ол Людевит Гайға ағарту мақсатында әдеби қоғам құру ниетін білдірген хат жіберді, бірақ бұл жоспар іске аспады. 1848 жылы Юкич Варкар Вакуфқа (Мрконжич Град) капеллан болып тағайындалды. 1849/1850 жылдары ол мектебінде 30 католик және 17 православие оқушысы бар екенін хабарлады, бұл Боснияда діни белгісіне қарамастан оқушылар бірігіп оқитын алғашқы мектеп болды. Ол жерде фра Грга Мартичпен бірге босниялық губернатор Омар Паша туралы «Славодобитница» әнін жазды, ол Омар Пашамен дос болған. Алайда 1851 жылы ол «Босния мен Герцеговинадағы христиандардың тілектері мен өтініштері» атты манифесті жариялады, бұл Омар Пашаның наразылығын тудырды, осылайша ол Стамбулға қуылды және туған жеріне қайта оралмауға бұйрылды. Юкич содан кейін Римге, содан кейін біраз уақыт Далмацияда болып, қайта Римге, содан кейін Анкона мен Венецияға көшті. 1854 жылы ол Đakovo-ға көшіп барды, онда епископ Строссмайер оған Трнава мен Дреньеде қызмет ететін шіркеу тауып берді. Бірақ 1856 жылы Юкич ауыр сырқатқа шалдығып, емделу үшін Венаға баруға мәжбүр болды. Юкичтің өмірі 1857 жылы 38 жасында Венада, сол кезде Австрия империясының құрамында қайтыс болғанмен қысқарып қалды.
Жұмыс және әсері
Біз, босниялықтар, бұрын әйгілі халық болғанбыз, енді тірі қалғандарымыз санаулы, ғылымның достарымыз бізді славян ағашынан жұлынып түскен бас ретінде көріп, жанымызға ашып жатыр. Ұзақ жылдар бойы сақталған беймәздіктен ояну уақыты келді; бізге тостаған беріңіз, дағдарының құдығынан толыққанды білім мен даналықты қабылдайық; ең алдымен, жүрегімізді ғиреншіліктен тазартуға тырысып, кітаптар мен журналдарға ұмтылайық; басқалар не істегенін көрейік, сонда ғана қарапайым халқымызды надандықтың қараңғысынан шындықтың нұрына жеткізе аламыз. Босния тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірінде өмір сүрген Юкич, Хусейн Градащевич басшылығымен босниялық мұсылман ақсүйектерінің көтерілісіне және олардың күйреп бара жатқан империясында жаңғырту реформаларын жүргізуге тырысқан Осман әкімшілігіне қарсы күресіне куә болды. Ол оңтүстік славяндар үшін либералды азаматтық тәртіп, теңдік және ұлттық бостандық идеясын қолдады. Бұл ретте ол Сербия мен Хорватиядағы ұқсас қозғалыстардың идеализмі мен ұлттық тәуелсіздікке деген күшті ұмтылысын ұстанды. Мариян Шунжич, Мартин Недич, Яко Балтич, Блаж Иосич және Фраго Мартичпен бірге Юкичтің мәдени және саяси бағыты Босния Сребренинаның францискандық провинция ретіндегі парасаяси дәстүріне негізделді, ол сол кезде Осман Балқанындағы Католик шіркеуінің ықпалындағы жалғыз ресми танылған ұйым еді. Босния мен Герцеговинадағы алғашқы әдеби журналдың негізін қалаушы және редакторы – «Босниялық дос» (Bosanski prijatelj) Юкич дінге тәуелсіз мәдени сәйкестікті жақтады, ол діни көзқарастан хабардар емес, жалпы азаматтық білім беру идеясын жүзеге асырды. Иван Ловренович өзінің «Босниялық хорваттар» еңбегінде айтқандай, босниялық микрокосмның этникалық және діни шекаралары абсолютті де, Құдайдан берілген де емес. Журнал Босния мен Герцеговинадағы газеттердің алға басушысы болды, көптеген тарихшылар оны алғашқы газет деп атайды. Ол, бірінші нөмірдің толық авторы Юкичтің айтуынша, «таза хорват тілінде» жарық көрді. Тарихи, мәдени және этнологиялық тақырыптар хорват корпусының тарихи оқиғаларын, адамдарын және әдет-ғұрыптарын қамтыды. Алғашқы екі саны тек католик авторларына арналды. Газетте қолданылған «Бошняк» термині тек католик және шығыс православиелік халықты білдірсе, босниялық мұсылмандар үшін «босниялық түрік» термині қолданылды. Мысалы, мемлекеттік мектептерге қаражат жинауды жақтаған Юкич мұсылмандарды ескермей, тек «екі діннің» христиандарына арналған мектептерді қарастырды. Юкичтің 1850 жылғы Осман үкіметіне жолдаған атақты меморандумы «Želje i molbe kristjanah u Bosni i Hercegovini, koje ponizno prikazuju njegovom veličanstvu sretnovladajućem sultanu Abdul Medžidu» Босния мен Герцеговина тарихындағы еуропалық рухтағы азаматтық конституцияның алғашқы жобасын білдіреді. Онда Юкич Боснияның католик және православиелік халқын енді «рая» деп емес, сол кездегі босниялық қоғамның басқарушы мұсылман тобы сияқты Осман империясының азаматтары деп атауды талап етеді. 1851 жылы Юкич Босния тарихын жариялады. Онда ол босниялық мұсылман аристократиясы «өздерінің жерін қорғау үшін мұсылмандыққа өткен жаман христиандардан шыққан» деп жазды. Алайда, Юкичтің ұлттық белгілілігі әрқашан болды. Ол негізінен босниялық ретінде танылды (ол үнемі Slavoljub Bošnjak (славофил босниялық) псевдониммен жазды), осы кеңістікте тұратын барлық этникалық және діни топтарды қамтуға тырысты. Ол барлық оңтүстік славяндардың ортақ мәдени бірегейлігі ретінде тек иллириялық мәдени бірегейлікті мойындады; алайда ол Боснияның болашағы мен тағдырын ұлттық және ұйымдық бірлікпен ғана байланыстырды. Оның өліміне дейін босниялықтар мен герцеговиналықтардың ұжымдық мәдени бірегейлігі туралы басқа идея одан маңыздырақ болған жоқ немесе одан күшті жақтаушысы болған жоқ.