Селенолдар – органикалық қосылыстар, құрамында C-Se-H тобы бар. Селеноцистеин аминқышқылы да осы классқа жатады. Тиолдармен ұқсас, бірақ байланыс ұзындығы өзгеше.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Химиялық қосылыстар класы
Class of chemical compounds
Селенолдар – байланыстылығы |C\sSe\sH|auto=1 функционалдық тобын қамтитын органикалық қосылыстар. Селенолдар кейде селеномеркаптандар және селенотиолдар деп те аталады. Селенолдар – органоселен қосылыстарының маңызды кластарының бірі. Белгілі селенол – селеноцистеин аминқышқылы.
Selenols are organic compounds that contain the functional group with the connectivity |C\sSe\sH|auto=1. Selenols are sometimes also called selenomercaptans and selenothiols. Selenols are one of the principal classes of organoselenium compounds. A well known selenol is the amino acid selenocysteine.
Құрылымы, байланысы, қасиеттері
Селенолдар тиолдарға ұқсас, бірақ C–Se байланысы 196 пм шамамен 8% ұзағырақ. C–Se–H бұрышы 90°-қа жуық. Байланысқа Se-дегі дерлік таза p орбиталдары қатысады, сондықтан бұрыш 90°-қа жақын болады. Se–H байланысының энергиясы S–H байланысынан әлсіз, сондықтан селенолдар оңай тотығады және H атомын донор ретінде тасымалдайды. Se–H байланысы S–H байланысынан әлдеқайда әлсіз, бұл олардың сәйкес байланыс диссоциациялық энергиясында (BDE) көрініс береді. C6H5SeH үшін BDE 326 кДж/моль, ал C6H5SH үшін BDE 368 кДж/моль. Селенолдар тиолдарға қарағанда 1000 есе күшті қышқылдар: CH3SeH-ның pKa-сы 5,2, ал CH3SH-ның pKa-сы 8,3. Депротондылу селенолат анионын, RSe– құрайды, олардың көпшілігі жоғары нуклеофилді және ауада тез тотығады. Селенолдардың қайнау температурасы тиолдарға қарағанда сәл жоғары болады. Бұл айырмашылық үлкен атомдар үшін күшті Ван-дер-Ваальс байланысының маңыздылығының артуымен байланысты болуы мүмкін. Ұшпалы селенолдардың өте жағымсыз иісі бар.
Selenols are structurally similar to thiols, but the |C\sSe bond is about 8% longer at 196 pm. The |C\sSe\sH angle approaches 90°. The bonding involves almost pure p orbitals on Se, hence the near 90 angles. The |Se\sH bond energy is weaker than the |S\sH bond, consequently selenols are easily oxidized and serve as H atom donors. The Se H bond is much weaker than the |S\sH bond as reflected in their respective bond dissociation energy (BDE). For |C6H5Se\sH, the BDE is 326 kJ/mol, while for |C6H5S\sH, the BDE is 368 kJ/mol. Selenols are about 1000 times stronger acids than thiols: the pKa of |CH3SeH is 5.2 vs 8.3 for |CH3SH. Deprotonation affords the selenolate anion, |RSe−, most examples of which are highly nucleophilic and rapidly oxidized by air. The boiling points of selenols tend to be slightly greater than for thiols. This difference can be attributed to the increased importance of stronger van der Waals bonding for larger atoms. Volatile selenols have highly offensive odors.
Қолданылулары мен пайда болуы
Селенолдардың коммерциялық қолданылуы шектеулі, себебі селеннің уыттылығымен қатар |Se-H| байланысының тұрақсыздығы да оған кедергі келтіреді. Олардың конъюгацияланған негіздері – селенолаттар да органикалық синтезде аз қолданылады.
Selenols have few commercial applications, being limited by the toxicity of selenium as well as the sensitivity of the |Se\sH bond. Their conjugate bases, the selenolates, also have limited applications in organic synthesis.
Биохимиялық рөлі
Селенолдар белгілі бір биологиялық процестерде маңызды. Сүтқоректілерде кездесетін үш ферменттің белсенді орындарында селенолдар бар: глутатион пероксидаза, йодтиронин дейодиназа және тиоредоксин редуктаза. Бұл белоктардағы селенолдар селеноцистеин аминқышқылының бір бөлігі болып табылады. Метанселенолдың прекурсорлары қатерлі ісіктердің алдын алу және емдеуде белсенді зерттеледі. Бұл зерттеулерде метанселенол этанселенолдан (CH3CH2SeH) немесе 2-пропанселенолдан ( (CH3)2CHSeH) гөрі биологиялық жағынан белсендірек болып табылады.
Selenols are important in certain biological processes. Three enzymes found in mammals contain selenols at their active sites: glutathione peroxidase, iodothyronine deiodinase, and thioredoxin reductase. The selenols in these proteins are part of the essential amino acid selenocysteine. Precursors of methaneselenol are under active investigation in cancer prevention and therapy. In these studies, methaneselenol is found to be more biologically active than ethaneselenol (|CH3CH2SeH) or 2 propaneselenol (|(CH3)2CH(SeH)).
Қауіпсіздік
Органоселенді қосылыстар (немесе кез келген селенді қосылыстар) денсаулық үшін іздеме мөлшерде Se қажет болғанына қарамастан, жинақы у болып табылады.
Organoselenium compounds (or any selenium compound) are cumulative poisons despite the fact that trace amounts of Se are required for health.