Кіріспе

Луи Массиньон (25 шілде 1883 – 31 қазан 1962) – француз католик ғалымы, исламды зерттеуші және католиктер мен мұсылмандардың өзара түсіністігін дамытудың алғашқы қадамдарын жасаған тұлға. Ол ХХ ғасырда католик шіркеуінің исламмен қарым-қатынасына зор ықпал етті және исламның католиктер арасында Ыбырайым діні ретінде қабылдануына септігін тигізді. Өзі католик болғанымен, ол исламды іштен түсінуге тырысты, соның нәтижесінде Батыста исламға деген көзқарасқа үлкен әсер етті; оның ішінде, католик шіркеуінің исламмен диалог құруына жағдай жасады. Кейбір ғалымдар оның зерттеулері, ислам мен мұсылмандарға деген құрметі және исламтану саласындағы талантты шәкірттерді тәрбиелеуі, Екінші Ватикан кеңесінде қабылданған Lumen gentium және Nostra aetate құжаттарындағы исламға деген оң көзқарасқа жол ашты деп санайды.

Өмір

Луи Массиньон Париждің жанындағы Ноген-сюр-Марн қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Фернан Массиньон (1855–1922), Пьер Рош атты псевдониммен суретші және мүсінші болған, ол романшы Жорис Карл Гюйсманның жақын досы еді. Әкесі күмәнданушы болса, анасы Мария Ховин Массиньон терең діни сезімге ие болды және оның алғашқы және ең маңызды діни әсері болды. Гюйсманның Рим католиктігіне өтуі, жас Луиге 1901 жылдан бастап Гюйсманның 1907 жылы қайтыс болуына дейін жалғасқан достық және тәрбиелік қарым-қатынастағы алғашқы маңызды шабыттың бірі болды.

Зерттеулер

Луи Массиньон өзінің оқуын Париждегі Луи-ле-Гранд лицейінде бастады (1896), онда ол сыныптасы Анри Масперомен, кейіннен белгілі синологпен дос болды. Бакалавриатты бітіргеннен кейін (1901) ол Алжирге алғашқы сапарына барды, онда оның отбасының жоғары колониялық шенеуніктермен байланысы болды: Генри де Виалар, Генри де Кастрис және Париждегі Колледж де Францияда мұсылман әлеуметтану кафедрасын құрған Альфред Ле Шателье. 1902 жылы ол оқуын жалғастырып, Оноре д’Урфе туралы эссесі бойынша [[Лицензиат (дәреже) ]] алып, көптеген араб тақырыптарының біріншісіне кірісті: 15 ғасырдағы Фес гильдиялары. 1904 жылы Мароккодағы зерттеулерінің бастауларын зерттеу кезінде, шөлдегі қауіпті жағдайдан кейін ол өзін араб тілін зерттеуге арнауға серт берді. 1906 жылы ол жоғары білім туралы дипломын алды.

Мәсіхшілікті қабылдауы

1907 жылы ол Месопотамияға археологиялық миссияға жіберілді. Бағдадта ол үлкен мұсылман әулетінің – Алуситің қонағы болды, олар оған өмір бойы сақтайтын араб қонақжайлылығының ерекше дәстүрін таныстырды. Алуситер 1908 жылы – Жас түрк революциясының қайнаған кезінде – оны «шпион» деп айыптап тұтқынға алып, өлтіруге әрекеттенгенде, шөлдегі аса қауіпті жағдайдан құтқарды. (Алуситер сонымен қатар оған 10 ғасырдың мистигі әл-Халлаж туралы зерттемесі үшін қажетті материалдарды жинауға көмектесті.) Осы тұтқындық және мұсылмандық руханиятты танысу оның христиан дініне келуіне әкелді: өлім қатері оны терең қайғыға батырып, өткен өмірі үшін өкініш сезінді, өзін-өзі өлтіруге талпыныс жасады, содан кейін малярия немесе күн мен шаршау салдарынан келген инсульт деп диагностикаланған санасыздыққа түсті, және соңында ол Құдайдың «бейтаныс адамның келуі» ретінде пайда болғанын сезінді, ол оны басып, әлсіз қалдырды, өзін басқаларды қатал бағалағаны үшін кінәлі сезінді және тіпті өзінің жеке басын жоғалтып алды. Бірақ ол осы келуді өзінің (сыртқы) тұтқындықтан босатылуы және Парижге оралатындығының кепілі ретінде қабылдады. Ол өзінің санасыздық күйін «[өзінің] жанының мәжбүрлі түрленуіне [өзінің] миының реакциясы» деп түсіндірді. Ол ауруынан тез жазылып, тағы бір рухани тәжірибеге ие болды және Ирактың кармелит дін қызметкері, Пьер Анастас Мари де Сен-Элидің серігі ретінде Бейрутке сапарлады. Бейрутта ол Пьер Анастаске мойынұсап, католик дініне өткенін растады. Массиньон Құдаймен кездесуі мен оның дінге келуіне тірі және қайтыс болған достарының, соның ішінде Жоррис Карл Гюйсманс пен Шарль де Фуконың (1858–1916) көмектескенін терең сезінді, олар да мұсылмандық ортада Құдайды таныған. Осылайша, оның дінге келуі олармен өмір бойы байланыста болуының берік негізін қалады. Ол Массиньонды өзінің рухани мұрасының орындаушысы етті: Исаның кішкентай бауырларын құру ережесі, Луи Массиньон шіркеу басшыларының имприматурасы туралы ұзақ күмәнінен кейін 1928 жылы оны жариялауға қатысты. Алайда Массиньон Фуконың Таманрассеттегі туарегтер арасында шамадан тыс өмір сүруге шақыруын қабылдамады. Оның орнына, 1914 жылдың қаңтар айында ол кузені Марсель Дансар Тестелинге үйленді. Оның қызы – лингвист және этнограф Женевье Массиньон.

Бірінші дүниежүзілік соғыстағы қызмет

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол 17-ші француз отаршылдық дивизиясының штаб-пәтерінде 2-ші бюроның (француздық барлау) аудармашы офицері болды. Ол арабист және исламист ретіндегі тәжірибесіне сүйене отырып, уақытша капитан дәрежесінде Сайкс-Пико миссиясына (1917) жіберілді. Бұрынғыда, 1916 жылы Македония майданында өз еркімен жұмыс істеп, екі рет мақталып, батылдығы үшін медаль алғаннан кейін ол осы миссияға тағайындалды. Осы миссия аясында ол 1917 жылы тамызда Каирде Т. Е. Лоуренспен танысты, және Массиньонды Шариф Хусейннің көтерілісіне қосылған, британдықтар мен француздармен жаттықтырылған Араб легионына қосу жоспарланған болатын. Ол Лоуренспен, соның ішінде өзінің "Мусульмандық әлемнің жылнамасы" үшін үлгі болған "Арабияға арналған нұсқаулық" туралы бірнеше достық әңгімелер өткізді. Олар екеуі де 1917 жылғы Балфур декларациясының жариялануынан кейін араб-англо-француз қарым-қатынасының күйреуінен кейін ұят пен сатқындық сезімін бөлісті. Массиньон Лоуренстің жарияланған хаттарындағы достар тізіміне енбегені, Лоуренс Массиньонның арабтану саласына қосқан үлесіне зияткерлік қызығушылық танытпағанын білдірмейді, себебі ол өзінің мансабын әуесқой франкофил ретінде бастағанын еске алу керек.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ғылыми еңбектер

1919 жылғы 15 маусымда Массиньон Париждегі Франция колледжінде мұсылман социологиясы және социографиясы кафедрасына шартты түрде тағайындалды. 1926 жылдың қаңтар айында, кафедраны құрған және сол кезде оны басқарған Альфред ле Шателье зейнеткерлікке шыққанда, Массиньон аталған кафедраны толыққанды иеленді. Ол исламға қатысты әртүрлі тақырыптар бойынша зерттеулер жүргізді, мысалы, әл-Халлаж өмірі, Мұхаммедтің серігі Салман Пактің өмірі және үш ібраһими діндер үшін Ыбырайымның маңызы. 1911 жылдан бері ол «Мұсылман әлемі» журналын шығарып келді. 1914 жылы аяқтаған әл-Халлаж туралы төрт томдық докторлық диссертациясы 1922 жылы жарық көрді. Ол мистиктің өміріне қатысты жұмысын өмірінің соңына дейін жалғастырды және әл-Халлаждың мұсылман руханиятындағы маңызды тұлға екенін көрсетті, бұл зияткерлік пікірсайыстарда, өнерде, поэзияда және аңыздарда көрінеді. Оны көптеген адамдар исламдағы салыстырмалы түрде маңызсыз тұлғаға артық көңіл бөлгені үшін сынады: әсіресе, Эдвард Саидтың «Ориентализм» еңбегінде өткір сын айтылды. Сондай-ақ, оның исламға деген ашықтығына көптеген католиктер күдікпен қарады.

Діни міндеттер

1930 жылдары Ассиздік Франциск оның өмірінде маңызды рөл атқарды: 1931 жылы Массиньон францискандық терциар болып, «Ибраһим» есімін қабылдады (Авраамның періштелерге көрсеткен меймандостығына орай). 1934 жылдың 9 ақпанында ол және жастық шағынан танысы Мэри Кахил Египеттегі Дамиетта қаласындағы тастап кетілген Францискан шіркеуінде дұға етті, осы шіркеуде 1219 жылы Ассиздік Франциск Сұлтан әл-Малик әл-Камилмен кездескен еді. Олар бадалия («орнына қою») антын қабылдап, мұсылмандар үшін өз өмірін құрбан етуге міндеттенді, «олардың дінін өзгертпеу үшін, тек Құдайдың еркі олар арқылы және олардың көмегімен орындалсын үшін». Осы ант 1947 жылы Бадалия дұға қауымдастығының ресми құрылуына әкелді, алғашқыда Каирде, содан кейін Парижде. 9/11 шабуылдарынан кейін Бадалия дұға топтары Бостон мен Вашингтонда да құрылды. Мэри Кахилдың ынталандыруымен және Папа Пий XII-нің рұқсатымен ол 1949 жылдың 5 ақпанында мелкиттік грек-католик дініне ауысты, бұл оның Католик шіркеуінде қала беретінін, бірақ енді Рим обрядымен байланысы болмайтынын білдірді. Керісінше, мелкиттік шіркеу араб католиктерінен тұрады және оның Византия обряды бойынша қызметтері араб тілінде өткізіледі. Бұл Массиньонға араб христиандары мен мұсылмандарына жақындауға мүмкіндік берді. Грек-католик болғандықтан, ол үйленгеніне қарамастан, дін қызметкері бола алатын еді (бірақ оның грек-католицизміне ауысуының себебі осы емес еді). Ол 1950 жылдың 28 қаңтарында Патриарх Максим IV-нің рұқсатымен епископ Камель Медавардың қолынан дін қызметкері етіп тағайындалды, бұл тағайындауға Ватикан тарапынан кейбір қарсылықтар болғанымен, соңында оның дін қызметкерлігі қабылданды. Дің қызметкері болу Массиньон үшін өз өмірін басқалар үшін, әсіресе мұсылмандар үшін құрбан етуді білдірді.

Діни көзқарастар

Католик дінінде мықты негізделген Массиньон ислам теологиясы мен амалдарынан да шабыттанды, бұл оны діни мәселелерде өте дербес ойлауға жетеледі, бірақ ол ешқандай түрде дінге қарсылық танытпады.

Діндік наным-сенімдер

Массиньонның сенімі қасиетті қонақжайлылық (дияфа), жомарттық (карам) және мистикалық орынбасару (бадалия) негізгі ұғымдарымен сипатталады.

Қасиетті қонақжайлық

Қасиетті қонақжайлылық, исламның қонақжайлылыққа қатысты пәрменінен туған ұғым, Массиньонның пікірінше, кез келген адамды қабылдауды және тіпті оған қызмет етуді, оны өзгертуге тырыспай немесе басқаша болуын қаламастан талап етеді. Бұл ұғым Иса Мәсіхтің өмірінде де терең тамырлар тартқан – Ол "қонақжайлылық сұрап, айқышқа шегеленіп қайтыс болды", осылайша тіпті өз жазалаушыларының зорлық-зомбылығын да қабылдады. Осы принцип әртүрлі этностар арасындағы бейбіт бірлесуге оның мызғымыз сенімін қалыптастырды, соның салдарынан ол арабтардың Палестинадан күштеп шығарылуына қарсы айқын позиция білдірді, сондай-ақ (әуел басында) Алжирдің отаршылдықтан азат етілуіне де қарсы болды, бұл француз алжирліктері мен алжирлік еврейлердің, "пидс-нуарлардың" эмиграциялануын және көп дінді Алжирдің өміршеңдігінің аяқталуын білдіретін.

Орналастыру және араласқандық

Мистикалық алмастыру тұжырымдамасы алғаш рет Массиньонға Хьюсманның Скидамдық әулие Лидвиннің өмірбаяны арқылы ұсынылды, "оның өмірі жазушының өзгелердің күнәларын өз қиналыстарымен өтеуге болатынына сенуін көрсетеді". Бұл түпкілікті түрде Иса Мәсіхпен байланысты ұғым, Оның айқышқа ілінген азаптары, Пауылдың сөзімен айтқанда, адамзатты күнәдан босатып, құтқарды. Ол сондай-ақ шапағаттың күшіне сенді, яғни басқалар үшін дұға етуге, және осы күшті өзі сезінді, әсіресе христиан дініне өту кезінде. Осы ойға орай, Массиньон өмірін мұсылмандар үшін құрбан етуді қалады, міндетті түрде оларды дінге қайтару үшін емес (олардың діни айырмашылықтарына төзбеу оның қасиетті меймандостық идеясына қайшы келер еді), бірақ Құдайдың құдіреті олар арқылы іске асса. Сондай-ақ, ол кейін өмірінде дін қызметкері болуды өзінің өмірін басқалар үшін құрбан етудің бір жолы деп қарастырды.

Исламның көзқарасы

Массиньонның пікірінше, ислам – Мұхаммедтің шынайы шабытына негізделген дін, ол оған Алланың бірлігін (таухидті) көрсетті. Бұл шабыт Мұхаммедтің араб халқының тегін Киелі кітаптағы Исмаил тұлғасынан табу арқылы толықтырылды. Сондықтан ол исламдағы аянды «Исмаил мен араб ұлты үшін Ыбырайымның дұғасына (құдайлық) рақымның құпия жауабы» деп санайды. Массиньон аян үш кезеңнен тұрады дейді: біріншісі – патриархтарға, оларға табиғи дін ашылды, екіншісі – Мұсаға Заңның ашылуы, үшіншісі – Мәсіх және оның Құдайдың сүйіспеншілігін ашылауы. Оның пікірінше, ислам – ата-бабалардың табиғи дініне оралу, «онда Алланың мәнін білу мүмкін емес» және адам тек Құдайдың қасиеттері туралы аян етілгенді қабылдап, Оның заңдарына сәйкес келуі керек, бұл заңдар арқылы Құдаймен бірігуге ұмтылмауы керек. Бұл модельдің әртүрлі кезеңдері, Массиньонның сөзінше, ислам мен, бір жағынан, яһуди және христиан діндері арасындағы моральдық мәселелердегі айырмашылықты түсіндіреді, мысалы, исламның көп әйел алуға рұқсат беруі немесе соғысты қабылдауы. Сондықтан Мұхаммедті көп әйел алуы және соғысқа қатысқаны үшін сынау абсурд болар еді; оның үшін бұл жамандық емес еді. Бұған қоса, көп әйел алу исламнан бұрын яһудилерде де қабылданған және жиі қолданылған, Дәуіт патшаның, Сүлеймен патшаның және тіпті Мұса пайғамбардың көптеген әйелдері болған. Массиньон исламды көбінесе нағыз және бастапқы дін ретінде сипаттайды, бірақ мұсылмандық сенімге немқұрайлылықпен қарамай, исламның өмір сүруінде Құдайдың еврейлер мен христиандармен жасаған одақтарынан шеттетілгендердің наразылығын және таңдалғандардың, яғни еврейлер мен христиандардың адалсыздығын сынап бағалайды. Сондықтан христиандар исламның болуы арқылы қарапайым қасиеттілікпен өмір сүруге шақырылуы керек, бұл мұсылмандық ортадан келген адам үшін қиын, бірақ мүмкін емес емес, және оның шындығын түсіну қажет. Ыбырайымнан тараған ортақ тегін ескере отырып, христиандар мұсылмандарға әрқашан Ыбырайымдағы бауырлар ретінде, «сенім мен құрбандықтың бір рухымен біріктірілген» және мұсылмандардың құтқарылуы үшін өз өмірін мистикалық алмастыру арқылы ұсынуы керек, «Иса Мәсіхке, бауырларының атынан, сенім, құлшылық және махаббат беруге, олардың Евангелияны толық білмеуіне байланысты мүмкіндік бермейтін нәрсені». Ол оларды Мәсіхтің құтқарылуына енгізуді қалайды, бірақ олардың өзі христиан болуын қажет етпейді; сыртқы түрлендіру оған қажет сияқты көрінбейді, ол мұсылмандардың ислам ішінде «ішкі түрлендіруін» көздейді. Сондай-ақ, ол исламда аянның одан әрі дамуына мүмкіндіктер бар екенін көрді: Массиньонның айтуынша, исламның бастапқы миссиясы – Құдайдың бірлігі туралы хабарды, тіпті зорлық-зомбылық арқылы тарату, барлық бейімдеушілерді оны мойындауға мәжбүрлеу. Алайда, исламда зорлық-зомбылықтан бас тартуға бейімділік те бар, оны хаж кезінде Арафат тауындағы өз-өзіне құрбандық арқылы анық байқауға болады. Массиньон мұсылман әулиелерінің өз бауырларының орнына құрбан болуы исламды аян жолында алға жылжытуға көмектеседі деп санайды. Ол тіпті кейбір ислам әулиелеріне, әсіресе әл-Халладжға үлкен құрметпен қарады.

Саяси көзқарастар

Массиньонның саяси қызметі әртүрлі халықтар мен діндердің бейбіт бірлесіп өмір сүруіне сеніммен (бұл түбегейде оның қасиетті қонақжайлылық туралы діни ұғымынан туындаған) және Гандидің зорлықсыз әрекеттер принциптерімен (сатьяграха және ахимса) жетекшілік етілді.

Католиктердің Массиньонға деген көзқарасы

Католицизмге әрқашан адал болып, кез келген синкретизмге күдік тудырмауға тырысқанмен, Массиньонның көзқарастары көптеген католиктер тарапынан сынға алынды, олар оны синкретист, "католик мұсылман" деп есептеді, бірақ бұл мақтау ретінде Рим папасы Пий XI тарапынан да қолданылды. Массиньонның исламды бағалауы католиктердің исламға деген көзқарасының өзгеруіне зор ықпал етті, бұл Ватикан II декларациясының Nostra aetate-де көрініс тапты, ол исламды жоғары бағалауды көрсетеді және дәстүрлі миссионерлік тәсілмен қатар, басқа діндермен құрметті диалог туралы да айтады. Ол Ватикан II ашылғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды, бірақ Пий XI, Пий XII және Иоанн XXIII папаларымен болған байланыстары осы қайта бағдарлауға жол ашты.

Массиньонның назарын сынға алу

Массиньонды кейде мұсылмандар исламның басты ағымы маргиналды санайтын мұсылман тұлғаларына, мысалы әл-Халлажға, тым көп мән бергені үшін, сондай-ақ суфизмге артық көңіл бөлгеніне, ал исламдық құқық тәжірибесіне (заңгерлікке) жеткіліксіз көңіл бөлгені үшін сынады. Мұсылман емес араб-американдық ғалым Эдвард Саид Массиньонның Халлажды "исламның басты діни жүйесінде тыйым салынған құндылықтарды бейнелеу және оларды іске асыру үшін пайдаланды" деп жазды. Массиньон өзі бұл жүйені негізінен Халлаж арқылы айналып өту мақсатымен сипаттады.

Оқушыларының пікірлері

Өзінің "Батыстың айнасындағы Ислам" (1963) диссертациясында оның голландтық студенті Ж. Ж. Ваарденбург Массиньонның қағидаларын былайша түйіндеді: "1° Құдай Өзін қашан және қалай қаласа, солай ашуға ерікті. 2° Құдайдың іс-қимылы рақым әлемінде жүзеге асырылады, ол христиан дінінен тыс жерде де болуы мүмкін; оны Исламда, мистикалық шақыруларда табуға болады. 3° Діни жаңару экзистенциалдық сипатқа ие, діни нысан ізденуші үшін маңызды. 4° Діни ғылым – бұл сөздің толық мағынасында діни зерттеу: ол рақымның ашылуы (яғни, Киелі Рухтың жұмысы, Рух Алла, Киелі Рух)". Сейед Хосейн Наср оны "католик, ғалым, исламтанушы және мистик" деп сипаттады, Луи Массиньонның 100 жылдығына арналған 1983 жылғы естелік шарасында оған арнаған құрметінің ішінде. Католик: Ол діни биліктің Блаженный Шарль де Фуконың (1858–1916) диктант еткен Исаның кіші бауырларының Ережесін қабылдауында маңызды рөл атқарды. Ғалым: 29 жасында (1912–1913 жж.) ол Мысырдың Каир университетінде философия тарихы бойынша 40 лекцияны араб тілінде оқыды; 1922 жылдан 1954 жылға дейін ол Альфред Ле Шателье 1902 жылы құрған, Алжир, Тунис және Марокконың қолдауымен Франция колледжіндегі Мұсылмандық әлеуметтану кафедрасын басқарды. Исламтанушы: Ол батыста ерте суфизмді зерттеуде пионер болды, екі маңызды еңбек жазды; 1° Essay sur les origines du lexique technique de la mystique musulmane (Guenther ed., Paris 1922). 2° La Passion d'al Hallâj (Guenther ed., Paris 1922). Мистик: Ол өзінің сенімінің терең руханилығын христиандық пен Ислам арасындағы дінаралық диалогта толыққанды өмір сүрді; Сейед Хосейн Наср сипаттағандай, "ал-баракат әл-исауия" күйінде.