Кіріспе

Бразилияда отаршылар мен жер иелері арасындағы жер үшін партизандық соғыс Контестадо соғысы (Guerra do Contestado) – отаршылар мен жер иелері арасындағы жер үшін партизандық соғыс, соңғысын Бразилия мемлекетінің полициясы мен әскери күштері қолдады, ол 1912 жылдың қазан айынан 1916 жылдың тамызына дейін созылды. Соғыс елдің оңтүстік аймағында, ағаштар мен ерба-матеге бай аймақта болды. Бұл аймақ Парана және Санта-Катарина штаттары мен Аргентина арасында даулы болғандықтан Контестадо деп аталды. Соғыстың себебі – аймақтағы әлеуметтік шиеленістер, оның негізгі себебі кабоклостар тарапынан жер иелігін реттеуге қатысты жергілікті наразылықтар еді. Конфликт діни фанатизммен сипатталды, бүлікші кабоклостардың мессиандық сенімдері мен діни соғысқа қатысқанына сенуі осыған дәлел. Сонымен қатар, бұл халықтың материалдық жағдайына қанағаттанбауының көрінісі болды. Екінші монах та Жоао Мария деген атпен танылды, бірақ оның нағыз аты Атанас Маркаф, ол сириялық тегінен болуы мүмкін. Ол 1893 жылғы Федералистік революция кезінде көпшілік назарына ілікті, ол Марагато фракциясына жатты және беделді, тіпті мессиандық бейнеге ие болды. Ол өз заманындағы саяси оқиғалар туралы болжамдар жасады. Ол Игуасу мен Уругвай өзендері арасындағы аймақта белсенділік танытты. Діни қызметінен бөлек, ол 1908 жылы аймақтан кетуіне дейін емші ретінде де танымал болды. Алайда, Вила-де-Пальмас полициясының мәліметіне сәйкес, ол Мигель Лусена де Боавентура есімді, зорлау қылмысы үшін сотталған, әскерден дезертир болған адам еді. Жоао Марияның аймақтағы танымал тұлғамен байланысы бар деген мәлімдеме, оның өткенінің құпиялылығы және емші ретіндегі мінез-құлқының нәтижесінде Хосе Мария көп ұзамай аймақта құрметті және ықпалды тұлғаға айналды. Ол жергілікті тұрғындардың діни жақтастарын жинады және көптеген кереметтер жасады деп айтылды, олардың ең танымалдарының бірі – басқа адамды қайта тірілту. Сонымен қатар, келісімшартқа сәйкес, трастқа байланысты тағы бір компания – Оңтүстік Бразилияның ағаш және отарлау компаниясы ағаш өндіру және кейіннен жерді қайта сату құқығына ие болды. Бірақ құрылыс жұмыстары аяқталғаннан кейін көптеген адамдар жұмыссыз қалды немесе баруға жер таппады (өйткені темір жолдың маңындағы жердің көп бөлігі заңды түрде Трастқа тиесілі болды), бұл жергілікті наразылықты күшейтті. Ол сауатсыз шаруаның бірін "Бразилия императоры" деп тағайындады, Квадро Санто қауымын құрды және Карл Великийдің рыцарьларына сілтеме жасай отырып, 12 адамнан тұратын жеке күзет корпусын құрды. Шаруалар оның соңынан еріп, әрқайсысына қамқоршы қасиетті тағайындап, көптеген қауымдар құрды, олардың мақсаты Антонио Консейлхейро сияқты "жұмақтық монархияны" құру болды (1890 жылдардың соңында Баия штатындағы Канудус көтерілісінің мессиандық көшбасшысы). Монахтың танымалдылығы сол кезде шарына жетті. Ол Такуарусудағы (қазіргі Куритибанос) Senhor do Bom Jesus мерекесіне шақырылды, оған 300-ге жуық жақтас ілесіп келді. Ол сондай-ақ адамдарды емдеді және оларға шөптік дәрілер жазып берді. Такуарусудағы жағдайдан алаңдап, Куритибанос қаласының маңындағы жергілікті істердегі ықпалын жоғалтудан қорқып, полковник Франсиско де Албукерке, полковник Алмейданың қарсыласы, штат астанасына "Такуарусуда жаңа монархияны жариялаған көтерілісшілерге" қарсы көмек сұрап телеграмма жіберді.

Алғашқы зардап шеккендер

Бразилия үкіметі, сол кезде саяси қарсыластарды жою мақсатында басқа штаттарға әскери араласу саясатын жүргізген маршал Гермес да Фонсека басқарды. Олар бүлікті басу үшін федералды әскерлерді сол аймаққа жіберуді шешті. Хосе Мария (Мигель Лусена Боавентура) жағдайды болжай отырып, өзінің ізбасарларымен бірге шекаралық Иран қаласына дереу аттанды. Иран сол уақытта Пальмас муниципалитетіне қарасты, ал ол Парана штатының құзырына кіретін. Парана мен Санта-Катарина штаттары арасындағы жер дауы шешілмегендіктен, Парана үкіметі халықтың жаппай қоныс аударуын Санта-Катаринаның осы жерлерді басып алып, талап ету әрекеті деп қарады. Осылайша 1912 жылдың қазан айында Контестадо соғысы басталды. Бұл жерге жаппай кіруді болдырмау үшін, Парана штатының қауіпсіздік полкінің бір бөлігі басқыншыларды Санта-Катаринаға қайтаруға жіберілді. Алайда, жағдай жоспарланғандай болмады. Банхадо Гранде деген жерде үкімет әскерлері мен Контестадо жақтастары арасында қанды қақтығыс болды. Шайқас соңында екі тараптан да ондаған адам қаза тапты, ал көтерілісшілер Парана полициясынан көптеген қару-жарақ пен оқ-дәрілерді тартып алды. Қаза тапқандардың арасында әскерге басшылық еткен полковник Гуальберто Жоао және монах Хосе Мария болды. Бірақ Контестадо партизандары алғашқы жеңіске жетті. Хосе Марияның ізбасарлары оны жерледі, оның қайта тірілуіне үміттенді (Португалия королі Себастьян туралы аңызға ұқсас, оны себастиандықтардың кейбір мессиялық жақтастары құрметтеген). 1913 жылдың 29 желтоқсанында федералды үкімет бүлікке қарсы күресу үшін 200 федералды әскерді жіберді. Үкімет тағы да қарсыластардың күшті қарсылығына тап болды. Кейбір тарихшылар үшін бұл, 1912 жылғы алғашқы қақтығыстарға қарамастан, соғыстың ресми басталуы деп есептеледі.

Қарулы қақтығыстар мен зорлық-зомбылық

1914 жылы 8 ақпанда федералды және штаттық үкіметтер 700 адамды Такуарусуға артиллерия мен пулеметтермен қолдап жіберді. Карагуата – бұл одан да шалғай орналасқан, қазірдің өзінде 2000-ға жуық адам қоныстанған жер. Карагуатадағы ізбасарларды 15 жастағы Мария Роза басқарды, ол Жозе Марияның қазасынан кейін 6000 адамдық қарулы көтеріліске жетекшілік етті. Сол жылдың наурыз және мамыр айларында тағы да экспедициялар жіберілді, бірақ олардың бәрі сәтсіз аяқталды. Аймақтағы әлеуметтік тәртіп тез нашарлағандықтан, орталық үкімет Кандус көтерілісінің ардагері генерал Карлос Фредерико де Мескитаны көтерілісшілерге қарсы жаңа операцияны басқару үшін тағайындады. Ол Санто-Антонио-да-Платина ауылына шабуыл жасап, көтерілісшілерді қашуға мәжбүр етті. Алғаш рет федералды әскерлерді көтерілісшілер қуған Карагуата ауылында енді оба ауруы тарады. Генерал Мескита көтерілісшілер толығымен таратылды деп жаңылысып, соғыс аяқталды деп мәлімдеді. Бірақ бейбітшілік ұзаққа созылмады. Көтерілісшілер тез арада Санта-Мария маңында қайта жиналып, шабуылдарды күшейтті: олар Кальмон теміржол станциясын басып алып, өртеп жіберді, Сан-Жуао ауылын (қазіргі Матос Коста) қиратты, Куритибаносқа шабуыл жасап, Порто-Унионға қауіп төндірді, соның салдарынан халық қашуға мәжбүр болды. Олар Понта-Гросса қаласына шабуыл жасауға дайын тұр деген қауесет тарады. Кейбіреулер көтерілісшілер мен олардың әскері президентті құлату үшін Рио-де-Жанейроға дейін жорыққа шығады деп сенді. Көтерілісшілер сол кезде 25 000 км² жерді бақылап отырды. Федералды үкімет генерал Сетембрино де Карвалхоны Бразилияның оңтүстігіндегі көтерілісшілерге қарсы операцияны басқаруға тағайындады. 1914 жылдың қыркүйегінде ол 7000-ге жуық адамды басқарды, оның міндеті көтерілісті басу және аймақты кез келген құнмен бейбіттендіру болды. Сетембрино көтерілісшілерге өздерін тапсырғандарға жер қайтарылатынын жариялады. Алайда, үкіметке қарсы қарулы көтерілісті жалғастыруды шешкендерге қатал және жауыздықпен қаралатынын уәде берді.

Стратегияның өзгеруі және соғыс аяқталды

Соғыстың осы кезеңінде Деодато Мануэль Рамос (сонымен қатар Адеодато деп те белгілі) маңызды тұлғаға айналды және тарихшылар оны Контестадорлардың соңғы басшысы деп есептейді. Адеодато көтерілісшілердің астанасын Санта-Мария алқабына көшіріп, онда шамамен 5000 адамды шоғырландырды. Азық-түлік және басқа да тапшылықтар күшейгенде, ол бұйрықтарды орындауда, тіпті өзіне ұстап беруге дайын тұрғандарды да атқылауға дейін қатыгездік танытты. Осы кезде көтерілісшілер толығымен қоршауға алынып, ішкі кикіреулер оларды одан әрі әлсіретті. 1915 жылдың 8 ақпанында оңтүстіктен келген, лейтенант-полковник Эстилак басқарған колонна Санта-Марияға жетті. Бұл шабуыл армияға 30 қаза және 40 жараланған әскерді құлдыратты. Келесі бірнеше күнде жаңа шабуылдар мен шегіністер орын алды. 1915 жылдың 28 наурызында капитан Тертулиано Потигуара Рейнхардт қаласынан Санта-Марияға қарай 710 сарбазды бастап, жолда 24 адамын жоғалтты. Бірнеше шабуылдан кейін көтерілісшілердің рухани көшбасшысы Мария Роза Касадор өзенінің жағасында қаза тапты. 3 сәуірде Эстилак пен Потигуара әскерлері Санта-Марияға соңғы шабуылға шықты, онда ашаршылықтан зардап шеккен көтерілісшілердің қалдықтары әлі де тірі қалған болатын. 5 сәуірде Санта-Марияға жасалған негізгі шабуылдан кейін генерал Эстилак: «Барлығы қиратылды, шамамен 5000 үй жайланды. Әйелдер де ерлермен бірге шайқасты. Белгісіз бандиттердің 600-дан астамы жойылды. Касадор және Санта-Мария ауылдары толығымен жойылды. Контестадодағы барлық бандиттердің жойылғанына кепілдік бере алмаймын, бірақ армияға жүктелген міндет орындалды» деп жазды. Қалған көтерілісшілер көп ұзамай тарап, басқа қалалар мен елді мекендерге көшті. 1915 жылдың желтоқсан айында генерал Сетембрино әскерлері көтерілісшілердің соңғы ауылын қиратты. Адеодато федералдық әскерлерден жасырынып, орманға қашып құтылды. Контестадо соғысы 1916 жылдың тамызында оның тұтқындалуымен аяқталды. Адеодато 30 жылға бас бостандығынан айырылды. Алайда, 1923 жылы, жеті жылдан кейін, Адеодато түрме бастығымен болған қашу әрекеті кезінде қаза тапты. 1916 жылдың 12 қазанында штат губернаторлары Филиппе Шмидт (Санта-Катарина) және Афонсо де Камарго (Парана) келісімге қол қойып, Кампос-ду-Ирани қаласын Конкордия деп атады.