Кіріспе
Жаңа Зеландиядағы азсымды дін – ислам. Жаңа Зеландияда ислам діні елдің жалпы халқының шамамен 1,3% құрайды. Оңтүстік Азия және Шығыс Еуропадан келген мұсылман иммигранттарының шағын тобы 1900 жылдардың басынан 1960 жылдарға дейін Жаңа Зеландияға қоныс аударды. Іріктелі мұсылман иммиграциясы 1970 жылдары Фиджи үндістерінің келуімен басталды, ал 1990 жылдары түрлі соғыс аймақтарынан келген босқындармен жалғасты. Жаңа Зеландиядағы алғашқы ислам орталығы 1959 жылы ашылды, қазір бірнеше мешіт және екі ислам мектебі бар. Жаңа Зеландиядағы мұсылмандардың көпшілігі сүнниттер, сонымен қатар шииттер мен Ахмадия ағымдары да бар. Ахмадия қауымы Құранды маори тіліне аударған.
Islam in New Zealand is a religious affiliation representing about 1.3% of the total population. Small numbers of Muslim immigrants from South Asia and eastern Europe settled in New Zealand from the early 1900s until the 1960s. Large scale Muslim immigration began in the 1970s with the arrival of Fiji Indians, followed in the 1990s by refugees from various war torn countries. The first Islamic centre in New Zealand opened in 1959 and there are now several mosques and two Islamic schools. The majority of Muslims in New Zealand are Sunni, with significant Shia and Ahmadiyya minorities. The Ahmadiyya Community has translated the Qur'an into the Māori language.
Қазіргі заманғы көші-қон, 20 және 21 ғасырлар
1920 жылы Жаңа Зеландия Азиядан келген иммиграцияны шектейтін қатаң иммиграциялық саясатты қабылдады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін мұсылман халқы жүзден кем болды. 1945 жылы Жаңа Зеландияда 67 мұсылман тіркелген. 1951 жылы босқындар кемесі «СС Гоя» Албания мен Югославиядан 60-тан астам мұсылман еркегін әкелді, соның арқасында мұсылман халқы 205-ке жетті. 1961 мен 1971 жылдар аралығында мұсылман халқы 260-тан 779-ға дейін өсті, ал 1986 жылы 2500-ге жетті.
Діни өмір және институттар
Жаңа Зеландияның ірі қалаларында бірнеше мешіт, ислам орталықтары мен қайырымдылық қорлары бар, сондай-ақ Оклендте екі ислам мектебі (Аль-Мадина және Зайед қыздар колледжі) орналасқан. Окленд қаласында ғана шамамен 15 ислам орталығы, мешіт және қайырымдылық қорлары бар.
Ұйымдар
Жаңа Зеландияның Ислам қауымдастықтары федерациясы (FIANZ) – Жаңа Зеландиядағы мұсылман қауымдастығын ұдайы білдіретін ұлттық ұйым. FIANZ жеті аймақтық ұйымға, трасттарға және Жаңа Зеландиядағы көптеген мешіттер мен ислам орталықтарына қатысты. FIANZ 1979 жылғы сәуірде Мазхар Красники құрды, ол Кантербери, Веллингтон және Оклендтің үш аймақтық мұсылман ұйымдарын біріктірді. 2002 жылы Жаңа Зеландия үкіметі оны «Квинс қызметі» медалімен марапаттады. (Дегенмен, Чудхари өзінің дінін саясаттан бөліп, Жаңа Зеландияның зайырлылығына сәйкес келеді). 2008 жылы FIANZ «Ислам туралы хабардар ету апталығының аясында мұсылмандар мен жалпы қоғам арасындағы түсіністік пен қарым-қатынасты жақсартуға үлес қосқан Жаңа Зеландиялықтарды мойындау мақсатында» Ынтымақ сыйлықтарын тағайындады. FIANZ жеті аймақтық қауымдастыққа мүше, олардың ішінде Жаңа Зеландия мұсылман қауымдастығы (NZMA), Оңтүстік Окленд мұсылман қауымдастығы (SAMA), Вайкато мұсылман қауымдастығы (WMA), Манавату мұсылман қауымдастығы (MMA), Жаңа Зеландияның Халықаралық мұсылман қауымдастығы (IMAN), Кантербери мұсылман қауымдастығы (MAC) және Отаго мұсылман қауымдастығы бар. Басқа мұсылман ұйымдарына көбінесе фиджилік үндістердің Анжуман Химаят әл Ислам қауымдастығы, Отаго университетінің мұсылман студенттер қауымдастығы (MUSA), Ахмадия Джамаат Жаңа Зеландия және Оңтүстік мұсылман қауымдастығы кіреді. 2013 жылғы санақтағы 46 149 адамнан 24%-ға өсті. Мұсылман қауымдастығының өкілдері Таяу Шығыстан (Түркия және Ливан), Оңтүстік Азиядан (Пәкістан, Үндістан және Бангладеш) және Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген. Сонымен қатар, үлкен индофиджилік мұсылман қауымы және Жаңа Зеландиядағы сомалилық азшылық та бар. Әртүрлі қауымдастықтардың басшыларының мәлімдемелеріне қарамастан, Жаңа Зеландия мұсылман халқының жартысынан астамын құрайтын бірде-бір этникалық топ жоқ. Жаңа Зеландиядағы мұсылмандардың көп бөлігі Окленд, Гамильтон, Веллингтон және Крайстчерч сияқты ірі қалаларда шоғырланған. 1990 жылдардың ортасынан бастап Малайзия мен Сингапурдан келген малайзиялық студенттердің көбеюі кейбір басқа орталықтарда, әсіресе университет қаласы Дунединде мұсылмандардың үлесін арттырды. Дунединде Отаго мұсылман қауымдастығы басқаратын Аль Худа мешіті орналасқан. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, Жаңа Зеландиядағы ең оңтүстік мешіт – Инверкаргилдегі Саутленд мұсылман қауымдастығының мешіті/қоғамдық орталығы.
Маори мұсылмандары
Ислам маорилер арасында ең жылдам өсіп келе жатқан дін деп есептелді. Содан кейін маори мұсылман халқы 2006 жылы 1077 адамнан 2013 жылы 1083 адамға, ал 2018 жылы 1116 адамға дейін дерлік тұрақталды. Аотеароа маори мұсылман қауымдастығының жетекшісі Те Аморанги Изхак Кирека Уханга "тинорангатитанганы" джихадтың бір түрі деп, ал исламды "маори ұлтшылдығы үшін ең толыққанды құрал" деп қарастырады. АММА-ның жетекшісі шейх Есхақ Те Аморанги Морган Кирека Уханга 2010 жылы ең ықпалды 500 мұсылманның тізіміне енді. 2004 жылы шейх Есхақ Крайстчерчтегі Кантербери мешітінде өткен "Ұлттық исламға кіргендер конференциясында" Құран оқыды. Ахмадия қауымы Құранды маори тіліне, Те Рео тіліне аударды.
Тынық мұхит аралдарының тұрғындары
Жаңа Зеландияның Тынық мұхиты аралдарының тұрғындарының саны 2001-2006 жылдар аралығындағы халық санағы бойынша 15%-ға өсті, ал мұсылман Тынық мұхиты аралдарының тұрғындары 87,43%-ға өсті. 2013 жылғы халық санағы мәліметтеріне сәйкес, Тынық мұхиты аралдарының тұрғындары арасында 1,536 мұсылман болды (Жаңа Зеландияның мұсылман халқының 3,5%-дан аспайды). Осы қауымдастықтың бір мүшесі – регби ойыншысы және ауыр салмақтағы боксшы Сонни Билл Уильямс, сондай-ақ тағы бір «All Blacks» ойыншысы Офа Туунгафаси.
Еуропалықтар
2013 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша, еуропалық қауымдастықта (пакеха) 4353 мұсылман (барлық мұсылман халқының шамамен 9,5 пайызы) болған.
Мұхаммед карикатуралары туралы дау
2006 жылы Жаңа Зеландиядағы екі газет Ислам пайғамбары Мұхаммедті бейнелейтін Данияның даулы карикатураларын қайта жариялауға шешім қабылдады. Мұсылман қауымы өз наразылығын баспасөз мәлімдемелері арқылы және Окленд қаласындағы шағын бейбіт шеруге қатысып білдірді. Редакторлар ешкімді ренжітуді көздемегендерін, бірақ өз шешімдерінен бас тартпайтындарын мәлімдеді. Премьер-министр Хелен Кларк және оппозиция жетекшісі Дон Браш, егер карикатуралар Жаңа Зеландия қоғамының мүшелерін терең қынжыртуға тиіс болса, оларды жақсы көретін емес екендерін, бірақ мұндай шешімді саясаткерлер емес, редакторлар қабылдауы керек екенін айтты. Мұсылман басшылары мен редакторлар Веллингтондағы Ұлтаралық қатынастар кеңсесімен, сондай-ақ еврей және христиан өкілдерімен кездесті. Осы кездесудің нәтижесінде редакторлар кешірім сұрамайтындарын, бірақ адал ниетпен осы суреттерді қайта жарияламауға уәде берді. Жаңа Зеландия мұсылмандық басшылығы, Жаңа Зеландия Ислам қауымдастықтары федерациясы (FIANZ) арқылы, мәселені жабық деп санайтындықтан, адал ниетпен 52 мұсылман мемлекетіне хаттар жолдап, бұрынғы ұстанымдарын өзгертіп, Жаңа Зеландия өнімдерін бойкоттамауды сұрады.
Басқа да даулар
2016 жылдың қараша айында Ауклендтегі Манукаудағы Әл-Тақуа мешітінің имамы және FIANZ-дың діни кеңесшісі Мұхаммед Анвар Сахиб, оңшыл блогер Кэмерон Слейтердің YouTube-та жариялаған бірнеше сөздерінде яһудилер, христиандар және әйелдер туралы ұнатпайтын пікірлер білдіргендіктен, дауға себеп болды. Сахибтің сөздерін Жаңа Зеландия қоғамының көптеген тұлғалары мен ұйымдары, соның ішінде FIANZ президенті Хазим Арафех, Жаңа Зеландияның Ислам әйелдері кеңесі (IWCNZ), нәсілдер аралық қатынастар комиссары Дам Сьюзан Девой, этникалық қауымдастықтар министрі Сэм Лоту Иига, ACT партиясының Дэвид Сеймур, Жаңа Зеландияның бірінші басшысы Уинстон Петерс, Жаңа Зеландия еврейлер кеңесі және Ахмадия қауымы айыптады. Жағымсыз жариялымға жауап ретінде Сахиб FIANZ-дағы кеңесші лауазымынан босатылды. Сахиб расизм айыптауларын жоққа шығарып, өзінің мәлімдемелері контекстен тыс алынғанын мәлімдеді. Нәсілдер аралық қатынастар комиссары Девой да үштіктің антисемиттік мәлімдемелерін айыптады. Жаңа Зеландияның оппозициялық Ұлттық партиясының сыртқы істер жөніндегі өкілі Джерри Браунли де қазіргі Еңбекші партиясы, Жаңа Зеландияның бірінші және Жасыл партиясы коалициялық үкіметінен Гареманиді елден шығаруды талап етті. Оған жауап ретінде Сыртқы істер министрі Уинстон Петерс бұл оқиғаның бұрынғы Ұлттық үкімет бақылауында болғанын мәлімдеді. Петерс Сыртқы істер және сауда министрлігі Гареманиді наразылығын білдіру үшін шақырғанын хабарлады.
Крайстчерч мешітіндегі атыс
2019 жылдың 15 наурызында Крайстчерчтегі екі мешітке террорист шабуыл жасап, 51 адамды өлтірді, оның ішінде Рикартондағы Әл-Нур мешітінде 42 адам, Линвуд ислам орталығында 7 адам және ауруханада көз жұмған 2 адам. Шабуыл жұма күні түстен кейін болды, мешіттерде джума намазына жиналған кезде. Шабуыл жасады деп айыпталатын күдікті – мұсылмандарға қарсы «қорқыныш атмосферасын» құруды мақсат еткен австралиялық, нәсілшіл идеология ұстанушы. Бірақ шабуылдан бір апта өткен соң, Жаңа Зеландияда бүкіл ел бойынша бір минуттық үнсіздік сақталды – осыны мұсылман дұғасы бастап берді. Дұға мен екі минуттық ой-толғаныс ұлттық БАҚ арналарында тікелей эфирде көрсетілді, ал Крайстчерч қаласындағы Әл-Нур мешітіне жақын жерде шамамен 20 000 адам, оның ішінде премьер-министр Джасинда Ардерн мұсылман жұма намазына жиналды. Әл-Нур мешітіндегі шабуылдан аман қалған имам Гамал Фуда: «Өткен жұма күні мен осы мешітте тұрып, террористтің көзіндегі жеккөрушілік пен ашуды көрдім, бірақ бүгін сол жерден мыңдаған жаңа зеландиялықтардың және әлемнің түкпір-түкпірінен келген адамдардың көзіндегі махаббат пен қайырымдылықты көріп тұрмын», – деді. Халыққа сөз сөйлеген премьер-министр Ардерн: «Жаңа Зеландия сіздермен бірге қайырлы болады. Біз біргеміз», – деді. Мұхаммед пайғамбардың (с.ғ.с.) сөзін келтіріп: «Иман келтірушілер бір-біріне мейірімділік, қайырымдылық және соғымпаздықпен бір денедей. Денесінің бір бөлігі ауырса, бүкіл дене оны сезінеді», – деді. Осы қорқынышты оқиға бүкіл әлемде айқын айыптауға ұшырады. Жаңа Зеландияның бизнес және қоғамдық ұйымдары мұсылмандарға қарсы кемсітушілікпен күресу үшін бірікті.
Куинстаун мешітіндегі вандализм
2020 жылдың 23 желтоқсанында 11 желтоқсанда ашылған Куинстаун Ислам орталығына француз сатирикалық журналы "Шарли Эбдодан" алынған Мұхаммедті бейнелейтін алты плакат және осыған байланысты жаулықты хабарлар жапсырылды. Куинстаун-Лейкс қаласының әкімі Джим Болт бұл оқиғаны айыптап, Куинстаунның атынан мұсылман қауымынан кешірім сұрады. Оқиғаға қатысы бар деген күдікпен 18 жастағы жасөспірім ұсталды және сонымен қатар пышақ сақтағаны үшін айыпталды.
Жаңа Зеландия мұсылмандарының танымал тұлғалары
Абдул Рахим Рашид, белсенді. Ахмед Бхамжи, саясаткер және кәсіпкер. Анжум Рахман, қоғам қайраткері және адам құқықтары жөніндегі белсенді. Ашраф Чоудхари, саясаткер. Атта Элайян – иорданиялық, Жаңа Зеландиялық футзалшы, жаттықтырушы, кәсіпкер және құрылысшы. Футболшы ретінде Элайян Жаңа Зеландияның ұлттық футзал құрамасында ойнады және Крайстчерч ұлдар орта мектебінің жаттықтырушысы болды. Кәсіпкер және әзірлеуші ретінде ол бірнеше компанияны құрды, оның ішінде Lazyworm Applications және LWA Solutions. Ол Крайстчерч мешітіндегі оқ ату кезінде қаза тапты. Ибрагим Омер 2020 жылдан 2023 жылға дейін Еңбек партиясының парламент мүшесі болды. Джоэл Хейвард, ғалым, жазушы және ақын. Kirkus Reviews басылымы Хейвардты «академияның ең көрнекті ислам ойшылдарының бірі» деп атады. The National газеті Хейвардты «белгілі» және «соғыс және әскери стратегияның көрнекті тарихшысы» деп сипаттады. Ол «дүниедегі ең ықпалды 500 мұсылманның» бірі саналады, 2023 және 2024 жылғы The Muslim 500 басылымдарында оның «классикалық исламдық білім мен әдістемелерді және сыни тарихи әдіс-тәсілдерді біріктіре отырып, күрделі тарихи мәселелерді жаңаша, бірақ мұқият ойластырылған тұрғыдан түсінуге ұмтылғаны» айтылған. Мажар Красники – Жаңа Зеландия мұсылман және албан қауымдастығының жетекшісі, бизнесмен және адам құқықтары жөніндегі белсенді, Косово албаниясынан шыққан. Ол Жаңа Зеландия албандық азаматтық лигасының және Жаңа Зеландия исламдық қауымдастықтар федерациясының (FIANZ) алғашқы президенті болды. Найла Хассан, полиция қызметкері. Офа Туунгафаси, регбиші. Сонни Билл Уильямс – ауыр салмақтағы боксшы, бұрынғы кәсіби регби лигасы және регби одағының ойыншысы. Ол регби лигасында ел үшін ойнағаннан кейін регби одағында Жаңа Зеландияны өкілдік еткен екінші адам және Регби әлем чемпионатында екі рет жеңіске жеткен 43 ойыншының бірі.