Жазылмаған конституция: Жаңа Зеландияның мемлекеттік құрылысы

Кіріспе

Кодификацияланбаған ұлттық конституция

Жаңа Зеландия конституциясы – Жаңа Зеландияның саяси басқаруын анықтайтын заңдар мен қағидалардың жиынтығы. Көптеген басқа елдерден айырмашылығы, Жаңа Зеландияда бірыңғай конституциялық құжат жоқ. Бұл кодификацияланбаған конституция, кейде «жазбасыз конституция» деп те аталады, бірақ Жаңа Зеландия конституциясы іс жүзінде жазбаша және жазбасыз көздердің бірігісінен тұрады. 1986 жылғы Конституциялық акт орталық роль атқарады, сондай-ақ басқа да заңдар, Кеңес қаулылары, патенттер, сот шешімдері, Вэйтангі шартының қағидалары, жазбаша емес дәстүрлер мен конвенциялар да оның құрамына кіреді. Қалыпты заңдар мен «конституциялық заң» деп есептелетін заңдар арасында ешқандай техникалық айырмашылық жоқ; ешбір заңға артық мәртебе берілмейді. Көп жағдайда Жаңа Зеландия Парламенті «конституциялық реформаны» Парламент актілерін қабылдау арқылы жүзеге асыра алады, осылайша конституцияның элементтерін өзгертуге немесе жоюға құқылы. Дегенмен, мұнда да кейбір ерекшеліктер бар – 1993 жылғы Сайлау туралы заңға сәйкес, белгілі бір ережелерге тек референдумнан кейін ғана өзгеріс енгізілуі мүмкін. Он жылдықтар бойы өзін-өзі басқарудан кейін Жаңа Зеландия 1947 жылы Ұлыбританиядан толық құқықтық тәуелсіздік алды. Бұл конституциялық монархия және парламенттік демократия. Жаңа Зеландия монархы – мемлекет басшысы, Жаңа Зеландия Корольдігінде генерал-губернатор арқылы өкілдік етеді және атқарушы, сот және заң шығару билігінің бастауы болып табылады, бірақ нақты билік демократиялық жолмен сайланған Жаңа Зеландия Өкілдер палатасынан сайланған министрлердің қолында шоғырланған. Бұл жүйе «Вестминстер үлгісіне» негізделген, бірақ конституциялық дамудың Жаңа Зеландияға тән ерекшеліктерін ескере отырып, бұл термин қазіргі кезде көбінесе сәйкес келмейді.

Элементтер

Жаңа Зеландия конституциясы жазылмаған және ресми заң құжаттарында, сот шешімдерінде және тәжірибелерде (олардың кейбіреулері конвенциялар деп аталады) табылады. Ол Жаңа Зеландияның конституциялық монархия, парламенттік үкімет жүйесі және өкілді демократия екендігін белгілейді. Конституция Уайтанги шартының Жаңа Зеландиядағы үкіметтің негізгі құжаты ретінде қарастырылатынын көбірек көрсетеді. Конституцияны халықаралық контексте қарастыру қажет, өйткені Жаңа Зеландияның мемлекеттік институттары халықаралық міндеттемелер мен стандарттарды ескеруі керек. 1986 жылғы Конституция туралы заң Жаңа Зеландиядағы үкіметтің үш тармағын сипаттайды: атқарушы билік (Атқару кеңесі, себебі Кабинеттің ресми құқықтық мәртебесі жоқ), заң шығарушы билік (Өкілдер палатасы және Парламенттегі Монарх) және сот билігі (сот жүйесі).

Билік иелері

1986 жылғы Конституциялық актіге сәйкес, Жаңа Зеландия конституциялық монархия болып табылады, онда биліктегі монархтың рөлі заңдық және практикалық сипатта болады. Басты қағида – демократия, саяси билік демократиялық жолмен сайланған Парламент арқылы іске асырылады. Бұл көбінесе «Монарх билік етеді, бірақ үкімет, Өкілдер палатасының қолдауы болғанда ғана билік етеді» деп тұжырымдалады. Актінің 2(1) тармағы «Жаңа Зеландияның монархі» мемлекет басшысы деп жариялайды, монарх – биліктің барлық құрамдас бөлігінің орталық тұлғасы болып табылады, ал билік монархтың өкілеттігімен әрекет ететін бірнеше мемлекеттік институттар арасында бөліседі. Монарх Парламенттің құрамына кіреді, ал заң жобаларының заңға айналуы үшін Патшалық келісімі қажет. Іс жүзінде монарх үкіметтің күнделікті жұмысына тікелей араласпайды; монархтың өкілеттіктерін жүзеге асыруға қатысты шешімдер заң немесе дәстүр бойынша монархтан Корольдің министрлеріне немесе басқа да мемлекеттік органдарға беріледі, монархтың өзінен бұл өкілеттіктер алынып тасталады. Сонымен қатар, монарх әдетте елде тұрақты түрде тұрмайтындықтан, Жаңа Зеландия Корольдігіндегі және оның үстіндегі монархтың өкілі – генерал-губернатор. Мысалы, ерекше жағдайларда премьер-министрді қызметтен босату құқығы. Конституциялық актінің 3(1) тармағында: «Кез келген акті бойынша немесе актінің астында генерал-губернаторға берілген кез келген өкілеттік – монархтың өкілеттігі болып табылады, ол генерал-губернатор монархтың атынан жүзеге асыра алады және осыған сәйкес монархтың өзі немесе генерал-губернатор оны жүзеге асыра алады» делінген. Жаңа Зеландияда Парламенттегі монарх пен Өкілдер палатасынан тұратын Жаңа Зеландия Парламенті деп аталатын заң шығарушы орган бар. Парламенттік егемендік қағидасына сәйкес, Парламент қалаған заңдарын қабылдауға құқылы. 1996 жылдан бері Жаңа Зеландия аралас мүшелік пропорционалды (АМП) жүйесін қолданады, бұл негізінен бір мандатты округтермен пропорционалды өкілдік болып табылады (ол Палатаның пропорционалдығына әсер етуі мүмкін, бірақ тек шектеулі дәрежеде ғана). Қазіргі уақытта жеті округ бөлек маори тізімі бойынша сайланған мүшелерге арналған. Алайда, маорилер резервтелмеген округтерде дауыс беруге және үміткер болуға құқылы, сондай-ақ олардың бірқатары осы жолмен Парламентке өтті. Парламентке жауапты Министрлер кабинеті атқарушы билікті жүзеге асырады. Министрлер кабинеті – Атқару кеңесі деп аталатын ресми органның іс жүзіндегі көрінісі. Премьер-министр, Өкілдер палатасында көпшілік мандатты иеленген немесе қолдауға ие болған саяси партияның немесе партиялар коалициясының парламенттік басшысы ретінде, Министрлер кабинетінің төрағасы болып табылады. 1986 жылғы Конституциялық актінің 6(1) тармағында: «Егер адам Парламент мүшесі болса ғана, ол Атқару кеңесінің мүшесі немесе Корольдің министрі ретінде тағайындалуы және қызмет атқаруы мүмкін» делінген. Бұл – жауапты үкімет қағидасы. Жаңа Зеландияның сот жүйесі – Жаңа Зеландияның Жоғарғы сотынан, Жаңа Зеландияның апелляциялық сотынан, Жаңа Зеландияның Жоғарғы сотынан және аудандық соттардан тұратын иерархиялық құрылым. Бұл соттардың барлығы жалпы юрисдикцияға ие. Арнайы юрисдикцияға ие бірнеше басқа да соттар бар, оның ішінде Еңбек соты, Қоршаған орта соты және Маори жер соты, сондай-ақ Отбасы соты және Жастар соты, олар аудандық соттардың мамандандырылған бөлімшелері ретінде жұмыс істейді. Сонымен қатар, дауларды қарастыру соты, жалға беру соты және Уайтанги соты сияқты сот немесе сотқа тең юрисдикциямен жұмыс істейтін бірқатар мамандандырылған трибуналдар бар.

As per the Constitution Act 1986, New Zealand is a constitutional monarchy, wherein the role of the reigning sovereign is both legal and practical. The underlying principle is democracy, with political power exercised through a democratically elected parliament – this is often stated as "The [monarch] reigns but the government rules so long as it has the support of the House of Representatives." Section 2(1) of the Act declares "The Sovereign in right of New Zealand" as head of state, with the monarch at the centre of a construct in which the power of the whole is shared by multiple institutions of government acting under the sovereign's authority. The monarch is a component of Parliament, and the Royal Assent is required to allow for bills to become law. In practice the monarch takes little direct part in the day to day functions of government; the decisions to exercise sovereign powers are delegated from the monarch, either by statute or by convention, to ministers of the Crown, or other public bodies, exclusive of the monarch personally. Moreover, as the monarch is not normally resident in the country, the sovereign's representative in and over the Realm of New Zealand is the governor general. such as the ability to dismiss the prime minister in exceptional cases. Section 3(1) of the Constitution Act states "Every power conferred on the Governor General by or under any Act is a royal power which is exercisable by the Governor General on behalf of the Sovereign, and may accordingly be exercised either by the Sovereign in person or by the Governor General". New Zealand has a legislature called the New Zealand Parliament, consisting of the King in Parliament and the House of Representatives. According to the principle of parliamentary sovereignty, Parliament may pass any legislation that it wishes. Since 1996, New Zealand has used the mixed member proportional (MMP) system, which is essentially proportional representation with single member seats (that can affect the proportionality of the House, but only to a limited degree). Seven electorates are currently reserved for members elected on a separate Māori roll. However, Māori may choose to vote in and to run for the non reserved seats, and several have entered Parliament in this way. The Cabinet, which is responsible to Parliament, exercises executive authority. The Cabinet forms the practical expression of a formal body known as the Executive Council. The prime minister, as the parliamentary leader of the political party or coalition of parties holding or having the support of a majority of seats in the House of Representatives, chairs the Cabinet. Section 6(1) of the Constitution Act 1986 states, "A person may be appointed and may hold office as a member of the Executive Council or as a Minister of the Crown only if that person is a member of Parliament". this is the principle of responsible government. New Zealand's judiciary is a hierarchy consisting of the Supreme Court of New Zealand, the Court of Appeal of New Zealand, the High Court of New Zealand, and the District Courts. These courts are all of general jurisdiction. There are several other courts of specialist jurisdiction, including the Employment Court, the Environment Court and the Māori Land Court, as well as the Family Court and the Youth Court, which operate as specialised divisions of the District Courts. There are also a number of specialised tribunals which operate in a judicial or quasi judicial capacity, such as the Disputes Tribunal, the Tenancy Tribunal and the Waitangi Tribunal.

Заң

Жаңа Зеландия заңының үш негізгі көзі бар: ағылшынның жалпы құқығы; 1947 жылға дейін қабылданған Ұлыбритания Парламентінің белгілі бір заңдары (әсіресе 1689 жылғы Құқықтар туралы заң); және Жаңа Зеландия Парламентінің заңдары. Жалпы құқықты түсіндіру кезінде, Біріккен Корольдікте және басқа да байланысты юрисдикцияларда түсіндірілгендей, жалпы құқықпен бірлікті қолдайтын, жоққа шығарылатын презумпция бар. Біркелкілік болмауы Жаңа Зеландия соттары жергілікті жағдайларды ескергенде немесе заң Жаңа Зеландия заңдарымен кодификацияланғанда туындайды. Лондондағы Корольдік Кеңесінің Сот комитетінің соңғы апелляциялық сот ретінде сақталуы және судьялардың британдық шешімдерді ұстану тәжірибесі, тіпті техникалық тұрғыдан оларға міндетті болмаса да, осы презумпцияны нығайтты. 2003 жылдың қазан айында заңмен құрылған және болашақ апелляциялар бойынша Корольдік Кеңесін алмастырған Жаңа Зеландияның Жоғарғы Соты осы презумпцияны дамытуды жалғастырды. Корольдік Кеңесінде Жаңа Зеландиядан түскен соңғы апелляция бойынша 2015 жылдың 3 наурызында үкім шығарылды.

Уайтханги келісім-шарты

Уайтганги шартының конституциядағы орны көптеп талқыланады. Шарттың өзіндік құқықтық мәртебесі жоқ, бірақ түрлі заңдарда қарастырылады және конституциялық құқықтың маңызды көзі ретінде қарастырылады. 1975 жылғы Уайтганги шарты туралы заң алғаш рет Шарттың мәтінін заңға енгізді (қосымша ретінде) және Шарт қағидаттарының қолданылуына қатысты талаптарды зерттеу үшін Уайтганги Трибуналын құрды. Заң бастапқыда болашаққа бағытталған болды, бірақ 1985 жылы 1840 жылы Шартқа қол қойылған сәттен бастап шағымдарды зерттеуге мүмкіндік беру үшін түзетулер енгізілді. "Уайтганги шартының қағидаларына" сілтемелер бірнеше заңдарда кездеседі, бірақ қағидалардың өзі заңда нақты анықталмаған. Олар керісінше, 1987 жылғы Апелляциялық соттың жалпы құқықтық шешімінде – Жаңа Зеландия маори кеңесінің (Жаңа Зеландия маори кеңесі қарсы Бас прокурор) Жаңа Зеландия экономикасын қайта құрудың бір бөлігі ретінде бұрынғы мемлекеттік мекемелерден мемлекеттік кәсіпорындарға активтерді беру туралы алаңдаушылықтарына байланысты қозғалған әйгілі "Жер ісі" арқылы анықталды. Мемлекеттік кәсіпорындар, негізінен, үкіметке тиесілі жеке фирмалар болғандықтан, мемлекет пайдалану үшін маори берген активтерді Уайтганги Трибуналы маориға қайтаруына кедері келтіретін еді. Маори кеңесі 1986 жылғы Мемлекеттік кәсіпорындар туралы заңтың 9-тармағын күшіне енгізуге тырысты: "Бұл заңның ешбір ережесі Монархқа Уайтганги шартының қағидаларына қайшы келетін әрекеттер жасауға рұқсат етпейді".

Жаңа Зеландияның Құқықтар туралы жарғысы

Жаңа Зеландияның Құқықтар туралы заңы Жаңа Зеландия азаматтарының азаматтық және саяси құқықтарын мемлекеттік биліктің үш тармағына, сондай-ақ мемлекеттік функцияларды жүзеге асыратын ұйымдар мен тұлғаларға қарсы белгілейді. Заң бекітілмеген, және теориялық тұрғыдан Парламент қарапайым көпшілік дауыспен оны өзгерте алады.

Ерте тарих

Жаңа Зеландияға еуропалықтар қоныстанғанға дейін маори қоғамы негізінен тайпалық бірліктер: иви және хапу негізінде құрылған. Еуропалықтармен байланыс күшейген сайын, бірыңғай басқарушы органға қажеттілік туды. 1788 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясы құрылды. Губернатор Артур Филипптің 1787 жылғы 25 сәуірдегі түзетілген жарлығына сәйкес, колонияға «Тынық мұхитындағы барлық жақын аралдар» және континентте батысқа қарай 135-ші бойлыққа дейін кірді. 1840 жылға дейін бұл техникалық тұрғыдан Жаңа Зеландияны да қамтыды, бірақ Жаңа Оңтүстік Уэльс әкімшілігі Жаңа Зеландияға көп қызығушылық танытпады. Маори мен еуропалықтардың арасындағы құқықбұзушылық пен күмәнді жер саудаларының көбеюіне байланысты, Британдық отарлық кеңсесі Джеймс Басбиді Жаңа Зеландиядағы британдық резидент етіп тағайындады. Басби Жаңа Зеландияның Біріккен тайпалары басшыларының конфедерациясын шақырды, ол 1835 жылы Уайтангиде Жаңа Зеландияның тәуелсіздік декларациясын қабылдады. Декларацияны король Вильгельм IV мойындады, бірақ ол басқару мәселесіне тұрақты шешім бермеді. 1839 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясының юрисдикциясын Жаңа Зеландияға таратуға бағытталған патенттік хаттар жасалды, ол «Жаңа Зеландия деп аталатын аралдар тобында алынған немесе алынатын кез келген аумақты» қамтыды. Бұл стратегия Колониялық кеңсе тарапынан капитан Уильям Хобсонға келісім арқылы Жаңа Зеландияның Біріккен тайпаларынан заңды түрде егемендік алу үшін уақыт беру мақсатында қабылданды. 1840 жылғы 6 ақпанда Уайтанги шартының (Te Tiriti o Waitangi) алғашқы данасына Уайтангиде қол қойылды. Солтүстік және Оңтүстік аралдардағы әртүрлі жерлерде бірнеше келесі даналарға қол қойылды. 21 мамырда Хобсон Жаңа Зеландияға қатысты екі британдық егемендік туралы жариялады, біреуі Солтүстік арал үшін келісім арқылы, ал екіншісі Оңтүстік арал үшін ашылу арқылы (Оңтүстік арал «Терра нуллиус» деп жарияланды, яғни адамдарсыз жер). 23 мамырда тағы бір мәлімдемеде Порт-Николсон (Веллингтон және Британия, кейін Петон) жерінде Жаңа Зеландия компаниясының қоныстарының «заңсыз билікті иеленуі» айыпталды, олар өздерінің 12 мүшеден тұратын басқару кеңесін құрды. Хобсон өзінің құзыретінен тыс, тәуелсіз мемлекет, яғни «республика» құрылуын болдырмауға тырысты. 1840 жылғы тамызда Ұлыбритания Парламенті Жаңа Зеландияның 1840 жылғы басқару актісін қабылдады, бұл Жаңа Оңтүстік Уэльстен бөлінген Жаңа Зеландияда отарлық басқаруды құруға мүмкіндік берді. Осыдан кейін 1840 жылғы Корольдік жарғы жарияланды. Жарғы Заң шығарушы кеңес пен провинциялық кеңестер құруға рұқсат берді; Хобсон Жаңа Зеландияның лейтенант-губернаторы болып жарияланды және колонияны екі провинцияға бөлді (Солтүстік арал – Жаңа Ольстер, Оңтүстік арал – Жаңа Мунстер), олар солтүстік және оңтүстік Ирландия провинцияларының атымен аталады. 1841 жылғы 3 мамырда Жаңа Зеландия өзінің жеке колониясы ретінде құрылды, ал Хобсон губернаторы болып жарияланды.

Prior to European settlement of New Zealand, Māori society was based largely around tribal units: iwi and hapū. As contact with Europeans increased, there arose a need for a single governing entity. In 1788, the colony of New South Wales was founded. According to Governor Arthur Phillip's amended Commission dated 25 April 1787, the colony included "all the islands adjacent in the Pacific Ocean" and running westward on the continent to the 135th meridian east. Until 1840, this technically included New Zealand, but the New South Wales administration had little interest in New Zealand. Amid increasing lawlessness and dubious land transactions between Māori and Europeans, the British Colonial Office appointed James Busby as British Resident to New Zealand. Busby convened the Confederation of Chiefs of the United Tribes of New Zealand, which adopted the Declaration of Independence of New Zealand at Waitangi in 1835. While the Declaration was acknowledged by King William IV, it did not provide a permanent solution to the issue of governance. In 1839 Letters Patent were created purported to extend the jurisdiction of the colony of New South Wales to New Zealand, in effect to annexe "any territory which is or may be acquired within that group of Islands known as New Zealand". This strategy was adopted by the Colonial Office in order to allow time for Captain William Hobson to legally acquire sovereignty from the United Tribes of New Zealand by treaty. On 6 February 1840, the first copy of the Treaty of Waitangi (Te Tiriti o Waitangi) was signed at Waitangi. Several subsequent copies were signed at various places around the North and South Islands. On 21 May Hobson issued two proclamations of British sovereignty over New Zealand, one for the North Island by Treaty, and the other for the South Island by discovery (the South Island was declared "Terra nullius" or devoid of people.) A further declaration on 23 May decried the "illegal assumption of authority" by the New Zealand Company settlements in Port Nicholson (Wellington and Britannia, later Petone) establishing their own 12 member governing council. Hobson sought to prevent the establishment of what he saw as a 'republic', that is, an independent state outside of his jurisdiction. In August 1840, the Parliament of the United Kingdom passed the New Zealand Government Act of 1840, allowing the establishment of a colonial administration in New Zealand separated from New South Wales. Following this enactment, the Royal Charter of 1840 was declared. The Charter allowed for the establishment of the Legislative Council and Provincial Councils; Hobson was then declared Lieutenant Governor of New Zealand and divided the colony into two provinces (North Island—New Ulster, South Island—New Munster), named after the Northern and Southern Irish provinces. On 3 May 1841, New Zealand was established as a Crown colony in its own right, with Hobson declared governor.

Билік пен мемлекет

1907 жылғы Императорлық конференция кейбір колонияларға "Доминион" деп аталатын тәуелсіз мемлекеттерге айналуға рұқсат беру туралы шешім қабылдады. Конференция аяқталған соң, Өкілдер палатасы король Эдуард VII-ден "Жаңа Зеландияның ресми атауын "Жаңа Зеландияның колониясынан" "Жаңа Зеландияның доминионы" деп өзгерту үшін қажет деп санайтын шараларды қабылдауды" сұраған ұсынысты қабылдады. Премьер-министр сэр Джозеф Уорд "Жаңа Зеландияны биіктетүге" шақырып, бұл "елге пайдадан басқа ешқандай әсер етпесiн" деп сендірді. 9 қыркүйекте король Эдуард VII Жаңа Зеландияға доминион мәртебесін беру туралы патшалық жарлық шығарды. Жарлық 27 қыркүйекте күшіне енді. Осының нәтижесінде, губернатордың лауазымы 1917 жылғы патенттік хаттар бойынша генерал-губернатор болып өзгерді, бұл Жаңа Зеландияның доминион мәртебесін толығырақ көрсетеді. Патенттік хаттар сонымен қатар Жаңа Зеландия колониясы болған кезде губернатордың бұрынғы бірқатар өкілеттіктерін жойды. 1908 жылы конституциялық маңызы бар екі заң қабылданды: Жаңа Зеландия сот жүйесінің құзыретін сипаттайтын Сот ісін жүргізу туралы заң; және Парламенттің өкілеттіктерін белгілейтін Заң шығару актісі. Соңғысы қазіргі таңда көбінесе жойылды, тек парламенттік иммунитеттің кейбір аспектілерін заңдастыратын ережелер сақталды. 1926 жылғы Императорлық конференция 1926 жылғы Балфур декларациясын бекітті, онда Ұлыбританияның доминиондары "мәртебесі тең" деп жарияланды. Декларацияда генерал-губернатордың "доминиондағы мемлекеттік істерді басқаруға қатысты" монархтың ұстанымымен бірдей екендігі айтылды. Сондықтан генерал-губернатор өзінің жауапты министрлерінің кеңесіне бағынуға тиіс болды. 1926 жылғы конференция шешімдерін іске асыру үшін 1931 жылғы Вестминстер статуты қабылданды, осылайша 1865 жылғы Отарлық заңдардың жарамдылығы туралы заңмен құрылған шектеулер алынып тасталды. Статут Жаңа Зеландияға қолданылды, бірақ оның Жаңа Зеландияда қолданылуы үшін Жаңа Зеландия Парламенті оны өз заңы ретінде қабылдауы керек еді. Көптеген талқылардан кейін бұл 1947 жылы Вестминстердің қабылдау актісі арқылы іске асырылды. Жаңа Зеландия Парламентінің өтініші бойынша Вестминстер 1947 жылғы Жаңа Зеландия Конституциясын (өзгерту) туралы заңды қабылдады, бұл Жаңа Зеландия Парламентіне 1852 жылғы Жаңа Зеландия Конституциялық актісін өзгертуге немесе жоюға толық құқық берді. Ұлыбритания Парламенті Жаңа Зеландия Парламентінің өтініші бойынша заңдар қабылдауға құқылы болды. Бұл қалдық құқық тек 1947 жылғы түзету актісі үшін ғана қолданылды және 1852 жылғы Конституциялық актіні жойған 1986 жылғы Конституциялық актінің қабылдануымен жойылды. Осы өзгерістердің нәтижесінде Жаңа Зеландия заңды түрде бөлек Таққа ие "Мемлекет" болды. Тек 1983 жылғы Патенттік хаттар, 1917 жылдан бері Патенттік хаттарға енгізілген алғашқы түзету, Жаңа Зеландияны Жаңа Зеландияның мемлекеті деп сипаттады, оған Кук аралдары мен Ниуэнің өзін-өзі басқару аумақтары кірді.

The Imperial Conference of 1907 resolved to allow certain colonies to become independent states, termed 'Dominions'. Following the Conference, the House of Representatives passed a motion requesting that King Edward VII "take such steps as he may consider necessary; to change New Zealand's official name from 'The Colony of New Zealand' to 'The Dominion of New Zealand'. Prime Minister Sir Joseph Ward prompted to move to "raise up New Zealand" and assured that it would "have no other effect than that of doing the country good". On 9 September, a Royal Proclamation granting New Zealand Dominion status was issued by King Edward VII. The proclamation took effect on 27 September. As a result, the office of governor became governor general under the Letters Patent 1917 to reflect New Zealand's status as a dominion more fully. The Letters Patent also removed a number of powers the governor previously held while New Zealand was a colony. In 1908, two enactments of constitutional importance were passed: the Judicature Act, which describes the Jurisdiction of the New Zealand Judiciary; and the Legislature Act, setting out the powers of Parliament. The latter is now largely repealed, with only certain provisions that codify aspects of parliamentary privilege remaining. The Imperial Conference of 1926 affirmed the Balfour Declaration of 1926, which stated Britain's Dominions were "equal in status". In respect of the governor general, the Declaration stated that they held: "the same position in relation to the administration of public affairs in the Dominion" as was held by the monarch in the United Kingdom. The governor general was thus bound by the advice of their responsible ministers. To give effect to the 1926 conference declarations, the Statute of Westminster 1931 was passed thus lifting the restrictions created by the Colonial Laws Validity Act 1865. The Statute applied to New Zealand but would have to be adopted by the New Zealand Parliament as its own law to have application in New Zealand. After much debate, this occurred in 1947 with the Statute of Westminster Adoption Act. At the request of the New Zealand Parliament, Westminster passed the New Zealand Constitution (Amendment) Act 1947 to grant the New Zealand Parliament full sovereign powers to amend or repeal the New Zealand Constitution Act 1852. The Parliament of the United Kingdom could still pass laws at the request of the New Zealand Parliament. This residual power, which was used only for the 1947 Amendment Act, was abolished with the passing of the Constitution Act 1986, which repealed the 1852 Constitution Act. As a result of these changes, New Zealand became a "Realm", with a legally separate Crown. It was not until the 1983 Letters Patent, the first amendment of the Letters Patent since 1917, that New Zealand was described as the Realm of New Zealand, which includes the self governing territories of the Cook Islands and Niue.

Жоғарғы палата

Ұлттық партия Заңнамалық кеңесті таратуға уәде берді. Одан кейін кеңес, жоғары палатаны таратуға мүмкіндік беру үшін, "өз-өздерін құрбан етушілер тобы" деп аталған адамдармен толтырылды, соның нәтижесінде Өкілдер палатасы 1950 жылғы Заңнамалық кеңесті тарату туралы заңды қабылдады. Жоғары палатаны қайта құру туралы ұсыныстар болғанымен, мысалы, Джим Болгердің 1990 жылғы Сенатқа қатысты ұсынысына қарамастан, Жаңа Зеландия Парламенті бірпалаталы болып қала береді. Осының салдарынан, заңдар Вестминстер үлгісіндегі басқа парламенттермен салыстырғанда, заң шығару сатыларынан әлдеқайда жылдам өтеді. Заң ғалымы, академик және саясаткер Джеффри Палмер 1979 жылы Жаңа Зеландия Парламентін "Батыстағы ең жылдам заң шығарушы" деп атады.

1984-1990 жылдардағы лейбористік үкімет реформалары

Лейбористер партиясы парламент сайлауында көпшілік дауыс алғаннан кейін, қазіргі премьер-министр, Ұлттық партиясының өкілі сэр Роберт Малдун, сайланған премьер-министр Дэвид Ланге берген валютаны девальвациялау жөніндегі нұсқауларын орындаудан бас тартқандықтан конституциялық дағдарыс туды. Валютаға спекуляциялық шабуылдың алдын алу мақсатындағы бұл қадам қажет болды. Мулдун үш күннен кейін, өзінің кабинетінің қысымымен, оның орнына вице-премьер Джим Маклейді тағайындауға дайын тұрған жағдайда, мәселені шешуге келісті. Конституциялық дағдарыстан кейін, жаңадан құрылған Төртінші лейбористік үкімет билікті беру рәсімін қарау үшін Конституциялық реформа жөніндегі лауазымды тұлғалар комитетін құрды. Комитеттің нәтижесінде үкімет Құқықтар туралы ақ кітапты жариялады және 1986 жылғы Конституция туралы заңды қабылдады, бұл 134 жылдан бері Жаңа Зеландия Конституциясы туралы заңның алғашқы маңызды жаңартылуы болды. Осы заңға дейін 1852 жылғы заңның 82 бабының тек 12-сі ғана күшінде болды. Заң бес негізгі бөлімнен тұрады, олар егемендік, атқарушы билік, заң шығарушы билік, сот және әртүрлі ережелерді қамтиды. Парламент сондай-ақ Империялық заңдарды қолдану туралы 1988 жылғы заңды қабылдады, осы заң Жаңа Зеландияға қолданылатын Империялық және Англия заңдарын нақтылады. Төртінші лейбористік үкімет сайлау реформасы процесін де бастады. 1986 жылы Сайлау жүйесі жөніндегі Корольдік комиссия құрылды. Комиссия Жаңа Зеландияның аралас мүшелік пропорционалды (ММП) сайлау жүйесіне өтуін ұсынды. 1990 жылдары бұл мәселе бойынша екі референдум өтті, ММП 1993 жылы қабылданды және 1996 жылы күшіне енді. ММП Жаңа Зеландияның саяси жүйесінде көптеген өзгерістерге әкелді, мысалы, бірнеше партиялар арасында келісілген күрделі басқару шаралары, бірақ ММП қабылдағаннан кейін Жаңа Зеландия конституциясының маңызды аспектілері өзгеріссіз қалды. Мысалы, парламент актілерін сот арқылы жоюға мүмкіндік беретін жоғары құқықтарды құру туралы ұсыныс қабылданбады. Парламент әлі де жоғары заң шығарушы орган ретінде жұмыс істейді. Төртінші лейбористік үкіметтің соңғы маңызды конституциялық реформасы – 1990 жылғы Жаңа Зеландияның Құқықтар туралы заңы (NZBORA) болды. NZBORA 1977 жылғы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіге (ICCPR) қатысты Жаңа Зеландияның міндеттемелерін Жаңа Зеландия заңнамасына енгізеді. Алайда, заң бекітілмеген және жоғары заң емес (1985 жылғы ақ кітапта айтылғандай) және демек, парламенттің қарапайым көпшілігімен жойылуы мүмкін.

Immediately following the in which the Labour Party gained a parliamentary majority, a constitutional crisis arose when incumbent Prime Minister Sir Robert Muldoon of the National Party refused to implement the instructions of Prime Minister elect David Lange to devalue the New Zealand dollar to head off a speculative run on the currency. The crisis was resolved when Muldoon relented three days later, under pressure from his own Cabinet, which threatened to install Deputy Prime Minister Jim McLay in his place. Following the constitutional crisis, the incoming Fourth Labour Government formed an Officials Committee on Constitutional Reform to review the transfer of power. As a result of the committee, the Government released the Bill of Rights White paper and also introduced the Constitution Act 1986, the first major review of the New Zealand Constitution Act for 134 years. Prior to this Act, only 12 of the 82 provisions of the 1852 Act remained in place. The Act consists of five main parts, covering the sovereign, the executive, the legislature, the judiciary, and miscellaneous provisions. Parliament also passed the Imperial Laws Application Act 1988 to clarify which Imperial and English Acts are to apply to New Zealand. The Fourth Labour government also began the process of electoral reform. It convened the Royal Commission on the Electoral System in 1986. The Commission suggested New Zealand change to the mixed member proportional (MMP) electoral system. Two referendums were held during the 1990s on the issue, with MMP being adopted in 1993 and implemented in 1996. Although MMP has resulted in many changes to New Zealand's political system, such as more complex governing arrangements negotiated between multiple parties, significant aspects of New Zealand's constitution remained the same following its adoption. For example, a proposal to create a supreme bill of rights that would grant courts the ability to invalidate Acts of Parliament via judicial review was rejected. Parliament still functions as the supreme lawmaker. The last major constitutional reform of the Fourth Labour Government was the New Zealand Bill of Rights Act 1990 (NZBORA). The NZBORA puts New Zealand's commitment to the 1977 International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR) into effect in New Zealand law. However, the Act is neither entrenched nor supreme law (as was mooted in the White Paper of 1985) and can, therefore, be repealed by a simple majority of Parliament.

Жазбаша конституция

2004 жылы TVNZ жүргізген сауалнама нәтижесінде сұрақтың 82% Жаңа Зеландияның "жазба конституцияға" ие болуы керек деп санайтынын көрсетті. 2016 жылы бұрынғы премьер-министр Джеффри Палмер және Эндрю Батлер жазба конституция тақырыбында қоғамдық пікірді қозғау мақсатында "Аотеароа Жаңа Зеландия Конституциясы" құрастырды.

Конституциялық тексеру

2010 жылдың желтоқсанында Ұлттық партия мен Маори партиясы арасындағы сенім және қолдау келісімінің аясында 2011 жылдан бастап Конституциялық сараптама жарияланды. Бұл келісім Маори округтерінің болашағын талқылаудың бір бөлігі болды. Ұлттық партия округтерді тарату саясатын ұстанса, Маори партиясы оларды заңмен бекітуді қалады. Конституциялық сараптама екі тарапты да қанағаттандыру мақсатымен келісілді. Министрлер Билл Инглиш пен Пита Шарплзді қолдайтын кеңесші топ 2013 жылдың соңына дейін Министрлер кабинетіне қорытынды есеп ұсынуға міндетті болды. Министрлердің кабинетке ұсынған алғашқы есебінде кеңесші топтың құрамы, халықты қатыстыру жоспары және сараптаманың конституциялық сипаттағы басқа да үкіметтік жобалармен, мысалы, аралас сайлау жүйесі (ММП) бойынша референдуммен қарым-қатынасы туралы келісімге келді.

Маори конституциялық жұмыс тобы

2010 жылы Жаңа Зеландиядағы иви ұйымдарының өкілдерінен құралған Ұлттық иви төрағалар форумы, Жаңа Зеландия үшін маори көзқарасынан конституцияны қалай дамыту туралы маори халқымен әңгіме жүргізу үшін конституциялық жұмыс тобын құрды. Иви төрағалар форумы жұмыс тобына әңгімені «Хе Уакапутанга» (1835 жылғы Тәуелсіздік декларациясы), «Те Тирити о Вайтанги», Біріккен Ұлттар Ұйымының Түпкі халықтардың құқықтары туралы декларациясы және тиканга қағидалары негізінде жүргізуді тапсырды. Маргарет Муту төрағалық еткен және Моана Джексон ұйымдастырған жұмыс тобы 2012 және 2015 жылдар аралығында мараларда және басқа да жерлерде маори халқымен 252 кездесу өткізді. Алған нәтижелер 2016 жылы «Matike Mai Aotearoa» атты құжатта жарияланды.