Кіріспе

Жаңа конституцияны әзірлеу немесе қабылдау үшін шақырылған өкілдер органы – саяси жиналыс. Конституциялық жиналыс (конституциялық конвенция, конституциялық конгресс немесе конституциялық ассамблея деп те аталады) – конституцияны әзірлеу немесе қайта қарау мақсатында құрылған орган. Конституциялық жиналыстың мүшелері халықтың жалпы дауысымен, жеребе салу арқылы, тағайындау арқылы немесе осы әдістердің комбинациясы арқылы сайлануы мүмкін. Жиналыстар әдетте жай заң шығару органынан ерекшеленеді, бірақ заң шығару органының мүшелері оның көпшілігін немесе барлық мүшелерін құрауы мүмкін. Мемлекеттің негізгі құжаты ретінде конституция кейбір мемлекеттерде қалыпты заңнамалық тәртіппен өзгертілмей немесе толықтырылмайды; оның орнына конституциялық конвенция немесе конституциялық жиналыс құрылуы тиіс, оның ережелері әдетте конституцияда белгіленеді. Конституциялық жиналыс әдетте нақты мақсатпен құрылады, оны салыстырмалы түрде қысқа мерзімде орындайды, содан кейін таратылады. Конституциялық жиналыс – өкілдік демократияның бір түрі. Конституцияны тәуелсіз заң шығарушының бір жақты шешімімен қабылдаудан айырмашылығы, конституциялық жиналыс конституцияны "ішкі әрекеттер" арқылы жасайды, себебі конституциялық жиналыстың мүшелері конституция жасайтын елдің азаматтары болып табылады, бірақ міндетті түрде саяси көшбасшылары емес. Колумбия университетінің әлеуметтік ғылымдар профессоры Джон Элстер былай деді:

"Конституциялар әртүрлі жолдармен туындайды. Демократиялық емес спектрдің ең шетінде болашақ ұрпақтар үшін конституцияны қабылдайтын егемен заң шығарушыны көзге елестете аламыз. Ал демократиялық спектрдің ең шетінде жаңа конституцияны жазу үшін жалпы сайлау құқығымен сайланған конституциялық жиналысты көзге елестете аламыз. Сонымен қатар, олардың арасында түрлі шаралар бар."

Чили

2021 жылдың мамыр айына қарай, Чили ең соңғы сайланған конституциялық ассамблея болып табылады. Бұл ассамблеяның 155 мүшесі 2021 жылдың 15-16 мамыр аралығында сайланды. Ассамблеяда гендерлік теңдік сақталған (50% әйелдер және 50% ерлер), сондай-ақ, 17 орын жергілікті халықтар өкілдеріне бөлінген. Ассамблеяға жаңа конституцияны жасауға 12 ай мерзім берілді, ол жазылғаннан кейін міндетті дауыс беру арқылы референдумда бекітілуі тиіс.

Коста-Рика

1948 жылы Рафаэль Анхель Кальдерон үкіметін құлатқан Коста-Рика азамат соғысынан кейін, жеңімпаз тараптың көшбасшылары сол жылы Конституциялық жиналысты сайлауға шақырды. Аталған жиналыс қазіргі Коста-Рика Конституциясын қабылдап, бекітті.

Дания

1848 жылғы Дания Конституциялық жиналысы (Den Grundlovgivende Rigsforsamling; сөздік мағынасы – Конституцияны қабылдаушы Мемлекеттік жиналыс) 1849 жылы Дания Конституциясын (Danmarks Riges Grundlov; сөздік мағынасы – Дания Мемлекетінің Конституциялық заңы) қабылдады және абсолюттік монархиядан конституциялық монархияға өтуді ресмиледірді. Жиналыс құрамында 114 тікелей сайланған мүше, 38 патша тағайындаған және қалғандары министрлер болды. Конституциялық жиналыс Копенгагендегі Кристиансборг сарайында өтті және алғаш рет 1848 жылғы 23 қазанда жиналды. Жиналыс негізінен үш топқа бөлінді: Ұлттық либералдар, Шаруалардың жақтастары және Консерваторлар. Талқылаудың басты мәселесі саяси жүйе және сайлау қағидалары болды. Бүгінде 5 маусым Данияда Конституция күні ретінде белгіленеді.

Еуропалық Одақ

Еуропалық конвенция (2001) Еуропа Кеңесінің бекітуі және мүше мемлекеттердің ратификациясы үшін Еуропа Конституциясын жасады. Бұл конституция Франция мен Нидерландтағы референдумдарда қабылданбағандықтан тоқтатылып, 2007 жылы Лиссабон шартымен алмастырылды.

Франция

Француз төңкерісі кезінде (1789 жылдың шілдесінен 1791 жылдың қыркүйегіне дейін) Ұлттық құрылтай (Assemblée nationale constituante) құрылды. Өкілдер жиналған жалғыз орын – теннис корты болды, және 1789 жылдың 20 маусымында Франция үшін жаңа конституция жазылғанша тараспаймыз деп уәде беріп, Теннис корты антына қол қойды. 1789 жылдың 27 маусымында Людовик XVI Ұлттық құрылтайдың заңдылығын мойындады. 1848 жылғы Франция құрылтай сайлаулары туралы да қараңыз.

Германия

Парламент кеңесі (1948) – Федеративтік Республиканың Негізгі заң жобасын құрды, оны жерлер ратификациялауға тиіс болды. Бұл кеңес Кеңес Одағы бақылауындағы Шығыс Германия тарапынан заңды деп танылмады, ол 1949 жылы өз конституциясын әзірледі және 1990 жылы Германияның қайта бірігуіне дейін Негізгі заңды қабылдаудан бас тартты.

Исландия

2010 жылдың 27 қарашасында Исландия конституциялық ассамблея сайлауын өткізді, онда 25 делегаттық орын үшін 522 адам бақ сынасты. Ассамблея 2011 жылдың сәуір айының басынан шілде айының соңына дейін төрт ай бойы жұмыс істеп, жаңа конституция жобасын жасады және оны 25 дауыспен, бірде-бір қарсы дауыссыз бірауыздан қабылдады. 2012 жылдың 20 қазанында парламент заң жобасын ұлттық референдумға ұсынды, онда сайлаушылардың 67% заң жобасын қолдады. Бұдан әрі, сайлаушылардың 67% «бір адам – бір дауыс» принципімен тең дауыс беру құқығын, ал 83% табиғи ресурстардың мемлекеттік меншігін қолдады, бұл заң жобасының екі маңызды қағидасы болды. Алайда, парламент заң жобасын ратификациялай алмады, бұл саяси элитаның 2012 жылғы конституциялық референдум нәтижелерін ескермей, халық қалауын кедергілеуге тырысып жатқаны туралы айыптауларға әкелді.

Ирландия

Ирландияда 2011 жылдың наурыз айында сайланған үкімет алты белгілі бір мәселе бойынша, сондай-ақ қарастыруға болатын басқа да мәселелер бойынша конституциялық түзетулер жасауға міндеттенді; үкімет жеке түрде тағы бес мәселе бойынша түзетулер енгізуге уәде берді.

Үндістан

Үндістан Конституциясын құрастырушы Ассамблеясы Үндістан Конституциясын жазу үшін сайланды және тәуелсіз мемлекет ретінде оның алғашқы Парламенті ретінде қызмет етті. Ол Үндістан тәуелсіздік қозғалысының көшбасшылары мен Ұлыбритания Министрлер кабинетінің мүшелері арасындағы келіссөздер нәтижесінде құрылды. Конституциялық жиналыс Британдық Радж кезінде болған провинциялық заң шығарушы жиналыстың мүшелерімен тікелей емес сайланды. Ол алғаш рет 1946 жылдың 9 желтоқсанында Делиде өтті. 1947 жылдың 15 тамызында Үндістан тәуелсіз мемлекетке айналды, ал Конституциялық Ассамблея Үндістан Парламенті ретінде жұмыс істей бастады. Б.Р. Амбедкар Конституциялық Ассамблеядағы қажетті талқылаулар мен пікірталастармен бірге Үндістан Конституциясының жобасын жасады. Ассамблея 1949 жылдың 26 қарашасында Конституцияны бекітті (Конституция күні ретінде тойланады), ол 1950 жылдың 26 қаңтарында күшіне енді – бұл күн қазір Үндістанда Республика күні ретінде еске алынады. Конституция күшіне енгеннен кейін Конституциялық жиналыс Үндістанның уақытша Парламентіне айналды.

Индонезия

Индонезияның Конституциялық Ассамблеясы тұрақты конституция жасау үшін құрылды. Оның құрамы 1955 жылдың қараша айында сайланды және алғашқы отырысын 1956 жылдың қараша айында өткізді. Төрт сессиядан кейін, ол мемлекеттің негізгі қағидалары бойынша келісімге келе алмады. 1959 жылы таратылып, президенттің жарғысымен бұрынғы конституция қайта қолданысқа енгізілді. (OTP)

Италия

Италияның Конституциялық Ассамблеясы 1946 жылы Екінші дүниежүзілік соғыста фашистік Италияның жеңілісінен кейін құрылды. Ол барлық азаматтардың сайлау құқығымен, сонымен бірге Республиканы қабылдау немесе монархияны сақтап қалу туралы референдуммен бірге сайланды. Дауыс берушілер Республиканы таңдады, ал жаңа ассамблеяның міндеті жаңа республикалық үкіметтерді бекіту, сондай-ақ жаңа конституцияны жазу болды. Конституция 1947 жылғы 22 желтоқсанда мақұлданды. Ассамблея 1948 жылғы 31 қаңтарда таратылды, оның орнына Италияның жаңа Парламенті келді.

Мексика

Жаңа Испанияның вице-корольдігі Кадис кортесіне депутаттарды жіберді, ол 1812 жылғы Конституцияны қабылдады. Осы Конституция қабылданған кезде Испаниядан тәуелсіздік үшін күресіп жатқан көтеріліс ошақтары құрылған еді. Тәуелсіз Мексиканың бірінші Құрылтай Конгресі, Анауак Конгресі деп белгілі, тәуелсіздік соғысы әлі жалғасып жатқанда алғаш рет Чильпансингода шақырылды. Конгресс ашылғанда Хосе Мария Морелос «Ұлттың сезімдері» (Sentimientos de la Nación) атты құжатта оның бағдарламасын баяндады, ол Мексиканың әртүрлі Конституцияларының алғашқы негізі болды. Корольшіл әскерлердің қуғынына ұшыраған Конгресс Чильпансингодан қашып, Апатсинган қаласында жиналды. 1814 жылдың 22 қазанында Конгресс Мексика Америкасының бостандығы туралы Конституциялық жарлықты (Decreto Constitucional para la Libertad de la América Mexicana) қабылдады, ол Апатсинган Конституциясы деп танылды. 1814 жылғы Конституция көтерілісшілер бақылаған аумақтарда күшіне енді, бірақ соғыс жалғасып, алғашқы көтерілісшілердің басшылары (Морелос сияқты) жеңілгеннен кейін, ол көбінесе ұмытылды. 1821 жылдың 27 қыркүйегінде тәуелсіздік жемісті аяқталғаннан кейін, Игуала жоспары мен Кордова шарты негізінде Уақытша басқарушы кеңес құрылды. Кеңес Мексика империясының тәуелсіздік туралы актісін жариялады және 1822 жылдың 24 ақпанына дейін, Құрылтай Конгресі шақырылғанға дейін, де-факто заң шығару жиналысы ретінде жұмыс істеді. 1822 жылдың 19 мамырында Құрылтай Конгресі Агустин де Итурбидені император деп жариялады. Император мен Конгресс арасындағы қарым-қатынас үнемі шиеленіскен, бұл 1822 жылдың 31 қазанында Итурбиде ресми Конституция қабылдамай Конгрессті таратуына әкелді. Конгресс таратылғаннан кейін Итурбиде 1822 жылдың 18 желтоқсанында Мексика империясының Уақытша саяси ережелерін қабылдаған Ұлттық институционалдық кеңесті құрды. Конгресті тарату Плане де Каса Мата аясында қарулы төңкеріске әкелді, ол Федеративтік Республика құруды және Құрылтай Конгресін қалпына келтіруді талап етті. Итурбиде тақтан бас тартуға мәжбүр болды және Құрылтай Конгресін қайта құрды. Конгресс содан кейін «Үштік» деп аталатын уақытша үкімет құрды және Мексика Федерациясының Құрылтай актісін қабылдады, ол арқылы Мексиканың бұрынғы провинциялары еркін және тәуелді штаттарға айналды. Осыдан кейін штаттардың қатысуымен Құрылтай съезі құрылып, 1824 жылғы Конституцияны қабылдады. Федералистер мен централистер арасында көптеген даулар туындады, бұл саяси тұрақсыздыққа әкелді және 1836 жылы «Жеті заң» (Siete Leyes) қабылданды. «Жеті заң» федерацияны таратып, унитарлық республика құрды, бірақ бұл 1846 жылы Конституциялық және реформалар туралы заң қабылданған кезде аяқталды және 1824 жылғы Конституция, демек, федерация қалпына келтірілді. 1854 жылдың 16 қазанында президент Хуан Альварес Аютла жоспарына сәйкес 1856 жылы шақырылған тағы бір Құрылтай Конгресін құру туралы жарлық шығарды. Игнасио Комонфорттың президенттігі кезінде Құрылтай Конгресі либералды сипаты бар 1857 жылғы Конституцияны қабылдады. Конституция шіркеу мен мексикалық консерваторлар тарапынан жақсы қабылданалмады, ал Такүбая жоспары оны жоюды талап етті. Бұл оқиғалар Реформа соғысына әкелді, онда либералдар жеңіске жетті, содан кейін 1857 жылғы Конституцияны қалпына келтіріп, оған Реформа заңдарын қосты. Порфириатодан кейін және Мексика революциясы әлі де жалғасып жатқан кезде президент Венустиано Карранса Куеретарода шақырылған және 1917 жылғы Мексика Біріккен Штаттарының саяси Конституциясын қабылдаған Құрылтай Конгресін құрды.

Непал

Непалда екі Конституциялық жиналыс болды, ал соңғысы бұрынғысы бірнеше рет мерзімі ұзартылса да конституцияны қабылдай алмағаннан кейін сайланды. Ол елдің парламентінің функциясын да атқарды. Нәміса Непал 89% дауыспен конституция қабылдады. Осыдан кейін Непал федерализмді қабылдады.

Польша

Ұлы Сейм (Төрт жылдық Сейм деп те аталады) 1788 және 1792 жылдар аралығында өтті. Оның басты мақсаты – федеративтік Польша-Литва Республикасының егемендігін қайта орнату және оны саяси және экономикалық тұрғыдан реформалау болды. Осы мақсатта 1791 жылғы 3 мамыр Конституциясы жазылды, ол Республиканың көптен бері қалыптасқан саяси кемшіліктерін және оның «Алтын бостандықтар» жүйесін түзетуге бағытталған. Аталған Конституция 1792 жылғы Польша-Ресей соғысы мен Польшаның үшінші бөлінісінің нәтижесінде бір жыл ғана қолданыста болды.

Ресей

Ресей Конституциялық Ассамблеясы 1917 жылғы Қазан революциясынан кейін, Ресей Уақытша үкіметі құлатылғаннан соң жаңа конституция жасау мақсатымен құрылды.

Түркия

Түркия Конституциялық жиналысы 1960 жылғы түрік мемлекеттік төңкерісінен кейін 1961 жылы демократиялық конституцияны әзірлеу мақсатымен құрылды. Конституция 1961 жылғы референдумда сайлаушылармен бекітілді.

Федералды

1787 жылы АҚШ Конституциялық Конвенциясы қазірге дейін қолданылып келе жатқан АҚШ Конституциясын жазды. Оның делегаттары штаттар тарапынан тағайындалды, тікелей сайланбады, және барлық штаттар делегат жіберген жоқ; сондай-ақ, конвенцияның бастапқы мақсаты Конфедерацияның Ережелеріне түзетулер әкелу болған, жаңа конституция емес. АҚШ Конституциясында өзін ауыстыру туралы ешқандай ереже жоқ (және орнықты баптардың болуына байланысты, ол түзету арқылы күштен шығарылмайды). Конституцияның V бабы Конгреске ұлттық конституциялық конвенция шақыруға және түзетулер ұсынуға рұқсат береді, бірақ ол ешқашан осы мүмкіндікті пайдаланған жоқ. Конгресс өз түзету ұсыныстарын және ұлттық конвенция ұсынғандарды штат заң шығарушы органдарына емес, штат конвенцияларына бекітуге жіберуге құқылы болса да, бұл процедура бір рет қана қолданылды (Елдің жиырма бірінші түзетуі үшін).

Мемлекеттер

Конституционализмнің мемлекеттік деңгейінде конституциялық жиналыстарды пайдаланудың ұзақ дәстүрі бар. Шын мәнінде, штаттарда 1787 жылы Федералды Конституция құрылғанға дейін де, оны ратификациялағаннан кейін де конституциялық жиналыстар өткізілді. 1776 жылдан бері 150-ге жуық штаттық конституциялық конвенциялар штаттық конституцияларды әзірлеу немесе қайта қарау үшін шақырылды. Бұл ертедегі штаттық конституциялық конвенциялар көбінесе 19-ғасырдың ортасында кең таралған халықтық бекіту сияқты процедуралық қадамдарды қолданбады. Дегенмен, олар халықтың өкілеттігін жүзеге асыратын құрылтайшы жиналыстар деп есептелді. «Американдық егемендік: Азамат соғысына дейінгі халық және Американың конституциялық дәстүрі» еңбегінде Кристиан Г. Фриц былай жазады: «Заңды конституцияның күші оның белгілі бір процедура қолданылғандығына немесе революциялық конвенциялардың басқа міндеттерден, мысалы, қарапайым заңдарды қабылдаудан босатылғандығына емес, егемен халық оны бекіткендігіне байланысты болды. Осы алғашқы [штаттық] конституцияларды жасауға рұқсат берген халықтың өзі олардың заңдылығын қамтамасыз етті, егер олар кейінірек негізгі заңды құру үшін қажет деп саналған процедураларды қолданбаған болса да». Американың 19 және 20 ғасырлардағы штаттық құрылтайлары азаматтар қозғалысының көптеген ерекшеліктерін көрсетті. Америка конституциясын жасаудың бастапқы кезеңдерінен бастап конституциялық конвенцияларға қатысушылар бұрынғы штаттық конституциялардың үлгілерін зерттеді. Олар көбінесе басқа штаттардан конституциялық мәтін мен ережелерді «қарызға» алды. Конституциялық жиналыстардың өкілеттіктері де көп дау тудырды, кейбіреулері олардың шексіз заңдық күші бар екенін, ал басқалары олардың бұрыннан бар заңдық жүйеде жұмыс істеуі керек екенін мәлімдеді. Нәтижесінде, сайланған құрылтайлардың өкілеттіктері шектеулі екенін күйретіп көрсететін конституциялық биліктің жалпы құқығы қалыптасты. 1820, 1845, 1865, 1875, 1922 және 1945 жылдары. Мичиган штаты 1835, 1850, 1908 және 1963 жылдары төрт рет өткізілді. Массачусетс штаты алты рет өткізілді: 1778, 1779–80, 1820–21, 1853, 1917–18 және соңғы рет 2016 жылы. Нью-Йорк штатының Конституциясы тоғыз Конституциялық конвенция арқылы өзгертілді немесе қайта құрылды: 1776–1777, 1801, 1821, 1846, 1867–1868, 1894, 1915, 1938 және 1967 жылдары; 1872–1873 жылдардағы Конституциялық комиссия; және 1921 жылғы Сот конвенциясы. Вермонт штатының алғашқы конституциясы 1777 жылдың шілдесінде өткен конвенцияда дайындалды және 1786 жылы өткен конвенцияда қайта қарастырылды. Бұл конвенциялар Вермонт АҚШ-тан тәуелсіз болған кезде өтті. Вермонт 1791 жылы АҚШ құрамына қабылданды және оның үкіметі 1786 жылғы конституция бойынша жұмыс істеуін жалғастырды. Екі жылдан кейін, 1793 жылы, конституциясының кейбір ережелерін АҚШ Конституциясына сәйкес келтіру үшін тағы бір конвенция өткізілді. Вирджиния штатындағы конвенциялар шектеусіз бес рет өткізілді. Конституциялар 1776, 1864 және 1901–02 жылдары жарлық арқылы жарияланды және 1829–30, 1850 және 1868 жылдары референдум арқылы бекітілді. 1927, 1945, 1956 және 1968 жылдары Конституцияны қайта қарауға бағытталған шектеулі конвенциялар мен конституциялық комиссиялар өткізілді. Кейіннен штаттық заң шығарушы орган халықтық референдумда бекітілетін түзетулерді ұсынады.

Заңнамалық шектеулер бұзылды

Мемлекеттік заң шығарушы органдар осы жағдайларда сақталмаған конвенцияларға шектеулер қойды. Грузия штаты 1789 жылы Конституцияны қабылдау немесе қабылдамаудың орнына балама ұсыныстар жасады. Иллинойс штаты 1862 және 1869 жылдары ант беру қажеттілігін елемеді. Нью-Йорк штаты 1867 жылы белгіленген мерзімнен кейін жұмысын аяқтап, кейін тапсырды. Пенсильвания штаты 1872 жылы шектеулерге қарсы Құқықтар туралы билльге өзгерістер енгізді. Алабама штаты 1901 жылы делегаттардың жалақысын лимиттен асырды. Мичиган штаты 1908 жылы өз жұмысын сәуірде емес, қарашада тапсырды.