Кіріспе
Нидерланд Корольдігінің Конституциясы (Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden) – Нидерланд Корольдігін басқаратын екі негізгі құжаттың бірі және Нидерланд Корольдігінің Еуропалық аумағының негізгі заңы болып табылады. Ол 1815 жылы қабылданған конституциялық монархияны құратын конституциядан тікелей туындаған деп есептеледі; бұл әлемдегі әлі де қолданылып жүрген үшінші ең көне конституция. 1848 жылғы түзетулер парламенттік демократия жүйесін орнатып, 1983 жылы Нидерланд Конституциясының ең соңғы маңызды қайта қаралуы жүзеге асырылды, нәтижесінде мәтін жаңадан толығымен жазылып, жаңа азаматтық құқықтар қосылды. Мәтін заңдық немесе саяси доктриналардан мүлдем айырылған, құқықтар мен бостандықтар туралы декларацияны қамтиды. Конституцияға қайшы келетін заңдар мен шарттарды сот органдарының тексеруіне тыйым салынған, өйткені бұл заң шығарушы биліктің құқығы деп саналады. Нидерландта конституциялық сот жоқ. Нидерланд Корольдігіне Аруба, Кюрасао және Синт-Мартен де кіреді: корольдіктің барлық аймақтарын қамтитын және конституциялық сипаттамалары бар жалпы құжат – Нидерланд Корольдігінің Статуты бар. Синт-Мартен – Нидерланд Корольдігінің Синт-Мартен заң шығарушы органының қызметін реттеуге конституциялық соты бар жалғыз мемлекеті.
The Constitution of the Kingdom of the Netherlands (Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden) is one of two fundamental documents governing the Kingdom of the Netherlands as well as the fundamental law of the European territory of the Kingdom of the Netherlands. It is generally seen as directly derived from the one issued in 1815, constituting a constitutional monarchy; it is the third oldest constitution still in use worldwide. A revision in 1848 instituted a system of parliamentary democracy. In 1983, the most recent major revision of the Constitution of the Netherlands was undertaken, almost fully rewriting the text and adding new civil rights. The text is sober, devoid of legal or political doctrine and includes a bill of rights. It prohibits the judiciary from testing laws and treaties against the constitution, as this is considered a prerogative of the legislature. There is no constitutional court in the Netherlands. The Kingdom of the Netherlands also includes Aruba, Curaçao and Sint Maarten: there is an overarching instrument of the entire kingdom that has constitution characteristics: the Statute of the Kingdom of the Netherlands. Sint Maarten is the only country in the kingdom of the Netherlands that has a constitutional court to govern the Sint Maarten legislature
Тарих
Нидерландының барлық провинциялары мен қалаларына қолданылатын, негізгі заң ретіндегі алғашқы конституциясы – 1579 жылғы конституция, ол Нидерланд конфедеративтік республикасын құрды. Конституция Утрехт одағымен, яғни шарт арқылы бекітілді. Шарттың XIII бабы Республиканың әрбір тұрғынына сана-сезім еркіндігін берді. 1794 жылы француз басқыншылығынан кейін Батавия Республикасы, біртұтас мемлекет жарияланды. 1795 жылдың 31 қаңтарында ол "Адам және азамат құқықтарының жариялануы" заң жобасын қабылдады. 1798 жылдың 1 мамырында Конституциялық жиналыс жазған, қазіргі заманғы формальды мағынадағы алғашқы жаңа конституция – Staatsregeling voor het Bataafsche Volk, Ұлттық жиналыстың бекітуімен күшіне енді. 7 тамыз 1806 жылы Конституция voor het Koningrijk Holland арқылы Голландияның Наполеондық Корольдігі, конституциялық монархия құрылды. 1810 жылы корольдік француз империясымен аннексияланды.
Нидерланд Корольдігінің құрылуы
Француз әскерлерін орыс казактары қуып шыққаннан кейін, 1814 жылғы 29 наурыздағы конституция бойынша Жаңа Егеменді Нидерланд княздығы құрылды. 1813 жылғы 2 желтоқсанда «Егемен ханзада» ретінде жарияланған Оранның Вильгельм VI, тек «болашақтағы ықтимал заңбұзушылықтарға қарсы еркіндігіңізді қамтамасыз ететін еркін конституцияның қорғауы астында» қабылдап, алдымен бірқатар беделді адамдарды сайлаушылар етіп тағайындады. Олар Гисберт Карел ван Хогендорп басқарған комиссия жазған конституцияны бекітті. 1815 жылғы 24 тамызда Вильгельм – 16 наурыздан бастап Нидерланд королі Вильгельм I – алты күн бұрын өзін Ұлы Нидерланд королі деп жариялағаннан кейін, қазіргі конституцияның алғашқы нұсқасын шығарды, Grondwet voor het Koningrijk der Nederlanden немесе Loi fondamentale du Royaume des Pays Bas, Нидерланд Біріккен Корольдігін құрып, енді өзінің аумағын қазіргі Бельгия мемлекетінің аумағымен кеңейтті, ол 1830 жылы одан қайта бөлініп шығады. Ол дін бостандығы, хабеас корпус қағидасы, петиция беру құқығы және баспасөз бостандығы сияқты негізгі тұстары бар шектеулі құқықтар жиынтығын қамтиды. 1814 жылғы Лондон келісімінде одақтастар түпнұсқа Голландия мемлекетінің жаңа конституцияны әзірлеуін тапсырған. Оны Солтүстік Нидерландының жаңа 55 мүшелі Штаттар-генералы бекітті, бірақ Оңтүстік Нидерландының сайлаушыларының көпшілігі (796 қарсы 527) қабылдамады. Алайда, 126 адам Солтүстік және Оңтүстік Нидерландының одағын міндеттеген Вена шарты бойынша міндетті болған (олар әлі де тым шектеулі деп санаған) дін бостандығына қарсы екенін білдіргендіктен, олардың дауыстары мен дауыс беруден бас тартқандардың дауыстары азшылыққа қосылды. Осы «голландиялық есептеу» арқылы Вильгельм жаңа корольдікке жариялауға құқылы екенін сезінді. 1815 жылғы конституция үкіметтің саяси құрылымы тұрғысынан Республика кезіндегі жағдайдан көп айырмашылық танытпады: Штаттар-генералының (төменгі палата) 110 мүшесі, «Екінші палата» деп аталатын, әлі де провинциялық штаттармен тағайындалды (үш жылға; әр жылы үштен бірі ауыстырылды), олар өздері ақсүйектермен толтырылды немесе қалалық кеңестер тағайындады, бұрынғы режимдегідей. Алайда, енді барлық провинциялық штаттарға (алғашқыда тек Фризеланд үшін ғана) кейбір ауылдық делегаттар тағайындалды, ал қалалық кеңестер сайлаушылар алқаларымен тағайындалды, олар өз кезегінде жақсы беделді және белгілі бір салық төлейтін ер азаматтардың таңдамалы тобымен сайланды, сондықтан жүйеге жанама түрде демократия енгізілді. Дегенмен, әкімшілік көбінесе монархиялық болды, король Сенат мүшелерін өмір бойына тағайындады, «Бірінші палата», оны қысықтап «Корольдің зообағы» деп атады. 1840 жылы Бельгияның тәуелсіздігі жаңа редакциялауды қажет еткенде, қылмыстық жауапкершілік принципін енгізу арқылы парламенттік жүйеге алғашқы қадам жасалды.
1848 жылғы конституциялық реформа
1848 жылғы 11 қазанда қайта қаралып жаңартылған конституция, қазіргі күні де қолданыстағы нұсқаның бастапқы түрі ретінде жиі сипатталады. 1848 жылғы төңкерістердің әсерімен король Вильгельм II конституцияға толыққанды министрлік жауапкершілікті енгізуге келісті, бұл парламенттік демократия жүйесін құруға алып келді. Өкілдер палатасы бір мандатты сайлау округтерінде сайлаушылармен тікелей сайланды. Парламентке үкіметтік заңдарға өзгерістер енгізуге және тергеу отырыстарын өткізуге құқық берілді. Сайлаушылармен сайланатын провинциялық штаттар, әр провинциядан жоғары топқа жататын азаматтардың ішінде көпшілік дауыспен Сенат мүшелерін тағайындады. Жаңа конституция жобасын дайындау үшін Йохан Рудольф Торбекке төрағалық ететін комиссия құрылды, ол 19 маусымда аяқталды. Сайлау құқығы кеңейтілді (бірақ әлі де мүліктік цензбен шектелді), сондай-ақ жиналыстар өткізу бостандығы, хат алмасудың құпиялылығы, діни ұйымдардың бостандығы және білім беру бостандығы сияқты құқықтар да кеңейтілді.
Сайлау құқығының кеңейтілуі
1884 жылы шағын түзетулер енгізілді. 1887 жылы санау арқылы дауыс беру жүйесі ең төменгі кіріс пен білім деңгейіне негізделген жүйемен алмастырылды, бұл ер адамдардың үнемі өсіп келе жатқан бөлігіне дауыс беру құқығын берді; осы себепті бұл ереже сол кезде "каутчук бап" деп аталды. Өкілдер палатасының сайлау мерзімі екі жылдан (оның жартысы жаңарумен) төрт жылға (қазіргі жүз мүшенің толық жаңаруымен) өзгертілді. Сенатқа сайлану шарттары кеңейтілді. Формалды заңға негізделмеген кез келген жазалау шарасы тыйым салынды. 1917 жылы, 1848 жылғы жағдай сияқты, халықаралық ахуалдың шиеленісуіне байланысты, барлық ер азаматтарға дауыс беру құқығы енгізілді, сонымен қатар Өкілдер палатасын, штаттық провинцияларды және муниципалитет кеңестерін сайлау үшін пропорционалды өкілдік жүйесі қолданылды. Сенат штаттық провинциялармен сайлануын жалғастырды, бірақ енді пропорционалды өкілдік жүйесін пайдаланды, бұрынғыдай провинциялар бойынша көпшілік дауыспен емес. Христиан-демократиялық партиялар мемлекеттік және діни мектептерге мемлекеттік қаржыландыруда толық конституциялық теңдік берілуі шартымен барлық ер азаматтарға дауыс беру құқығына келісті, осылайша мектептер арасындағы күрес аяқталды. 1922 жылғы түзетулерде барлық сайлау құқығы конституцияда нақты бекітілді, бұрын 1919 жылы заңмен енгізілген болатын. Әр үш жыл сайын Сенат мүшелерінің жартысы штаттық провинциялармен пропорционалды өкілдік жүйесі бойынша алты жылға сайланды.
Кейінгі түзетулер
1938 жылы шағын түзетулер енгізілді, ол экономика салаларын реттейтін мемлекеттік органдарға конституциялық негіз беру арқылы сол кездегі танымал корпоративизмнің кейбір элементтерін қосты. Коммунистер мен фашистерге қарсы бағытталған, өкілді органдардың «революциялық» мүшелерін қызметтен шеттетуге мүмкіндік беретін ұсыныс, қажетті үштен екі көпшіліктің қолдауын алмады. 1946 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін конституцияны жеңілдетуге жасалған түзетулер сәтсіз аяқталды. Алайда, Нидерландтың Шығыс Индиядағы отарлық соғысына салдарын жіберуге рұқсат беретін өзгеріс қабылданды. 1948 жылғы түзетуде Нидерланд-Индонезия одағы аясында Индонезияның жаңа мемлекетін Корольдық құрамына енгізуді жеңілдету үшін толыққанды жаңа тарау қосылды. Бірақ 1954 жылы Индонезия Нидерландпен барлық байланыстарын үзген соң, бұл түзету маңызсыз болып қалды. Сондай-ақ, мемлекеттік хатшы лауазымы құрылды, ол белгілі бір министрге толық бағынышты, кіші министрдің бір түрі. 1953 жылы Нидерландтың бұрынғы қатаң бейтарап саясатынан бас тартуына байланысты халықаралық қатынастарға қатысты жаңа баптар енгізілді. 1956 жылғы түзетуде конституция Индонезияның толық тәуелсіздігіне сәйкес өзгертілді. Өкілдер палатасының саны 150-ге, Сенаттың саны 75-ке дейін арттырылды. 1963 жылғы түзету Нидерланд Жаңа Гвинеясының Индонезияға өткенін ескерді. Дауыс беру жасы 23-тен 21-ге төмендетілді. 1972 жылы шағын түзетулер енгізілді, оның негізгісі – дауыс беру жасын 18-ге дейін төмендету болды. 1983 жылы конституция жаңадан жазылды. Көптеген баптар жойылды. Әлеуметтік құқықтар қосылды, көптеген баптар жаңа бірыңғай заң терминологиясын қолдану арқылы қайта формулировкаланды (негізгі ерекшелік – әлі де сезімтал білім беру бостандығына қатысты 23-бап) және олардың реті өзгертілді. Құқықтардың жарғысы кемсітушілікке тыйым салу, өлім жазасына тыйым салу, сөз бостандығы, демонстрация бостандығы және жеке өмірге құқықпен кеңейтілді. 1987 жылы шағын түзетулер енгізілді. 1995 жылғы түзетуде кәсіби армияны, міндетті әскерге алмастыру ережелері бекітілді. 1999 жылғы түзетуде кеңесші референдумды енгізу туралы ұсыныс Сенат тарапынан қабылданбады. 2002 жылы шағын түзетуден кейін, соңғы өзгерістер 2005 жылы жасалды; сайланған мэрді енгізу туралы ұсыныс Сенат тарапынан қабылданбады.
Қайта қарау
Конституцияны ойсыз өзгертуге қарсы маңызды сақтық шаралары бар. Конституцияны қайта қарау Штаттар Генералының екі палатасына, Өкілдер палатасына және Сенатқа ұсынылады, онда ұсынылған өзгеріс (қалыпты) көпшілік дауысымен қабылдалуы тиіс. Ұсынылған түзетуді екі палата да, Өкілдер палатасына жалпы сайлау өткізілгеннен кейін 2/3 көпшілікпен қолдауы керек (іс жүзінде көптеген түзетулер жоспарланған сайлауға жақын уақытта ұсынылады). Жалпы сайлау және жаңа Өкілдер палатасы азаматтарға түзетуге тікелей емес дауыс беру мүмкіндігін береді.
Жүйелілік және терминология
Азаматтық құқық жүйелері абстрактілі ережелер мен әдістемелерге баса назар аударумен сипатталады. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Нидерланд заңгерлік қауымдастығында осыған толық сәйкестікке қол жеткізу және жылдар бойы жинақталған сот практикасын, француз Кодексі Наполеоннан алынған ескі заң кітаптары негізінен өзгеріссіз қалғанда, қазіргі заманғы кодекстердің толыққанды жаңа жиынтығына біріктіруге бағытталған үлкен қозғалыс болды. Жалпы стильдік тұжырымдамалық үйлесімділікке, айқындылыққа, тұжырымдамалық дәйектілікке және терминологияның біртүтастығына ұмтылыс байқалды. 1983 жылы Нидерланд конституциясының толық қайта қаралуы осы процестің бір бөлігі болып табылады. Бұл нақты заңдық доктринаның болмауымен байланысты, себебі қарапайым тілдеу стильі жасырылған негізгі мағынаны, нәтижесінде, жаңылыстыруы мүмкін. Конституциялық сот заңдар мен актілерді конституцияға сәйкестігіне тексермейтіндіктен, жүйеліліктің көп бөлігі өкілеттік беру мәселесіне шоғырланған. Егер заң шығарушы билік өкілеттіктерін үкіметке немесе төменгі децентрализацияланған органдарға беруге рұқсат етілсе, бұл демократиялық заңдылыққа және азаматтардың конституциялық қорғалуына қауіп төндірер еді (өйткені азаматтар Конституциялық сотқа шағымдану мүмкіндігіне ие емес). Сондықтан, өкілеттік беруге тек қана баптарда «реттеу» немесе «заң күшімен» деген сөздер болған жағдайда ғана рұқсат етіледі; әйтпесе, ол тыйым салынған. Дегенмен, бұл ереженің өзі заңдық доктрина болып табылатындықтан, жазбаша заңда нақты көрсетілмеген және тек заң жобасына қоса берілген ресми комиссия есептерінде және министрлік түсіндірмелерінде ғана кездеседі.
1-тарау: Негізгі құқықтар
1-тарау негізінен құқықтарды қамтиды. Конституцияда нормативтік иерархия көрсетілмеген: барлық негізгі құқықтар құндылығы мен маңыздылығы жағынан тең. Кейбір құқықтар абсолютті, көпшілігі парламенттік немесе «формалды» заңмен шектелуі мүмкін, ал көптеген құқықтар шектеу өкілеттіктерін беру арқылы шектелуі мүмкін. Олар: Заң алдындағы теңдік және кемсітушілікке тыйым салу (1-бап). Бұл бап кез келген негіздегі кемсітушілікке тыйым салады, бірақ оңтайлы әрекеттерге рұқсат береді. Бұл құқық тек қана егер оны шектеудің объективті және ақылға қонымды негіздемесі болса ғана заңмен шектелуі мүмкін. Мұндай жағдайда сот заңның мақсатына жету үшін оның жарамды, қажетті және пропорционалды екендігі туралы шешім қабылдайды. Ұлттық, азаматтық және елде тұру құқығы (соның ішінде экстрадиция) 2-бапта нақтыланады. Мемлекеттік қызметке тағайындалу және бірнеше азаматтықты иелену құқығы 3-бапта нақтыланған. Дауыс беру құқығы (4-бап). Бұл құқық формалды заңмен шектелуі мүмкін, бірақ оны басқаға беруге рұқсат жоқ. (Жазбаша) өтініш беру құқығы (5-бап). Бұл ежелгі құқық абсолютті және оны заңмен шектеу мүмкін емес. Нидерландта өтініш беру құқығы ұзақ дәстүрге ие; шын мәнінде, Габсбург билігі өтініштерді қабылдамағанынан кейін басталған Нидерландтың тәуелсіздік соғысы, асыл өтініштерді «тіңкелер» (Geuzen) деп қаралайтын. 1815 жылғы конституция ежелгі құқықты жазбаша өтініштермен шектеді, бұл делегаттардың үлкен топтары тудырған типтік тәртіпсіздікті қысқартуға үміттенді. Дегенмен, мұндай жаппай қоғамдық өтініш беру әрқашан өте танымал болды. Өтініш беру құқығы жауап алу құқығын білдірмейді, бірақ іс жүзінде барлық мемлекеттік органдарда осыны жүзеге асыру үшін арнайы комиссиялар бар. Көп жағдайда өтініштер патшаға жіберіледі, бірақ министрлік жауапкершілік жүйесі оған өз бетінше әрекет етуді мүмкін емес етеді; оның хатшылық кабинеті мұндай өтініштерді тиісті министрліктерге жібереді. Дін бостандығы (6-бап). Бұл құқық формалды заңмен шектелуі мүмкін; оны беруге болады. Сөз бостандығы (7-бап). Бұл бап 1983 жылғы қайта қарауда тек ішінара өзгертілді, өйткені ол өте күрделі сот практикасымен байланысты болды. 1-тармақшада баспасөз бостандығы туралы айтылған. Кез келген цензураға мүлдем тыйым салынады. Алайда, формалды заң бұл бостандықты басқаша шектей алады, мысалы, белгілі бір мазмұнды қылмыстық заң бойынша жазалауға болады. Мұндай шектеуші өкілеттіктер муниципалитеттер сияқты төменгі әкімшілік органдарға берілмейді; осыған ұқсас баспа материалдарын тарату құқығы тек формалды заңмен ғана шектелуі мүмкін. Алайда, 1950 жылдан бастап Жоғарғы Сот мұндай органдар материалдарды таратуды шектей алады деп шешті, егер мұндай шектеу осы материалдардың мазмұнына негізделмесе және ол таратудың кез келген жеке құралына толығымен кедергі келтірмесе. Олар, мысалы, қоғамдық тәртіпті сақтау мақсатында, кітапшаларды таратуға белгілі бір уақытпен шек қоюы мүмкін. 2-тармақшада теледидар мен радио хабарларын тарату бойынша да осындай ереже қарастырылған. 1983 жылы қосылған 3-тармақшада баспа немесе радио хабарлары қатысы жоқ жағдайларда сөз бостандығына жалпы құқық берілген. Тағы да айта кетейік, ешқандай цензураға жол берілмейді, бірақ құқық формалды заңмен шектелуі мүмкін; 3-тармақта он алты жасқа толмағандардың фильмдерді көруін шектеу мүмкіндігі нақты айтылған. Делегация мүмкін болмаса да, төменгі деңгейдегі органдар, егер мұндай шектеулер білдірілген пікірлердің мазмұнына негізделмесе, қоғамдық тәртіпті сақтау үшін құқықты жүзеге асыруды шектей алады. 4-тармақшада коммерциялық жарнама 7-баппен қорғалмайтыны айтылған. Нидерланд конституциясында ақпарат жинау бостандығы жоқ. Қауымдасу бостандығы (8-бап). Бұл құқық формалды заңмен шектелуі мүмкін, бірақ тек қоғамдық тәртіпті сақтау үшін. Делегация жасауға рұқсат етілмейді. Қоғамдық тәртіпке қауіп төндіретін кез келген ұйымға 1855 жылғы «Қоғамдастыру және жиналыс туралы заң» тыйым салынады, бірақ бұл заң тек өте сирек жағдайда азаматтық кодекске сәйкес заңды тұлға ретінде ұйымның ресми таратылуына әкеледі. Нидерланд құқықтық доктринасында бірлестік құру еркіндігі белгілі бір кәсіпте белсенді болу үшін мүшелік белгілі бір кәсіпте белсенді болу үшін шарт болған кезде, мысалы, ұйымдарға мәжбүрлі мүшеліктен қорғамайды деп есептеледі. Жиналу және демонстрация бостандығы (9-бап). 1983 жылғы қайта қарау «жиын және бірлестік құру бостандығы» деген ескі комбинацияны бөліп, біріншісін жаңа демонстрация бостандығына қосты. Бұл құқық формалды заңмен шектелуі мүмкін. Делегацияға рұқсат етіледі, бірақ тек қоғамдық денсаулықты қорғау үшін, жол қозғалысы мәселелері үшін және қоғамдық тәртіпсіздікті болдырмау үшін. Жеке өмірге қатысты құқық (10-бап). Бұл құқық 1983 жылғы қайта қараумен енгізілді, бұл жеке тұтастыққа қатысты қауіп туғанда қорғалуға арналған жалпы құқық. Бұл құқық формалды заңмен шектелуі мүмкін. Делегацияға рұқсат етіледі, бірақ тек дерекқорларға қатысты. Бұл бап дерекқорларды тиімсіз пайдаланудан туындаған жеке өмірге қатысты қауіпке қарсы қорғауға үкіметке міндеттейді (2-тармақша); сондай-ақ адамдарға оларға қатысты дерекқорлардың мазмұны туралы хабарлау құқығын және мұндай мазмұндағы қателерді түзету құқығын реттеуге міндеттейді (3-тармақша). Адам денесіне қатысты зорлық-зомбылық жасауға тыйым салу (11-бап). Бұл құқық 1983 жылғы қайта қараумен енгізілді, бұл формалды заңмен шектелуі мүмкін; делегацияға рұқсат етіледі. Бұл құқық 10-баптағы жалпы жеке тұтастық құқығының бір түрі болып табылады, сондықтан екі ұғым арасында ешқандай қарама-қайшылық жоқ. Бұл мәжбүрлі медициналық тәжірибелер, дене жазасы, азаптау және мүгедектік сияқты бұзушылықтарға қарсы қорғайды. Бұл өліммен аяқталмайды, сондықтан мүшелерді беруге заңдық негіз қажет. Тұрғынның рұқсаты алынбаған жағдайда үйге заңсыз кіруге тыйым салу (12-бап). Көбінесе жалпы «үй құқығы» ретінде ұсынылса да, бұл бап шын мәнінде билік органдарына үйге кіруге негізгі құқық бар екеніне, бірақ бұл құқық заңмен реттелуі керек деген қағидатқа негізделген. Заң қай жағдайда және кімдер үйге кіре алатынын көрсетуі керек. Делегацияға рұқсат етіледі. Нидерланд соттары полиция тергеуінің практикалық жағына көбірек мән береді, сондықтан бұл баптың қорғау құндылығы шамалы. Байланыс құпиялылығы (13-бап). 1-тармақшада хат-хабар құпиялылығы туралы айтылған. Бұл тек судьяның бұйрығымен және формалды заңмен көрсетілген жағдайларда ғана бұзылуы мүмкін. Делегацияға рұқсат жоқ. Аталған судья сирек сот болып табылады, бірақ іс жүзінде тергеу судьясы (rechter commissaris) болып табылады. Нидерланд қылмыстық кодексі осы құқықтың бірнеше түрлерін бұзуды қылмыс ретінде жазалайды. 2-тармақшада телефон және телеграф арқылы байланыс құпиялылығы туралы айтылған. Бұл құқық заңмен шектелуі мүмкін; мұндай заң кімдердің бұзуға рұқсат беруге құқылы екенін көрсетуі керек. Делегацияға рұқсат жоқ. Көп жағдайда тағы да тергеу судьясы құзырлы орган болып табылады. 1990 жылдардан бері бұл құқық ұялы телефон байланысына да қатысты деп доктриналық консенсус бар, бірақ бұрын оған қарсылық көрсетілді. Заңсыз экспроприацияға тыйым салу (14-бап). Нидерланд конституциясында меншік құқығына жалпы құқық жоқ. Үкіметтер мұны Нидерланд қоғамында осы құқық осылай негізгі болғандықтан, оны нақты айтудың қажеті жоқ деп қорғады. Экспроприация тек қоғамдық мүдделерге қызмет ету үшін және (толық) өтемақы алдын ала формалды түрде кепілдік берілген жағдайда ғана рұқсат етіледі, яғни нақты сома белгіленуі керек. Бұл заңға негізделген болуы керек; делегацияға рұқсат етіледі, бірақ экспроприацияның өзі емес, өтемақыны анықтау процедурасына қатысты ғана. Алайда, 2-тармақшада төтенше жағдай туғанда алдын ала...
Equality before the law and prohibition of discrimination (Article 1). This article forbids any discrimination on any grounds but allows affirmative action. This right can only be limited by law, if there is an objective, reasonable justification for restricting it. In that case, the court will decide if the law is suitable, necessary and in proportion to reach the purpose of the law. Nationality, citizenship and right to reside in the country (including extradition) is specified in article 2. Right to be appointed to a public function and to hold multiple nationalities is specified in article 3. The right to vote (Article 4). The right can be limited by formal law; no delegation is allowed. The right of (written) petition (Article 5). This ancient right is absolute and cannot be limited by law. The right of petition has a long tradition in the Netherlands; indeed the Dutch War of Independence started after a petition had been rejected by the Habsburg authorities, the noble petitioners having been contemptuously treated as "beggars" (Geuzen). The constitution of 1815 limited the ancient right to written petitions, hoping to curtail the typical disorder created by large groups of delegates. Nevertheless, such public mass petitioning has always remained very popular. The right of petition does not imply an accompanying right to be answered, but in practice all public bodies have special commissions to do just that. Often petitions are directed to the King, although the system of ministerial responsibility makes it impossible for him to take action by himself; his secretarial cabinet relegates such petitions to the relevant ministries. Freedom of religion (Article 6). This right can be limited by formal law; delegation is possible. Freedom of speech (Article 7). This article has only been partially changed in the 1983 revision, as it was linked to very complicated case law. Subarticle 1 contains the classic freedom of the press. Any censorship is absolutely forbidden. However, formal law can otherwise limit this freedom, e. g. by making a certain content punishable under penal law. Such limiting powers cannot be delegated to lower administrative bodies such as municipalities; the related right of distribution of printed materials can similarly only be limited by formal law. However, the Supreme Court has nevertheless ruled since 1950 that such bodies may in fact limit the distribution of materials, if such a limitation is not based on the content of those materials and does not imply a complete impediment to any separate means of distribution. They may for instance limit the spreading of pamphlets to certain hours for reasons of public order. Subarticle 2 has the same arrangement for television and radio broadcasts. Subarticle 3, added in 1983, gives a general right of expression, for those cases where neither printed nor broadcast information is involved; this includes the freedom of speech. Again, no censorship is ever allowed, but the right can otherwise be limited by formal law; explicitly mentioned in subarticle 3 is the possibility to limit the viewing of movies by minors under the age of sixteen. Although no delegation is possible, lower bodies may limit the exercise of the right for reasons of public order if such limitations are not based on the content of the expressed views. Subarticle 4 states that commercial advertising is not protected by article 7. The Dutch constitution does not contain a freedom of gathering of information. Freedom of association (Article 8). This right can be limited by formal law, but only to safeguard public order. No delegation is allowed. Almost any organization posing any conceivable danger to public order in the broadest sense is forbidden by the still extant Wet vereniging en vergadering ("Law of association and assembly") of 1855, but this law only very rarely leads to an official disbandment of an organization as a legal entity under the civil code. Dutch legal doctrine holds that the freedom of association does not protect against forced membership of organizations, e. g. when such membership is a condition for being active in a certain profession. Freedom of assembly and freedom of demonstration (Article 9). The revision of 1983 split the old combination of "freedom of assembly and association" and added the former to a new freedom of demonstration. The right can be limited by formal law. Delegation is allowed but only to protect public health, for traffic concerns and to prevent public disorder. Right to privacy (Article 10). This right, introduced by the revision of 1983, is a general right to be protected whenever the personal integrity is threatened. The right can be limited by formal law. Delegation is allowed, but only in relation to databases. The article imposes a duty on the government to protect against a threat to privacy posed by a possible abuse of databases (subarticle 2); and to regulate the right of persons to be informed about the content of such databases concerning their person and the right to improve possible mistakes in such content (subarticle 3). Inviolence of the (human) body (Article 11). This right, introduced by the revision of 1983, can be limited by formal law; delegation is allowed. The right is a subspecies of the general right to personal integrity expressed in article 10, so no dichotomy is intended between the two concepts. It protects against violations like forced medical experiments, corporal punishment, torture and mutilation. It does not end with death and thus demands a legal basis for organ donation. Prohibition of unlawful entry of the home when no permission of the inhabitant has been obtained (Article 12). Although often presented as a general "right of the home", this article is in fact more based on the principle that the authorities do have a fundamental right to enter homes, but that this must be given a legal basis. The law has to indicate in which case and by which persons entry is legal. Delegation is allowed. Dutch courts tend to give precedence to the practicality of police investigation, so this article has had little protective value. Secrecy of communication (Article 13). Subarticle 1 contains the privacy of correspondence. This can only be violated on order of a judge and only in those cases indicated by formal law. No delegation is allowed. The judge in question is rarely a court but in practice the investigative judge (rechter commissaris). The Dutch penal code offers a further protection of this right as several types of violating it are punishable as crimes. Subarticle 2 contains the privacy of communication by telephone and telegraph. This right can be limited by law; such law has to indicate which persons have the authority to allow a violation. No delegation is allowed. For most cases again the investigative judge has the competent authority. Since the nineties there is doctrinal consensus that the right extends to cell phone communication, but earlier this was contended. Prohibition of unlawful expropriation (Article 14). The Dutch constitution contains no general right to property. This has been defended by successive governments with the argument that such right is so fundamental to Dutch society that it is redundant to explicitly mention it. Expropriation is only allowed to serve the public interest and on the condition that prior formal assurance is given of (full) indemnity, meaning that some exact sum has to be determined. It has to be based on law; delegation is allowed, but only as regards the indemnity determination procedure, not the expropriation as such. Subarticle 2 states, however, that in an emergency situation the prior assurance has not to be given — in those cases the amount of compensation will be determined later. Subarticle 3 extends this arrangement to cases of destruction, partial damage, total loss and limitations of the right to property, caused by the competent authority to serve the public interest. Normal cases of damage are ruled by the civil code. Right to liberty (Article 15). This right can be limited by formal law. Delegation is allowed since the revision of 1983. Subarticle 2 safeguards access to the competent judge for anyone detained; this judge has the power to order the release of the detainee, like in the common law habeas corpus doctrine. In fact all relevant laws order the authorities to obtain approval from the judge within a certain time limit, but deny to the detainee access by his own initiative until that limit has been reached. Subarticle 3 contains the penal law obligation of the authorities to ensure that a trial takes place and is finished within a reasonable period of time. This right cannot be limited by law. In fact the Dutch penal code contains loopholes making it possible to delay trials indefinitely. Subarticle 4 states that all basic rights of a detainee can be limited in the interest of his detention. Nulla poena sine praevia lege (Article 16). This fundamental principle of legality (which requires that one cannot be punished for doing something that is not prohibited by law), already present in the penal code and introduced to the constitution in the revision of 1983, is absolute and cannot be limited by law. However, at the same time, the additional article IX was added to the constitution making an exception for war crimes and crimes against humanity. Ius de non evocando (Article 17). This ancient right states that no one can against his will be kept from the competent court. It cannot be limited by law — but law decides which court is competent. In addition to these classic rights the revision of 1983 introduced a number of social rights. The distinction between the two categories is not strictly based on any legal doctrine and in fact the social right articles contain many freedom rights. The social rights are:
Right to counsel (Article 18). Subarticle 1 contains a freedom right: anyone has the right to be legally assisted or represented in court or during administrative appeal. This right is absolute and cannot be limited by law. Nevertheless, the law may impose qualification requirements on legal representatives so that e. g. only attorneys are allowed to represent. Subarticle 2 contains the right to legal aid for the destitute. The right can be limited by formal law; delegation is allowed. However, doctrine holds that the State has an absolute duty to provide a minimum of legal aid. Labour rights (Article 19). Subarticle 1 imposes a duty on the government to ensure sufficient employment. This does not imply a right to be employed for the individual. Subarticle 2 demands that laws are made regarding the legal position of workers, including the protection of workers against accidents and workers' participation. Subarticle 3 contains a general freedom right to labour. This right can be limited by formal law; delegation is allowed. The right is limited to those of Dutch nationality, so in principle foreign nationals can be denied access to the labour market. The law in fact denies such access to illegal immigrants and asylum seekers. Welfare of the people (Article 20). Subarticle 1 imposes a duty upon the government to ensure the subsistence of the population and an adequate distribution of wealth. Subarticle 2 demands that laws are made concerning the entitlements to social welfare. Delegation is allowed. Subarticle 3 contains a right to welfare for the destitute. The right can be limited by formal law; delegation is allowed. The government has a duty to make a law implementing the right. The right is limited to those Dutch nationals living in the Netherlands. Environmental protection (Article 21) This article imposes a duty on government to ensure the habitability of the land — including the general infrastructure and especially the vital sea defences — and the protection and improvement of the environment. Doctrinal consensus holds that "improvement" implies that government is not allowed to make environmental laws much less strict. Health, housing, culture and recreation (Article 22). This is a basket article combining rights that were too important to remain unmentioned, but too unimportant to warrant a separate article status. Subarticle 1 imposes a duty upon government to improve public health. Subarticle 2 does the same for living conditions and subarticle 3 for "cultural self realisation" and recreational activities. Freedom of education (Article 23). The Dutch education system is characterized by ideological divisions. The constitutions of 1814 and 1815 expressed the principle of neutral state education; even in private schools giving a full curriculum religious education was forbidden. Parents wanting their children to be given some formal religious instruction had to send them to special bible classes in Sunday schools. In the revision of 1848 the freedom of education was first expressed. However, this was a negative right: parents were at liberty to let their children be educated in denominational schools, but had to pay for this themselves, whereas state schools offered free education. As the frame of government grew ever more democratic, this arrangement proved untenable in the gradually becoming more "pillarised" Dutch society. The school system became the central battleground of political change: the school struggle between elitist neutral liberals and conservatives on the one and mass oriented confessional protestants and Catholics and eventually socialists on the other hand. In 1889 a system of school funding for denominational schools was introduced; in the revision of 1917 this was formalised by a guarantee of full constitutional equality between public and special schools: the Pacification. Even in 1983 this issue remained so sensitive that government and parliament failed to reach consensus over a changed redaction. As a result, Article 23 remained unchanged. It is therefore outside of the uniform terminology and systematics of the renewed constitution: some elements of Article 23 are absolute rights, others can be limited by law, for some this limitation can be delegated to lower administrative bodies — but it is impossible to understand from the article itself what is the situation for each element; this can only be learned from case law and doctrine. Absolute is the right to education itself (subarticle 2), the equality between public and special schools and the duty of the State to finance them all. The right to education is primarily a right to give education of any kind; the right to be educated is seen as derived; parents are free in the choice of schools. The right implies the right to found schools, the right to freely choose their underlying religion or philosophy of life and the right to organise them in accordance with such religion or philosophy. So not all "special" schools are denominational; some are e. g. anthroposophic or platonist. All have to be funded by government and with the strictest equality (subarticle 7); until recently law stated that this equality was nominal, meaning that if a municipality spent a certain sum per student in public schools, exactly the same sum had to be spent in its special schools. The right can be limited by formal law in that minimal quality requirements can be imposed (subarticle 5), both as regards the level of education and the standard of organization. Some of this power is in fact delegated to lower bodies; one of the breaking points in 1983 was the refusal of parliament to express this in the constitution. The duty of State to (equally) fund is limited to free compulsory education (presently until the age of sixteen); Subarticle 7, however, states that law will specify the conditions under which non compulsory education will be funded; unsurprisingly there is in fact in this field also strict equality. Subarticle 1 expresses the social right that education in general is an ongoing concern for the government; Subarticle 4 states that municipalities have the duty to provide for sufficient primary schools.
2-тарау: Мемлекеттік басқару
Голландиялық конституциялық ілімде король мен министрлер бірлесіп үкіметті құрайды және бұл ажырамас болып табылады. Сондықтан корольдың мемлекеттік қызметіндегі барлық әрекеттері министрлік жауапкершілікпен жасалады, ол үкімет басшысы емес, үкіметтің өзін толықтай бейнелейді. Дегенмен, король – мемлекет басшысы, сондықтан осы мәртебесіне арналған жекелеген абзац бар.
1-бап: Патша
24-бапта корольдік билік бар екендігі және бұл корольдік билікті Нидерландтың Вильгельм I және оның заңды мұрагерлері иеленетіндігі айтылған. 25-ші және 26-шы баптар Нидерланд тағына мұрагерлік жолын реттейді; 1983 жылдан бастап әйел мұрагерлер таққа тең құқық иеленеді. Басқа баптар бас тартуды (27-бап); патшалық некеге парламенттің келісімін беруді, әйтпесе таққа құқығынан айыру жазасын (28-бап); жарамсыз мұрагерлерді шеттетуді (29-бап); мұрагерлердің болмауы жағдайында мұрагерді тағайындауды (30- және 31-баптар); Нидерланд астанасы Амстердамда ант қабылдау және таққа отыру рәсімін (32-бап); патшалық ересектік жасын он сегізге толтыруды (33-бап); кәмелетке толмаған патшаға қамқорлық жасауды (34-бап); Парламенттің патшаның әрекетке қабілетсіздігін жариялауын (35-бап); патшалық билікті уақытша тоқтатуды (36-бап); регенттік билікті (37- және 38-баптар); Корольдік үйдің құрамын (практикада негізінен Оранж үйінің мүшелерінен тұрады) (39-бап); оған жалақы төлеуді (40-бап) және корольдің корольдік үйді ұйымдастыруын (41-бап) реттейді.
§2: Патша мен министрлер
42-бапта Нидерланд үкіметінің негізгі қағидалары белгіленген: ол король мен министрлерден құралады (1-тармақ) және «корольдің қасиеттігі бұзылмайды; министрлер жауапты» (2-тармақ). 1848 жылға дейін корольдің қасиеттілігі сот арқылы түсіндірілді: ол ешқандай себеппен сотқа тартыла алмайтын. Бұл күшінде, бірақ 1848 жылғы түзетуден кейін министрлік жауапкершілік ең алдымен саяси қасиеттілікті білдіреді. Яғни, король министрлердің келісімінсіз мемлекеттік қызметте әрекет ете алмайды: сыртқы саясатты әрқашан жауапты министр көрсетеді, егер корольдің жеке ықпалы тым күшті болып бара жатса, ол бұған жол бермесе отставкаға кетеді; король мен министрлер арасындағы ішкі мәселелер – Корольдің құпиясы, олар ешқашан жарияланбайды. Алайда, оның аз бөлігі жұртшылыққа белгілі болды, бұл Нидерландтың Вильгельм III патшалығынан бастап патшалықтың іс жүзінде толыққанды рәсімдік болды деген жалпы түсінік фактілермен расталмайтынын көрсетеді. Патшалық үйінің барлық мүшелері үшін «туынды министрлік жауапкершілік» бар деп жиі айтылады. Премьер-министр мен министрлер Корольдік жарлықпен тағайындалады және қызметтен босатылады (43-бап). Мұндай жарлықтарға премьер-министрдің өзі де қол қояды, ол өзінің және басқалардың тағайындалуына қол қояды (48-бап). Корольдік жарлықпен министрліктер де құрылады (44-бап), олардың саны мен ауқымы өзгеріп отырады, сондай-ақ ведомстволық емес министрлер (2-тармақ) құрылады, олардың ресми түрде министрлігі жоқ, бірақ оларға қажетті персонал беріледі және олар жартылай бюджетті қолдайды және жауапты болады. Министрлер министрлер кабинетін құрайды (45-бап), оған премьер-министр төрағалық етеді (2-тармақ), ол жалпы мемлекеттік саясаттың біртүтастығын қамтамасыз ету үшін (іс жүзінде апта сайын) жиналады (3-тармақ). 1823 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан бұл кабинет 1983 жылғы түзетуден кейін ғана атауға ие болды; оның конституциялық өкілеттіктері дерлік жоқ. Отырыстардың баяндамалары елу жыл бойы құпия сақталады. Сырттан кабинет барлық министрлердің арасында толық келісім бар сияқты көрінеді: бұл «омогенділік» деп аталады. Корольдік жарлықпен мемлекеттік хатшылар тағайындалады (46-бап); олар өздерінің іс-әрекеттеріне толық жауапты болатын белгілі бір министрге бағынады (2-тармақ). Барлық заңдар мен Корольдік жарлықтарға жауапты министрлер немесе мемлекеттік хатшылар қол қоюы тиіс (47-бап). Қолтаңба 1840 жылғы түзетуден бастап міндетті. 1983 жылдан бастап мұндай заңдар мен жарлықтар қол қойылған растаумен бекітілуі керек; әдетте осы актілер сәйкес келеді деп есептеледі. Барлық министрлер мен мемлекеттік хатшылар тазалыққа серт беруге міндетті (өздері лауазымға ие болу үшін ешкімге пара бермегендерін, сондай-ақ лауазымда белгілі бір әрекеттер жасау үшін пара алмағандарын мәлімдейді) және Конституцияға адал болуға ант беруі керек (49-бап). Жеке министрлердің арнайы заңмен берілгеннен басқа (жалпы) атқарушы өкілеттіктері жоқ.
§1: Ұйымдастыру және құрам
50-бапта генерал-штаттар бар және олар Нидерланд халқының бүкіл өкілі болып табылады деп көрсетілген. Осылайша, Нидерланд конфедеративтік республикасындағы жағдайдан нақты айырмашылық жасалады, онда генерал-штаттар провинцияларды ұсынып келген. Доктрина бойынша, бұл бап саяси партиялардың сайлаушылардың жеке мүдделеріне қарағанда, қоғамдық мүддеге басымдық беру міндетін де көздейді. 51-бапта генерал-штаттар Нидерланд Парламентінің Өкілдер палатасынан (төменгі палата), 150 мүшеден тұратын Екінші палатадан және 75 мүшеден тұратын Сенаттан (жоғарғы палата) құралғаны белгіленген. Конституцияда Өкілдер палатасының саяси үстемдігін көрсету үшін ол бірінші кезекте аталады. 4-бапта екі палатаның да 225 мүшеден тұратын біріккен отырысқа жиналу мүмкіндігі қарастырылған, бұл жаңа патшаны тағайындау сияқты кейбір актілерді орындау үшін қажетті бірлескен сессия. Біріккен отырыста Сенат төрағасы генерал-штаттардың төрағасы болады (62-бап); Өкілдер палатасы 1983 жылғы түзетулер кезінде бұл ережені өзгертуге тырысты, бірақ Сенат өзінің беделін сақтап, екі рет жеңіліске ұшырады. Палаталар төрт жылға сайланады (52-бап). Олар пропорционалдық өкілдік (53-бап) және құпия дауыс беру (2-бап) негізінде сайланады. Өкілдер палатасына 18 жастан асқан барлық голланд азаматы сайланады (54-бап), қылмыстық іс бойынша сот үкімімен сайлау құқығынан айырылғандарды немесе сот ақыл-сақасынан айырылғандарды қоспағанда (2-бап). Формалды заң сайлау құқығын тұрақты түрде тіршілік ететін азаматтармен ғана шектеуге болады, бірақ қазіргі уақытта мұндай шектеулер жоқ. Сенат провинциялық штаттармен сайланады (55-бап). Сайлауға қатысу үшін голланд азаматы болу, 18 жасқа толу және дауыс беру құқығынан айырылмау қажет (56-бап); сонымен қатар, лауазымдардың үйлеспеушілігі де бар (57-бап), олардың ең маңыздысы – отставкадағы кабинетке жатпайтын министр генерал-штаттардың мүшесі бола алмайды, бұл Ұлыбритания немесе Германиядағы жағдайдан өзгеше, бірақ АҚШ-қа сәйкес келеді. Бұл принцип Нидерланд саясатының саяси дуализмінің негізін құрайды. Палаталар жаңа мүшелердің өкілеттіліктерін тексереді, яғни олардың қажетті дауыс санын алғандығын растайтын орталық дауыс беру комиссиясының жазбаша куәлігін қарастырады. Тексеруден кейін жаңа мүшелер төрт ант береді: тазалық анты, Конституцияға адалдық анты және лауазымдық міндеттерін адал орындау анты 60-бапта белгіленген; Корольге және Жарғыға адалдық анты Патшалық Жарғысының 47-бабында талап етіледі, ол мемлекеттің жоғары Конституциясы болып табылады. Сайлауға қатысты барлық басқа мәселелер формалды заңмен реттеледі; өкілеттік беру мүмкіндігі қарастырылған (59-бап). Әр палата өз мүшелерінен төрағасын сайлайды (61-бап) және кеңсе қызметкерін тағайындайды, ол палата мүшесі емес; генерал-штаттардың лауазымды тұлғалары штаттардың мүшесі бола алмайды (2-бап). Заң мүшелердің еңбекақысын реттейді; өкілеттік беру мүмкін; мұндай заң тек үштен екі көпшілік дауысымен бекітілуі керек (63-бап). 64-бапта үкімет патшалық жарлығымен әр палатаны таратуға құқылы екені айтылған. Үш ай ішінде жаңа сайлау өткізілуі тиіс (2-бап). Таратылғаннан кейін жаңа Өкілдер палатасының өкілеттік мерзімі заңмен белгіленеді және бес жылдан аспауы керек (4-бап). Тарату жаңа палатаның алғашқы отырысы өткен кезде ғана күшіне енеді, бұл өкілдіксіз кезеңнің туындауына жол бермейді. Парламентті тарату 19 ғасырда үкіметке Өкілдер палатасымен туындаған дауды сайлаушыларға шешуға мүмкіндік берген құрал болды. 1866 және 1868 жылдар аралығында бұл бір мәселе бойынша бір рекеден артық қолданылмауы керек деген түсінік қалыптасты. Соңғы рет 1894 жылы орын алды. 20 ғасырда мұндай "жанжалды шешу" саяси коалицияның ыдырауы және келісімге келу мүмкін болмаған жағдайларда "дағдарысты шешумен" алмастырылды; үкімет отставкаға кетеді және жаңа коалициялық көпшілікті табуға тырысудың орнына, әдетте парламенттің тілегіне сәйкес жаңа сайлау өткізу туралы шешім қабылдайды. Бұрын сайлауды ұйымдастыру үшін "уақытша кабинет" құрылатын, бірақ 1982 жылдан бері мұндай жағдай болған жоқ.
§2: Іс-шаралар
65-бапта парламенттік жыл қыркүйектің үшінші сейсенбісінде (Prinsjesdag) Патшаның Тақтан сөйлеуімен ашылады. Сол күні қаржы министрі жылдық ұлттық бюджетті ұсынады. Бас штаттардың мәжілістері ашық (66-бап) болады, бірақ сессия қажет болған жағдайда (3-бап) құпия (In camera) өтеді, мұны кворумның оннан бірі немесе Төраға ұсына алады, және дауыс беру үшін есіктер дереу жабылады (2-бап). Әдетте сессияны бастау немесе шешім қабылдау үшін кворум кемінде жартысы болуы керек (67-бап). Шешімдер көпшілік дауыспен (2-бап) және мандатсыз (3-бап) қабылданады – бұл Республика кезіндегі жағдайға сілтеме, онда әрбір делегат өкілдік еткен ақсүйектер немесе қалалық кеңестердің нұсқауымен дауыс беруге міндетті болған. Бір мүше талап етсе, дауыс беру ауызша және аты-жөнімен жүргізіледі; ешбір мүше дауыс беруден бас тарта алмайды. Бас штаттардың үкіметтен жазбаша немесе жеке түрде ақпарат алуға толық құқығы бар, бұл құқық тек конституциялық шектеулерге бағынады, мысалы ұлттық қауіпсіздік (68-бап). Доктрина бойынша, министрдің сұрақтарға жауап беруден бас тартуын ақтауға болатын «табиғи кедергілер» де болуы мүмкін, мысалы, жауапты білмеу, бұрын жауап берген немесе жазбаша есеп беру арқылы толық жауап беруге дайын болу. Тағы бір доктриналық шектеу – министрлік жауапкершілік: министр өзі емес, әріптесі жауапты болатын мәселе туралы ақпарат беруге міндетті емес. Үкімет мүшелері мәжілістерге қатыса алады және талқылауларға еркін қатыса алады (69-бап); оларды палаталар шақыра алады (2-бап). Мұндай шақыру – бұйрық сияқты, үкімет мүшелері бас тартуға құқылы емес. Дегенмен, олар кез келген сарапшыны талқылауға көмектесу үшін шақыруға құқылы (3-бап). Парламент мәжілістеріне немесе парламенттік комиссия отырыстарына қатысушылардың барлығы, ауызша немесе жазбаша айтқан сөздеріне қатысты заңдық иммунитетке ие (71-бап). Басқа жағдайда депутаттарда парламенттік иммунитет жоқ. Бас штаттардың тексеру құқығы бар (70-бап). Олар көпшілік дауыспен кез келген мәселені ашық немесе құпия тыңдаулар арқылы тексеру үшін комиссия құра алады. Мемлекеттің кез келген азаматы олардың сұрақтарына жауап беруге міндетті, бағынбау – қылмыс. Бұл құқық ресми заңмен шектелуі мүмкін, сондай-ақ оны беруге болады. 1848 жылдан бері 16 тексеру жүргізілді, олардың бірі – 1947 жылдан 1956 жылға дейін созылған Екінші дүниежүзілік соғыс оқиғалары туралы. Палаталардың әрқайсысы өздерінің ішкі регламентін бекітеді (72-бап). Нидерландыда заң шығарушы билік парламент пен үкіметтің бірлескен жұмысынан құралғандықтан, бұл регламенттер ресми заңдар емес, бірақ ерекше «құқықтық» мәртебеге ие.
4-тарау: Мемлекеттік кеңес, Аудиторлық сот, Ұлттық омбудсмен және Тұрақты консультативтік алқалар
4-тарау парламенттен басқа белгілі бір жоғары мемлекеттік кеңестерді қамтиды. Олардың ең маңыздысы – Мемлекеттік кеңес (Raad van State). Кез келген заң жобасы және кез келген шарт жобасы принцип бойынша заңдық пікір алу үшін Мемлекеттік кеңеске ұсынылады; бұл формальды заңмен шектелуі мүмкін, бірақ ол тек ұсақ мәселелерге қатысты ғана (73-бап). Ресми түрде мұндай пікір тек кеңес ретінде қарастырылса да, кеңестің теріс пікірі болған жағдайда заң жобалары өзгертілмей қалуы өте сирек. Кеңес заң шығару сапасының сақшысы ретінде қарастырылады; ешбір министр оның пікірін елемеуге батыл болмайды, өйткені бұл оның беделіне зиян келтіреді. Осылайша, Кеңес заң шығару процесіне бірлесіп қатысады. Кеңес сонымен қатар әкімшілік шағымдар бойынша жоғары сот ретінде де әрекет етеді (2 және 3-баптар); демек, елдің басқарылу жолы туралы соңғы шешімді осы Кеңес қабылдайды, бірақ мұндай шағымдар формальды немесе процедуралық негіздермен ғана жасалуы мүмкін. Кеңестің үлкен ықпалы сыртқы және ішкі бақылаушылардың барлығынан да бағаланбайды. Егер король корольдік билікті жүзеге асыра алмаса және әлі регент тағайындалмаса, Кеңес корольдік билікті жүзеге асырады (38-бап). Кеңеске ресми түрде король төрағалық етеді (74-бап); бірақ министрлік жауапкершілікті ескере отырып, ол мұны тек ерекше жағдайларда ғана жасайды: әдетте, қазіргі төраға – Кеңес төрағасының орынбасары, кейде журналистер оны «Нидерландтың вице-королі» деп атайды. Мұрагер он сегіз жасқа толғанда Кеңеске мүше болады және көбінесе отырыстарға қатысады. Заң корольдік үйдің басқа мүшелеріне қатысу құқығын беруі мүмкін; бірақ ол мұрагердің де, олардың да дауыс беру құқығы жоқ екенін нақтылайды. Кеңес мүшелері, Штасрадендер, өмір бойына корольдік жарлықпен тағайындалады (2-бап); оларды талап бойынша жарлықпен немесе заңмен белгіленген жағдайларда Кеңес өзі босатуы мүмкін, ал заң жас шектерін белгілей алады (3 және 4-баптар). Кеңестің құзыреті, ұйымдастырылуы және құрамы заңмен реттеледі; өкілеттік беруге болады (75-бап). Бұл құзырет 73-бапта көрсетілген функциялардан асып түсуі мүмкін; мұндай жағдайда өкілеттік беруге рұқсат етілмейді (2-бап). Штасрадендердің саны заңмен белгіленеді, ең көп дегенде 29 қалыпты және 50 төтенше мүшеден тұрады. Екіншісі – Аудиторлық палата (Algemene Rekenkamer). Оның міндеті – қаржылық аудит жүргізу (76-бап). Мүшелер Өкілдер палатасы ұсынған үш кандидаттың ішіндегі бірін таңдап, корольдік жарлықпен өмір бойына тағайындалады (77-бап). Олар талап бойынша жарлықпен немесе заңмен белгіленген жасқа жеткен кезде (2-бап) босатылуы мүмкін; сондай-ақ, заңмен белгіленген басқа да жағдайларда Жоғарғы сот босатуы мүмкін (3-бап). Аудиторлық палатаның ұйымдастырылуы, құрамы және құзыреті заңмен реттеледі (78-бап); өкілеттік беруге болады; бұл 76-бапта көрсетілген функциялардан асып түсуі мүмкін; мұндай жағдайда өкілеттік беруге рұқсат етілмейді (2-бап). Шын мәнінде, Аудиторлық палата тек қаржылық аудит қана емес, сонымен қатар «ақшаның тиімділігі» тиімділік талдауларын жүргізеді. Ол сонымен қатар барлық мемлекеттік саясаттың тиімділігі туралы есеп береді. Голланд заң ғылымы тиімділік және нәтижелілік есептері арасында нақты айырмашылық бар деп санайды және бұл екі түрлі тексеру түрінде көрінеді. Бюджет әрқашан ресми түрде бекітіледі, егер заң бұзушылықтар анықталған жағдайда «ескертулер» қосылса да, оларды арнайы заңмен түзету керек. Толық тәуелсіздікпен, ешқандай саяси сезімталдыққа мән бермей жасалған нәтижелілік есептері Аудиторлық палатаға үлкен саяси ықпал берді, тіпті Ұлыбританияның Ұлттық аудит кеңсесінен де артық. Үшіншісі – салыстырмалы түрде жаңа функция – Ұлттық омбудсмен; ол өз бастамасымен немесе кез келген адамның өтініші бойынша мемлекеттік органдардың немесе заңмен белгіленген басқа да мемлекеттік органдардың әрекеттерін тергеуі мүмкін; мұндай нұсқау беруге болады (78а-бап). Омбудсмен мен оның орынбасары Өкілдер палатасымен заңмен белгіленетін мерзімге тағайындалады. Олар кез келген жағдайда Өкілдер палатасының талабы бойынша және белгілі бір жасқа жеткен кезде босатылады (2-бап). Омбудсменнің құзыреті және оның іс-әрекеттері заңмен анықталады; өкілеттік беруге болады (3-бап). Оның құзыреті 1-бапта көрсетілгеннен артық болуы мүмкін; Мемлекеттік кеңес пен Аудиторлық палатаға қатысты қолданылатын тәртіпке қарамастан, өкілеттік беруге рұқсат етіледі (4-бап). Конституцияда «Тұрақты консультативтік коллегиялар» деп аталатын басқа да кеңесші органдарды құруға арналған 79-бап бар. Бұл органдардың ұйымдастырылуы, құрамы және құзыреті заңмен реттеледі (2-бап); заңмен оларға тек кеңес беруден басқа да құзыреттер берілуі мүмкін (3-бап); екі жағдайда да өкілеттік беруге рұқсат етіледі. Бұрын мұндай кеңесші органдар көп болған, бірақ 1996 жылдан кейін олардың саны экономиялау мақсатында азайтылды. 4-тарауда көрсетілген барлық органдардың кеңестері принцип бойынша жария болады; олардың жариялану тәртібі заңмен реттеледі; өкілеттік беруге болады (80-бап); олар Мемлекеттік Думаға (2-бап) ұсынылады.
§1: Заңдар мен басқа да ережелер
Заң шығарушы билікті Үкімет (яғни Король мен министрлер) және Штаттар Генерал бірлесіп (81-бап) құрайды, бірақ «заң шығарушы» термині іс жүзінде қолданылмайды: бапта Үкімет пен Штаттар Генералдың бірлесіп заң шығаруы айтылған. Бұл, голландтық «формальды заң» ұғымын «Парламент актісі» деп қарастыруға болмайды, себебі заңдарды құруда Үкімет пен Парламент бірауыздан әрекет етеді. Нидерланд конституциялық жүйесінде шешуші референдум жоқ, бірақ кейде кеңес беру референдумдары өткізіледі, мысалы 2005 жылы халық Еуропалық Конституцияны қабылдамауды ұсынды; Нидерланд халқы тікелей заң шығарушы емес. Заң жобаларын Король немесе Өкілдер палатасы ұсынады, демек олар бастамашылық құқығына ие (82-бап). Кейбір заң жобаларын Штаттар Генерал Біріккен Ассамблеяда ұсынуы керек (2-бап). Сенат заң ұсынуға құқылы емес. Министрлер іс жүзінде тек Король арқылы әрекет ете алады, ол тек өзі қол қойған, демек қарсы қол қойылмайтын, ұсынысты қамтитын Патшалық жарлықты (83-бап) жібереді. Өкілдер палатасы түзету құқығына ие; Үкімет те түзетулер енгізе алады (84-бап). Сенат тек жауапты министр немесе заң жобасын ұсынуды бастаған Өкілдер палатасының мүшелері қолдаған заңдарды толыққанды қабылдауға немесе қабылдамауға құқылы (85-бап); алайда, іс жүзінде ол заң жобасын Өкілдер палатасының жаңа, яғни заңға түзетулер енгізуін сұрап, кері қайтара алады. Заң жобаларын заң шығарушы қабылдамайынша кері қайтарып алуға болады (86-бап), бірақ егер заң жобасын Өкілдер палатасының мүшелері ұсынса және ол қабылданса ғана, онда ол Өкілдер палатасының көпшілігімен қабылданады. Заң жобалары Парламент қабылдағаннан кейін және Король бекіткеннен кейін заң күшіне енеді (87-бап). Бұл 47-баптағы қол қою талабын да орындайды деп есептеледі. Бекітуге қол қою және министрлік қарсы қою қажет, сондай-ақ ескі Корольдік жарлыққа қол қою және қарсы қою керек, ол заңды арнайы басылымда, Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden (Нидерланд Корольдігінің актілері, жарлықтары және бұйрықтары туралы бюллетень, сондай-ақ актілер және жарлықтар туралы бюллетень деп аталады) жариялауға бұйрық береді. Тек осылай жарияланғаннан кейін ғана заңның сыртқы күші болады (88-бап). Нидерланд конституциялық жүйесінде тек формальды заң ғана емес, сонымен қатар азаматтарды міндеттейтін басқа да жалпы мемлекеттік ережелер де мойындалады; осының барлығын қамтитын ұғым «материалдық құқық» деп аталады. Осы басқа ережелер – §1 тақырыбындағы «басқа талаптар». Конституцияда олардың ең маңыздысы ғана нақты айтылған, 89-бапта: Algemene maatregelen van bestuur, «Жалпы әкімшілік шаралар». Осы ұғымға қандай шаралар кіретіні туралы доктриналық дауларды болдырмау үшін, қатаң формальды анықтама қолдануға келісім пайда болды: Министрлер Кеңесі мен Мемлекеттік Кеңеске ұсынылған және Staatsblad-та жарияланған Корольдік жарлықпен (1-тармақ) жасалған барлық жалпы шаралар – Жалпы әкімшілік шаралар болып табылады. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері барлық жалпы Корольдік жарлықтар осы шарттарға сәйкес болуы керек деген доктриналық келісім қалыптасты, және осы үш формалдылықты орындамай-ақ жалпы Корольдік жарлықтар шығарудың бұрынғы практикасы – мұндай жарлықтар, жалпы немесе басқаша, «кіші Корольдік жарлықтар» деп аталады – енді азаматтарды міндеттейтін ережелерге әкелмейді. 1889 жылдан бері конституция барлық қылмыстық сипаттағы ережелердің формальды заңға негізделуі керек екенін және осы заң жазаны белгілейтінін айқындайды (2 және 4-тармақтар). Бұл Корольдік жарлықтарды және Жалпы әкімшілік шараларды қамтиды. Алайда, барлық Жалпы әкімшілік шаралар, тек қылмыстық мазмұны барлар ғана емес, формальды заңға негізделуі керек және осындай заңмен реттеу құзыреті берілуі керек деген доктриналық келісім қалыптасты.
§2: Басқа рецепттер
Екінші тараудың 5-тарауында әртүрлі әкімшілік мазмұндағы бірнеше баптар бар; бірақ олар §1-дегі «басқа бұйрықтармен» бірдей емес; осы тұста тақырыптардың өңделуі көбінесе шатастыратын және сәтті емес деп саналады. §2-дегі баптардың көпшілігі үйлесімді топтарға біріктірілген. Бірінші топқа халықаралық құқық және келісімдерге қатысты баптар кіреді. 90-бапта мемлекеттің халықаралық құқық үстемдігін ілгерілету міндеті жазылған. Нидерландыда бірнеше халықаралық соттар орналасқан. Доктрина бойынша, бұл бап келісімдерді жасаудың жалпы құқығын да береді. 91-бапта Корольдық Генералды штаттардың алдын ала мақұлдауысыз келісіммен міндетті болмайды деп көрсетілген, заңда мұндай мақұлдау қажет емес деп белгіленген жағдайларды қоспағанда. Мұндай мақұлдау тікелей болуы мүмкін (2-бап). Дегенмен, егер келісімді бекіту туралы ескерту жасалмаса немесе келісімде ратификациялық ереже болмаса, халықаралық құқық бойынша келісімдер жасалған кезде міндетті болып табылады. Осылайша, бұл бапты үкіметке осындай резерв немесе ереже туралы келісім жасау міндетін жүктейді деп түсіну керек. 3-бапта егер келісім Конституцияға қайшы келсе, оны екі палатаның үштен екі көпшілігімен бекіту керек деп белгіленген. Мұндай қайшылықтың бар-жоғын Штаттар-генералы шешеді; Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen-нің 6-бабында бұл шешімнің арнайы ресми заңмен қабылдануы керек деп белгіленеді. 1992 жылғы Маастрихт шартының заңмен жүзеге асырылуы кейбір Еуропалық қауымдастық шешімдерінің келісім күшіне ие болуы үшін оларды тіпті жасасудан бұрын Парламент мақұлдауы керек. Келісім-шартпен халықаралық құқық бойынша құрылған ұйымдарға заң шығару, әкімшілік және сот өкілеттіктері берілуі мүмкін (92-бап). Бұл көптеген жағдайларда, мысалы, Бенилюкс, Еуропалық қауымдастық, Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропа Кеңесі және НАТО бойынша жасалды. Қазіргі «келісім-шарт мононизмі» бойынша Нидерландтың құқықтық жүйесінде келісім-шарттар өздігінен орындалады; «дуалистік» жүйедегі елдердегідей (Ұлыбритания сияқты) арнайы заңды іске асыру арқылы арнайы түрлендіру қажет емес. Алайда, осы тақырыпқа қатысты баптар соңғы рет 1953 жылы қайта қаралғанда, ілімдер екіге бөлінді және кейбіреулер «шектелген монизм» деген екіжақты ұстанымды қорғады. Олар конституцияның бейтарап болуын талап етті, ал бұл кейбір өкінішті нәтижелерге әкелді. Үкімет бастапқыда жалпыға бірдей міндетті сипаттағы шарттар жарияланғаннан кейін ғана осындай міндетті күшке ие болады деген 93-бапты тек қана азаматты осындай шартпен оған жүктелетін міндеттерден қорғайтын сақтық шарасы ретінде қарастырған. Алайда, «шектелген монистер» тек осындай жарияланған шарттар ғана өздігінен орындалады және осылайша 93-бап барлық келісім-шарт монизмінің негізі болып табылады деп санайды; оларды қанағаттандыру үшін үкімет бұл бапты кез-келген жағдайда азаматқа құқық беретін және үкіметке міндеттер жүктейтін шарттарға да қатысты деп түсіну керек деп мәлімдеді. Бұл келісімнің мақсаты - мемлекеттің келісімді жарияламау арқылы азаматтардың құқықтарын бұза алуы. 94-бапта заң ережелері жалпыға бірдей міндетті шарттарға қайшы келсе, қолданылмайды деп белгіленеді. Бұл заңдарды келісімнің нормалары мен міндеттемелеріне сәйкес тексеруге болады дегенді білдіреді. Дегенмен, Нидерланд соттары мұны жасауға асықпады, бұл жағдайды үкіметке ешқандай саяси еркіндік берілмеген жағдайларда немесе формальды және процессуалдық кемшіліктерге байланысты шектеді. Сот үкімдері өте күрделі және қарама-қайшылықты, бұл екі мақалада да «жалпы түрде міндетті сипаты» деген сөз айқасының дәл бірдей мағынасы бар деп есептеледі. 95-бапта халықаралық ұйымдардың шарттарын немесе (міндетті) шешімдерін жариялауды заңмен реттейді; өкілеттіктерді беруге болады. Мақалалардың екінші тобы ұлттық қауіпсіздікке қатысты. 1983 жылғы қайта қаралғанға дейін олар жеке 10-тарауда біріктірілді; баптар 1983 жылы негізінен өзгермеген, бірақ ақыр соңында 2000 жылы толық қайта қаралды. 96-бапта Корольдікте соғыс жағдайы бар деп жариялау үшін үкіметке (қазір 1983 жылдан бастап король емес) Штаттар генералдың алдын ала мақұлдауы қажет деп көрсетілген. Бұл келісімді Біріккен Ассамблея беруі керек (3-бап), өйткені Өкілдер палатасы мақұлдаса, бірақ Сенат мақұлдамаса, бұл өте ыңғайсыз болар еді. Егер соғыс жағдайы мұндай рұқсатты мүмкін етпесе, онда ол талап етілмейді. Расында да, мақұлдаудың мәні аз: мақаланың мәні классикалық соғыс жариялау емес, себебі мұндай жариялау доктрина бойынша халықаралық құқыппен тыйым салынған агрессиялық соғыстың болуын білдіретін соғыс қылмысы болуы мүмкін. Бұл жай фактінің декларативтік мәлімдемесі, құқықтық салдары жоқ, соғыс жағдайы туындады. Көптеген елдердің доктринасы мұндай айырмашылық жасамайды. 97-бапта қорғаныс күштері Корольдікті және оның мүдделерін қорғауға және халықаралық құқық үстемдігін сақтауға және ілгерілетуге арналғанын көрсетеді; 2-бапта осы қорғаныс күштеріне жоғары билік үкімет тарапынан жүзеге асырылады деп белгіленген; конституциялық жоғары қолбасшы жоқ. Бұл қорғаныс күштері еріктілерден тұрады және мерзімі өткен әскерлерді қамтуы мүмкін (98-бап). Наполеон дәуірінен бері мерзімі өткен әскерлік қызмет қағида болып келді және ерікті қызмет ерекшелік болды; қазір бұл 1997 жылы толық кәсіби армия құруға бейімделу үшін кері қайтарылды. Алайда, мерзімі өткен әскерлік қызметті реттейтін ескі заңдар тек тоқтап тұр, төтенше жағдайда қайта жандандырылады; бұл 2-баппен конституциялық негізделген. Өкілеттік беруге болады. Өзгермеген қағида 99-бап, онда діни көзқарастағы адамдар үшін әскери қызметтен босатуды заңмен реттеу керек деп көрсетілген; өкілеттік беруге болады. 2000 жылы жаңа 99а-бап енгізілді, заң азаматтық қорғанысты реттеуі керек; бұл мәселені реттейтін ескі заң жүйесі Суық соғыс аяқталғаннан бері көбінесе жойылды. Өкілеттік беруге болады. Үкімет Нидерланд күштерінің қорғаныс шарты бойынша міндеттемелерден тыс жердегі кез келген жоспарланған шетелдік орналасуы туралы Штаттар генералына хабарлауға тиіс, осылайша халықаралық құқық үстемдігін қорғау және гуманитарлық миссиялар үшін (100-бап). Төтенше жағдай туғанда мұндай ақпарат фактілерден кейін берілуі мүмкін. Үкімет пен парламент бұл міндетті белгілі бір түрде мақұлдау түрі ретінде ұсынуға бейімді, себебі парламент қағида бойынша үкіметті миссияны тоқтатуға мәжбүрлей алады, бірақ Мемлекеттік кеңес бұл кемінде формальды түрде солай емес екенін нақтылады. 101-бап (мобилизация) 1995 жылы, 102-бап (қорғаныс бюджеті және билеуге тыйым салу) 2000 жылы жойылды. 103-бапта заң сыртқы немесе ішкі қауіпсіздікті сақтау үшін корольдік жарлығымен төтенше жағдай жариялау жағдайларын анықтауы керек деп белгіленген; өкілеттік беруге болады. Төменгі әкімшілік органдарының өкілеттіктерін шектеуге болады; 6, 7, 8, 9, 12-баптың 2-тармағы, 13 және 113-баптың 1 және 3-тармақтарында көрініс тапқан негізгі құқықтар бұзылуы мүмкін (2-тармақ). Корольдік жарлығы төтенше жағдайды аяқтауы мүмкін. Штаттар генералы Біріккен Ассамблеяда төтенше жағдайды сақтау қажеттігі туралы оның жарияланғаннан кейін және олар қажет деп санағанша шешеді (3-тармақ). Үшінші топқа қаржылық мәселелерге қатысты баптар кіреді. Салық салу формальды заңға негізделуі керек (104-бап). Өкілеттік беруге болады. Алайда, бұл осылай болуы керек екенін көрсету үшін парламент сәл өзгеше терминологияны талап етті: «заң бойынша» деген орнына «заң күшімен» деген фраза қолданылды; екеуі де «заң күшімен» немесе «заңға сәйкес» дегенді білдіреді; бірақ екінші өрнек заң күшіне және осылайша барлық өкілеттік беруге сәл көбірек баса назар салады.
6-тарау: Сот төрелігін жүргізу
Бұл тарау Нидерланды сот жүйесін реттейді. Басты тақырып – сот жүйесі мен басқа да соттар арасындағы қарым-қатынас. «Сот жүйесі» термині саяси триаданың сот жүйесін білдірмейді, егер ол басқаша түсіндірілмесе, сот институттарының ұйымдық жиынтығын білдіреді: бұл соттар ресми заңмен осылай белгіленген сот жүйесінің бөлігі болып табылады (116-бап). Олардың ұйымдастырылуы, құрамы және құзыреті заңмен реттеледі; оларды басқаға беру мүмкін (2-тармақ). Алайда, соттың тәуелсіздігін қамтамасыз етуге тән бір кепілдік Нидерланды сот жүйесіне де тән: оның мүшелері өмір бойына тағайындалады (117-бап); олар өз еркімен отставкаға кете алады немесе заңмен белгіленген жасқа жеткенде қызметтен босатылады (2-тармақ); қазіргі заң жетпіс жасқа толуын қарастырады. Конституцияда бейтараптық сияқты басқа да принциптер нақты айтылмаған. Сотқа қатыспайтын адамдардың сот шешімдеріне қатысуы заңмен реттеледі; оны басқаға беру мүмкін (116-баптың 3-тармағы). Бұл белгілі бір тақырып бойынша (ғылыми немесе басқа) сарапшыларға қатысты, емес Нидерландыда жоқ қазылар алқасымен сот жүйесіне. 112-бапта негізгі принцип айқындалған: жеке және міндеттемелік құқық дауларын шешу құқығы тек сот жүйесіне берілген (1-тармақ); ресми заң сот жүйесіне немесе басқа да соттарға басқа да сот өкілеттіктерін бере алады; процедураларды реттеу және шешімдерді орындау бойынша өкілеттіктерді беру мүмкін (2-тармақ). Доктрина бойынша, соттың құзыреті талапкер өзінің талабын негіздеген құқықтық ереженің сипатына байланысты анықталады. Бұл әкімшілік дауларда азаматтың заңға жүгінуге мүмкіндігі бар екенін білдіреді, мемлекетке қарсы азаматтық талап арқылы: сот құзыретті. 115-бапта 112-баптың 2-тармағына сәйкес жағдайларда әкімшілік шағымдануға әрқашан мүмкіндік бар екені көрсетілген. Алайда, ол тәуелсіз соттың шешім қабылдауына кепілдік бермейді: 1985 жылғы 23 қазандағы Еуропалық адам құқықтары соты Мемлекеттік кеңестің Корольдік апелляциясы, сол кездегі жоғары әкімшілік апелляциялық сот, қажетті тәуелсіздіктен мүлдем құралмағанын мәлімдеді. Бұл Нидерландының әкімшілік сот жүйесін толық қайта қарауды қажет етті, нәтижесінде тәуелсіз әкімшілік соттарға қол жеткізу едәуір кеңейтілді. 113-бап қылмыстық құқық бойынша сот жүргізу құқығын тек сот жүйесіне ғана береді. Алайда, заң үкіметтің сот жүйесінен тыс тәртіптік соттарды құруын реттей алады. Оны басқаға беру мүмкін (2-тармақ). Сот жүйесіне бас бостандығынан айыру жазасын қолданудың эксклюзивті құқығы берілген (3-тармақ). Бұл жазалау сипаты жоқ ұстау нысандарына қатысты емес. Заң 113-баптың ережелеріне Нидерландының Еуропалық аумағынан тыс жерде немесе әскери жағдайдағы іс жүргізу кезінде ерекшеліктер енгізуі мүмкін; оны басқаға беру мүмкін (4-тармақ). 114-бапта азаматтық құқық қамтылған: өлім жазасына тыйым салу, ол 1870 жылы өлім жазасы жойылғаннан кейін 1983 жылғы конституциялық түзетуде енгізілген. Бұл бап кепілдік емес, өйткені доктрина бойынша төтенше жағдайда кез келген құқық жазылмаған конституциялық төтенше жағдай заңымен тоқтатылуы мүмкін; сонымен қатар, кез келген шарт судьяны өлім жазасын қолдануға міндеттеуі мүмкін. Алайда, Нидерланды Еуропалық адам құқықтары конвенциясының алтыншы хаттамасын ратификациялады, онда да тыйым салынған және басқа кез келген келісімге қарағанда басымдығы бар. Сондықтан 1986 жылдан бері Нидерландыда өлім жазасын тағайындауға ешқандай судьяның ресми құзыреті жоқ. Дегенмен, Нидерланды үкіметі келісім бойынша бұрын Халықаралық әскери трибунал сияқты өлім жазасын қолдануға өкілетті халықаралық трибуналмен ынтымақтасуға міндетті болуы мүмкін. 118-бап Нидерландының Жоғарғы сотын, Hoge Raad der Nederlanden реттейді. Олардың мүшелері штаттар палатасының өкілдері жасаған үш адамнан тұратын тізім бойынша тағайындалады (1-тармақ). Ресми заңда жоғары сот төменгі соттардың заң бұзушылық туралы шешімдерін қайтара алатынын анықтайды (2-тармақ). Жоғарғы Сот тек заң мәселелерін шешеді, бірақ істің мәнін шеше алмайды. Ресми заң бойынша басқа да міндеттер жүктелуі мүмкін (3-тармақ). Бұл басқа міндеттерге, шын мәнінде, соттар арасындағы құзыреттілік қақтығыстарын шешу, судьяларға қарсы қылмыстық істерді сотқа беру, тәртіптік және консультациялық міндеттер және Голландиялық кемелер алған жүлделер туралы дауларды шешу кіреді. 119-бап Жоғарғы Сотқа штаттар генералының мүшелерін, министрлерді және мемлекеттік хатшыларды, олардың лауазымдық немесе бұрынғы лауазымдық міндеттерін орындаған қылмыстары үшін соттаудың эксклюзивті құқығын береді. Сондай-ақ, мұндай сот ісі Корольдік жарлық немесе штаттар палатасының шешімімен қозғалатынын айтады. 120-бапта ешбір судья заңдар мен шарттардың конституциялықтығын бағалай алмайды деп көрсетілген. Сондықтан ресми заңдардың конституциялық тексеруі мүмкін емес; Нидерландыда Конституциялық сот жоқ. Алайда, төменгі әкімшілік органдардың ережелері соттар тарапынан конституцияға сәйкестігіне тексерілуі мүмкін. Сондай-ақ, кез келген заң өзін-өзі орындайтын шартқа сәйкес тексерілуі мүмкін, бірақ бұл сирек кездеседі. 121-бапта әділ сот процесіне үш кепілдік айқындалған: біріншісі – сот отырыстарының ашық өтуі. Екіншісі – шешімдер негізделген себептер мен түсіндірмелерді көрсетуі тиіс. Үшіншісі – кез келген шешім ашық жариялануы тиіс. Бұл принциптерден кез келген ерекшелік тек ресми заңмен ғана жасалуы мүмкін; оны басқаға беру мүмкін емес. 122-бапта кешіру Корольдік жарлық бойынша, заңмен көрсетілген соттың кеңесімен жүзеге асырылады. Процедура ресми заңмен реттеледі; оны басқаға беру мүмкін. Сондай-ақ, арнайы заңмен немесе оның күшімен амнистия мүмкін; оны басқаға беру мүмкін (2-тармақ).
7-тарау: Облыстар, муниципалитеттер, су басқармалары және басқа да мемлекеттік органдар
Нидерланды орталықтандырылған біртұтас мемлекетті құрайды, яғни мемлекет федерация болмаса да, кейбір органдар аумақтық немесе функционалдық бөлініске негізделген дербес реттеу құқығына ие. 123-бапта провинциялар мен муниципалитеттердің ресми заңмен құрылуы және таратылуы мүмкін екендігі көрсетілген, осылайша аумақтық бөліністің екі деңгейі анықталады. Нидерландтың он екі провинциясының көпшілігі орта ғасырлық ізашарларымен сәйкес келеді, Флеволандты және Солтүстік және Оңтүстік Голландияны қоспағанда, олар 1815 жылы Голландиядан құрылды; муниципалитеттердің саны соңғы кезде күрт азайды. Олардың шекараларын өзгерту ресми заңмен реттеледі, және оларды басқаруға рұқсат етіледі (2-бап). 124-бапта орталықсыздандырудың негізгі принциптері айқындалған: провинциялар мен муниципалитеттер өз ішкі істерін реттеу және басқару құқығына ие (1-тармақ), өкілеттіктерді беру тек провинциялар мен муниципалитеттердің өзіне ғана мүмкін (128-бап); бірақ орталық үкімет осындай реттеу және басқару құқықтарына ресми заңмен реттелетін талаптар қоя алады; өкілеттіктерді беруге рұқсат етіледі (124-баптың 2-тармағы). Осылайша, төменгі аумақтық әкімшілік органдары бір жағынан салыстырмалы дербестікке ие, бірақ екінші жағынан ұлттық заңнамалық шеңберде жұмыс істеуі керек, ұлттық үкімет саясатын адал түрде іске асыруы керек және орталық бақылауға жатады. Бұл 132-бапта одан әрі назардалады: провинциялар мен муниципалитеттердің стандартты ұйымдасқандығы, олардың әкімшілік органдарының құрамы мен құзыреті ресми заңмен реттеледі (1-тармақ); оларды бақылау тәртібі заңмен реттеледі (2-тармақ); олардың шешімдері тек заңмен немесе заң күшімен белгіленген жағдайларда ғана алдын ала бақылауға жатады (3-тармақ); олардың шешімдері тек Корольдік жарлықпен және заңға (ең кең мағынасында: құқыққа) қайшы келетін жағдайларда ғана жойылуы мүмкін (4-тармақ). Егер провинциялар немесе муниципалитеттер 124-баптың 2-тармағының талаптарын орындамаса, қандай шаралар қабылдануы керек екені заңмен реттеледі (5-тармақша). Провинциялар мен муниципалитеттер қандай салықтарды жинауы мүмкін және олардың мемлекетпен қаржылық қатынастары заңмен анықталады (6-бап). 125-бапта төменгі аумақтық әкімшілік органдарының негізгі әкімшілік органдары көрсетілген: провинциялар үшін бұл провинциялық штаттар, ал муниципалитеттер муниципалдық кеңестермен басқарылады. Олардың отырыстары, ресми заңмен реттелетін жағдайларды қоспағанда, ашық болады; өкілеттіктерді беруге рұқсат етіледі (1-тармақ). Провинциялық штаттардың отырысына Корольдің комиссары, ал муниципалдық кеңестердің отырысына қала әкімі төрағалық етеді (3-тармақ). Корольдің комиссары провинциялық әкімшілік құрамына, депутицияланған штаттар сияқты, кіреді; қала әкімі де муниципалдық әкімшілік құрамына, қала әкімі мен кенештер алқасы сияқты, кіреді (2-тармақ). Бұл жүйеде әкімшілік органдар атқарушы және заң шығарушы функцияларды бірдей атқарады (127-бап); бірақ күнделікті басқаруды жүзеге асыру үшін олар депутицияланған штаттарды (провинциялар үшін) немесе қала әкімі мен кенештер алқасын (муниципалитеттер үшін) тағайындайды. 2002 жылы жүйе үлкен өзгеріске ұшырады: «алдермендер» (wethouders) және депутицияланған штаттар муниципалдық кеңестердің немесе провинциялық штаттардың мүшелері бола алмады. Бұл олардың лауазымын дұрыс атауға мүмкіндік бермейді, бірақ «wethouder» немесе «депутицияланған» сөздерінің этимологиясы қазіргі кезде кеңінен түсініксіз. Корольдің комиссары мен қала әкімі – Корольдік жарлықпен тағайындалатын лауазымды тұлғалар (131-бап). Жақында Сенат қабылдамаған сайланған қала әкімі енгізу туралы ұсыныс болды. Қала әкімінің қоғамдық тәртіпті қорғауға қатысты заңмен бекітілген атқарушылық өкілеттіктері бар, бірақ олардың тікелей конституциялық негізі жоқ, олар ұлттық заң шығарушы органдармен беріледі. Алайда, 126-бапта ресми заңмен Корольдің комиссарына оның қызметіне қатысты ұлттық үкіметтен нұсқаулар беруге болады делінген. Әкімшілік міндеттерін өтеудегі өрескел немқұрайлылық жағдайларында, 125-ші және 127-ші баптарға қайшы келетін шаралар туралы ресми заңда ережелер бар (132-баптың 4-тармағы). Провинциялық штаттар мен муниципалдық кеңестердің мүшелері өз сайлау округтерінің сайлаушыларымен тікелей сайланады. Сайлау және сайлану құқығының шарттары Өкілдер палатасына сайлауға қатысты шарттармен бірдей (129-баптың 1-тармағы). Бірақ ресми заңмен Нидерланд азаматтығы жоқ муниципалитеттердің тұрғындарына, егер олар басқа шарттарды орындаса, муниципалдық кеңеске сайлау және сайлану құқығы берілуі мүмкін (130-бап). Бұл құқық шетелдік азаматтардың белгілі бір санаттарына, мысалы, Еуропалық Одақтың барлық азаматтарына берілді. Сайлаулар пропорционалдық сайлау жүйесі бойынша өтеді (129-баптың 2-тармағы); дауыс беру құпия және дауыс беру ұйымдастырылуы заңмен реттеледі (3-тармақша). Провинциялық штаттар мен муниципалдық кеңестердің өкілеттік мерзімі төрт жылды құрайды, егер ресми заңмен басқаша белгіленбесе (4-тармақша). Заң мүмкін болатын лауазымдардың үйлесімсіздігін анықтайды және отбасылық байланыстар, неке немесе заңмен көрсетілген әрекеттер мүшеліктен айырылуға әкелуі мүмкін екенін анықтайды (5-тармақша). Мысалы, муниципалдық кеңестің мүшелігі Министрлер Кеңесінің мүшелігімен үйлесімсіз; адвокат муниципалитетін сотта өкілдік етсе, муниципалдық кеңестің мүшелігінен айырылады. Барлық мүшелер мандатсыз дауыс береді (6-тармақша). Бұл Республика кезінде провинция штаттарының мүшелері өкілдік еткен қалалық кеңестерден нұсқаулармен дауыс берген кездегі жағдайға сілтеме жасайды.
The members of the States Provincial and the municipal council are directly elected by their constituents. The conditions of the right to elect and be elected are the same as those regarding the elections of the House of Representatives (Article 129 sub 1). However, formal law may give inhabitants of municipalities, that do not have the Dutch nationality, the right to elect, and be elected in, the municipal council, if they meet the other conditions (Article 130). This right has indeed been given to certain categories of foreign nationals, e. g. all citizens of the European Union. The elections take place within a system of proportional representation (Article 129 sub 2); the vote is secret and the organisation of the voting is regulated by law (Subarticle 3). The term of the States Provincial and the municipal council is four years, unless formal law determines otherwise (Subarticle 4) Law determines possible incompatibilities of function, and may determine that family ties, marriage or the commission of acts indicated by such law may lead to a loss of membership (Subarticle 5). E. g. membership of a municipal council is incompatible with that of the Council of Ministers; a lawyer will lose his membership of a municipal council if he represents his municipality in court. All members vote without mandate (Subarticle 6). This is a reference to the situation under the Republic when the members of the States of a province voted on instruction from the city councils they represented.
8-тарау: Конституцияны өзгерту
Конституцияны өзгерту үшін ұсынылатын өзгерістерді алдымен Өкілдер палатасы мен Штаттар Сенатының қарапайым көпшілігі (50% -дан астам) мақұлдауы керек. Бұл заң "voorstelwet" немесе "конституцияға өзгерістер енгізу туралы заң" (әдеби мағынасы – ұсыныс заңы) деп аталады және конституцияны өзгертпейді, бірақ конституцияны өзгерту туралы белгілі бір ұсынысты қарастыру үшін жеткілікті негіздер бар екенін жариялайды. Содан кейін Өкілдер палатасы таратылып, жалпы сайлаулар өткізілуі тиіс. Конституцияға ұсынылған өзгерістер екінші рет талқыланады, бұл жолы оларды бекіту үшін Штаттар Генералының екі палатасының үштен екі көпшілігі қажет. Бұл сайлаушыларға, қалаған жағдайда, өзгерістерді қабылдамау үшін дауыс беретін парламентті сайлау мүмкіндігін беріп, мәселеге қатысуға мүмкіндік беруді көздейді. Бірақ іс жүзінде, Өкілдер палатасын таратып, мерзімінен бұрын сайлау өткізудің орнына, заң жобасы келесі жоспарланған сайлаудан кейін қарастырылады. Осылайша, егер қандай да бір себеппен (мысалы, үкімет құлағаннан кейін) мерзімінен бұрын сайлау өткізілмесе, конституцияға өзгерістер төрт жылда бір рет ғана енгізілуі мүмкін. Конституцияны өзгерту процесінің бұрынғы нұсқаларында, Сенат та жалпы сайлаулар өткізілген кезде таратылып, екі палата да конституцияға өзгерістер енгізу туралы заңды мақұлдаған. Алайда, бұл процедураға қажетсіз қосымша деп саналды, себебі Сенат провинциялық штаттармен сайланады және провинциялық штаттар парламенттегі ұсынысты қабылдағаннан кейін таратылмайды (Нидерландыдағы сайлау туралы қараңыз). Сондықтан, провинциялық сайлаулар өткізілмесе, Сенаттың құрамы өзгермейді. Осы мақсат үшін арнайы провинциялық сайлау өткізу де, конституцияны өзгерту туралы ұсынысты қарастыруды жоспарланған провинциялық сайлаудан кейінге қалдыру да тиімді балама болып табылмайды. Корольдік елдері арасындағы қатынастарға қатысты өзгерістер Корольдік үкіметі жасаған заңмен ұсынылуы тиіс.
Қосымша бұйымдар
Бұрын римдік сандармен бірнеше қосымша тармақтар болған; алайда, IX және XIX тармақтарынан басқалары қазір күшін жойды.
Нидерланд Корольдігінің Жарғысы
Нидерланд Корольдігіне кіретін төрт елдің (Нидерланд, Аруба, Кюрасао және Синт-Мартен) әрқайсысының өз конституциясы немесе "негізгі заңы" бар. Бұл конституциялар Нидерланд Корольдігінің Статутына заңды түрде бағынады, ол – бүкіл Корольдіктің конституциясы болып табылады. Нидерланд конституциясы 2010 жылдан бері Кариб теңізіндегі Бонайр, Синт-Евстациус және Саба муниципалитеттерінің, сондай-ақ Еуропадағы аумағына және мемлекеттік органдарына қолданылады, егер Статут белгілі бір құқықтық мәселеге қатысты емес болса. Статут, алайда, негізінен Корольдіктің әртүрлі бөліктері арасындағы қарым-қатынасты сипаттайды. Одан бөлек, ол әрбір елдің адам құқықтарын, арнайы құқық актісінде тіркелген құқықтарды, және тиімді басқаруды ілгерілетуге міндетті екенін айқындайды. Нидерланд Корольдігі – федеративтік мемлекет, онда орталық үкімет Корольдіктің кейбір бөліктеріне (Аруба, Кюрасао және Синт-Мартен) айтарлықтай автономия береді, бірақ Еуропалық Нидерландтың үлкен бөлігін бақылауда ұстайды. Корольдік Үкіметі, Корольдік Заң шығару органы және Корольдік Жоғарғы Соты бар. Дегенмен, бұл органдар тек ерекше жағдайларда және Голландияның қалыпты үкіметіне, парламентіне және Жоғарғы Сотына арнайы Антильдік мүшелерді тағайындау арқылы толық құралады. Нидерланд Министрлер Кеңесінің бір мүшесі әрдайым тұрақты "Антильдік істер Министрі" лауазымына тағайындалады. 1998 жылдан бері бұл – Ішкі істер және Корольдік қатынастар Министрі; ол осы лауазымда болған кезде Кеңес шағын мәселелерді қарау үшін Корольдік Үкіметінің мәртебесіне ие болады. Статут қағида бойынша Нидерланд Конституциясынан жоғары болғанымен, оны күшіне енгізуге арналған заңдық тетік жоқ. Нидерланд Жоғарғы Соты судьяларға заңдар мен әкімшілік актілерді Статутқа сәйкес тексеруге тыйым салынғанын үнемі растап келеді. Алайда, Корольдік Үкіметі Аруба, Кюрасао және Синт-Мартеннің Статутқа қайшы келетін кез келген заңын жойып тастауға құқылы. Бұл асимметрия және сыртқы саясат пен Корольдіктің қорғанысын Нидерланд Үкіметі Корольдік Үкіметі ретінде басқаратындығы Корольдіктің басқару құрылымында децентрализацияланған унитарлық мемлекет элементтері бар екенін көрсетеді. Статутқа өзгерістер енгізу үшін Корольдікке кіретін барлық елдердің келісімі қажет; осы мақсаттағы заңдар олардың әрқайсысының парламенттерінде қарапайым абсолютті көпшілікпен қабылдануы мүмкін.
Жалпы ережелер
Конституция Нидерландыдағы конституциялық құқықтың басты құжаты болғанымен, конституциялық кодификацияны қамтитын жалғыз заң емес. Көптеген жалпы қағидалар "Жалпы қағидалар туралы заң" (Wet Algemene bepalingen) деп аталатын бөлек заңда жазылған. Бұл қағидалар түрлі заңдардың жеке тұлғаларға немесе аумақтарға қолданылуынан бастап, судьялардың алдарына келген барлық істерді міндетті түрде тыңдауы керектігін талап ететін регламенттерге дейін, сан алуан мәселелерді қамтиды.