Кіріспе

Ян Шейна (Honza Šejna), ағылшын тілінде Sejna, (12 мамыр 1927, Радостице, Чехословакия – 23 тамыз 1997, Нью-Йорк қаласы) – коммунистік Чехословакия кезінде Чехословакия армиясының генерал-майоры болған. Прага көктемінің басында саяси билік пен ықпалын жоғалтқаннан кейін, ол Триесттегі АҚШ консулдығында пана сұрап, АҚШ-қа қашып кетті. Ол – Румынияның "Секуритате" генерал-лейтенанты Ион Михай Пачепадан кейін Шығыс блогынан Батысқа дезертир болған екінші жоғары шенді офицер. Қашуға басты себеп оның экономикалық қылмыстары болды. Ол, басқалармен бірге, колхоздарды кловер тұқымымен заңсыз жабдықтады, соның салдарынан "Тұқым генералы" (Semínkový generál) деген лақап атын алды. 1974 жылы ол еуропалық соғыс жағдайында Австрияны басып алу жоспарларын, Титоның Югославиясына солтүстік-батыстан, Италияның Фриули аймағы мен Триест қаласы арқылы жылдам шабуыл жасау туралы толыққанды ашты. "Поларка" кодовый атымен белгіленген сценарийде, 1968 жылғы тамызда Чехословакияның басып алуы сияқты, Шығыс Австрия мен Венаның жылдам басып алуы көзделген, сондай-ақ 1945-1955 жылдардағы Австрияның соғыстан кейінгі кеңестік оккупациялық аймағын қайтару жоспарланған.

Билікке көтерілу

1950-1960 жылдары Шейна Чехословакия Коммунистік партиясы (КСЧ) қатарында саяси байланыстары мен достарының арқасында өркендеді. Ол президент Антонин Новотнийдің ұлы және Ұлттық қорғаныс министрлігіндегі (МНО) генерал Ломский сияқты адамдармен байланыс орнатып, Чехословакия халық армиясында (ЧСЛА) өзіне артықшылықты жағдай жасады. 1956 жылы ол МНО хатшылығының бастығы, ал 1963 жылы МНО-дағы Чехословакия Коммунистік партиясы Бас комитетінің Бас хатшысы болды. 1967 жылдың қазанында генерал шеніне көтерілді. Ол сталиндік үлгідегі қанаушылық пен қорқыту саясатын толық қолдады. 1968 жылғы Прага көктемі басталар алдында, Чехословакия Коммунистік партиясы мен кеңес режимінің байланысты мүшелері жаңа басшылық арқылы өзгерістер іздеді. Новотнийдің 1953 жылдан бергі бірінші хатшы және 1957 жылдан бергі президент лауазымы әлсіреп қалды. 1968 жылдың басында Новотныйға қолдау көрсету үшін жоспарланған әскери операцияға Шейнаның жеке қатысуы мүмкін деген болжамдар тарады. Реформаторлардың наразылығын күтіп, "генерал Ян Шейна Қорғаныс министрлігінің партиялық комитетінің президиумын Орталық комитетке Новотнийді бірінші хатшы қызметінде қалдыру туралы петиция жіберуге көндірді". Шейна Новотнийді қайтадан қызметке орналастыра алмаған соң, әскери төңкеріс жасауды жоспарлады, бірақ бұл жоспар да қолдау таппады. Ақырында Новотнийдің орнына Чехословакия партиясы президиумының реформатор мүшесі Александр Дубчек партия басшысы болды.

Қуатты жоғалту, жақты ауыстыру

Саяси ықпалын жоғалтқан Шейна сыбайлас жемқорлыққа қатысты тергеуге алынды: "Генерал Шейнаға қарсы ресми іс, оның 300 000 крона (20 000 доллар) сомасына мемлекеттік люцерна мен кондық тұқымын заңсыз пайдаланғаны туралы айыптаулармен шектелді". Бірақ, тұтқындалмас бұрын, 1968 жылдың ақпанында ол ұлы және ұлының никелес әйелімен Италияға қашып, кейін АҚШ-та қоныстанды. Шейнаның айыпталуы және елден қашуы туралы жаңалық Чехословакияның бұрынғыдан ашық баспасөзінде жылдам тарады. Ол көп ұзамай кондық тұқымын ұрлағаны үшін "Кондық тұқымы генералы" деп танылды. Шейна АҚШ-та саяси баспана алды, бұл кеңес билігін қатты наразылыққа ұшыратты, содан кейін ол американдық барлау қызметтері мен саясаткерлер үшін ақпарат көзіне айналды. Чехословакия елшісі Дуданың сөзінше, "Прагадағы консервативті топтың ең жаман өкілі болған Шейнаның АҚШ-та баспана табуы" таңғажайып еді. 1970 жылы Чехословакия соты Шейнаны қатысусыз он жылға бас бостандығынан айырды, оның мүлкі тәркіленді және барлық ресми атақтары мен наградаларынан айырылды. Чехословакия АҚШ-тан оны экстрадициялауды сұрады, бірақ нәтиже болмады.

Құрама Штаттардағы өмір

Келесі үш онжылдық бойы Америка Құрама Штаттарында Шейна Орталық барлау агенттігінде қарсы барлау аналитигі болып жұмыс істеді, кейіннен 1997 жылы қайтыс болғанға дейін Қорғаныс барлау агенттігіне кеңесші болды. Ол сұхбаттарда пікір білдірді және АҚШ Конгресінің комитеттерінде сөз сөйледі.

Фактілер мен ойдан шығарылған

Ол "Советтік барлау қызметі 60-жылдардың ортасында Чехословакияда террористерді даярлайтын лагерьлерді басқарғанын, 1968 жылы Тынық мұхитының суларынан АҚШ-тың барлау кемесі "Пуэблоны" тартып алуда Солтүстік Кореямен бірігіп әрекет еткенін, Куба мен Чехословакия Латын Америкасы бойынша есірткі тасымалы желілерін құру және оларға ену үшін бірлесіп жұмыс істегенін" айтты. Шейнаның "Біз сізді көмеміз" кітабында Кеңес Одағының суық соғыстағы стратегиясын ашып көрсетіп, Кеңес Одағының Орталық Комитетінің хатшысы Константин Катушевтің сөздерін келтіреді: "Егер біз АҚШ-қа біздің жоспарымызда ұсынылған сыртқы шектеулерді таңсақ және американдық экономиканы күрт әлсірете алсақ, жұмысшы және шағын орта таптар зардап шегеді және олар өздерін аяқтандырған қоғамға қарсы шығады. Олар революцияға дайын болады". Ол коммунистік билік жүйесі және оның негізгі тұлғалары туралы көптеген қызықты деректер ұсынды. Дегенмен, ол кейбір ойдан туған болжамдарды да жасады. Ол Кеңес Одағының құпия стратегиясы туралы берген ақпаратымен қатар, Батысқа Чехословакияның коммунистік мемлекетіндегі саяси тартыс пен реформалардың бұрын жасырын болған суретін көрсетті.

Дәйексөздер

Шейна коммунистік партия тәрбиелеген мүмкіндікшіл және сұранышпен іс-әрекет ететін адамның прототипі ретінде бағалануы керек. – Ян Калоус: Генерал Шейна – Әскери қарсы барлаудың қызығушылық нысаны (Ағылшын тіліндегі қысқаша мазмұны)