Кіріспе

Жапон заңдарына сәйкес құрылған жауапкершілігі шектеулі компания, А немесе kabushiki kaisha, көбінесе К.К. немесе KK деп қысқартылады, – Жапонияның компаниялар туралы заңында белгіленген компания түрі. Бұл термин жиі "акционерлік қоғам", "бірлескен акционерлік қоғам" немесе "акционерлік корпорация" деп аударылады. Жапонияда кабушики гаиша термині, қандай елде құрылғандығына қарамастан, кез келген бірлескен акционерлік қоғамды білдіреді; алайда, Жапониядан тыс жерлерде бұл термин тек Жапонияда тіркелген бірлескен акционерлік қоғамдарды ғана білдіреді.

Тілдегі қолданысы

Латын қарпімен, кабушики кайша, а , жиі қолданылады, бірақ түпнұсқа жапондық айтылуы кабушики гаиша, а , рендакудан туындайды. Kabushiki gaisha өзінің атауында "株式会社" сөзін міндетті түрде қамтуы керек (Компаниялар туралы заңның 6-бабының 2-тармағы). Компания атауында "株式会社" префиксі (мысалы, kabushiki gaisha Dentsū, 前株, mae kabu деп аталатын стиль) немесе жұрнағы (мысалы, Toyota Jidōsha kabushiki gaisha, 後株, ato kabu деп аталатын стиль) ретінде қолданылуы мүмкін. Көптеген жапондық компаниялар "株式会社" сөзін өздерінің атауында "Company, Limited" деп аударады. Бұл жиі "Co., Ltd." деп қысқартылады, бірақ басқалары америкалық "Corporation" немесе "Incorporated" аудармаларын қолданады. Англиядағы мәтіндер kabushiki gaisha-ға "акционерлік қоғамдар" деп жиі сілтеме жасайды. Бұл сөздің тура мағынасына жақын болса да, екеуі толыққанды бірдей емес. Жапон үкіметі бір кезде "бизнес корпорациясын" ресми аударма ретінде қолдады, бірақ қазір "акционерлік қоғам" деген сөзбе-сөз аудармасын қолданады. Жапондықтар көбінесе компанияның атауындағы "株式会社" дегенді (олардың көліктерінің жақтарын қоса) жапсырмаларда 株 деп қысқартады, мысалы, "ABC(株)". Толық, ресми атауы "ABC株式会社" болады. 株式会社 кодындағы бір Юникод таңбасына біріктіріледі, ал жақшадағы форма бір таңбамен, сондай-ақ оның латын әрпімен жазылуымен (romanization) және жақшалармен бейнеленуі мүмкін. Бұл нысандар тек ескі жапон таңбаларының кодтамаларымен және Юникодпен кері үйлесімділік үшін ғана бар және мүмкіндігінше жаңа мәтінде одан аулақ болуы керек. Kabushiki gaisha-ға қатысты ережелер Жапонияның Коммерциялық кодексінде белгіленген және бастапқыда неміс Aktiengesellschaft (бұл сонымен қатар акционерлік қоғам дегенді білдіреді) реттейтін заңдарға негізделген. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапонияның одақтас мемлекеттердің басқарған оккупациясы кезінде оккупациялық билік 1933 жылғы Иллинойс бизнес корпорациясы туралы заңға негізделген Коммерциялық кодекске түзетулер енгізді, бұл kabushiki gaisha-ға американдық корпорациялардың көптеген белгілерін берді, ал нақтырақ айтқанда, Иллинойс корпорациялары. Уақыт өте келе, жапондық және американдық корпоративтік заңдар бір-бірінен алшақтады, ал К.К. американдық корпорацияларда кездеспейтін көптеген сипаттамаларды қабылдады. Мысалы, K. K. өз акцияларын сатып ала алмайды (сауда кодексіне 2001 жылы енгізілген түзету арқылы алынып тасталған шектеу), акциялар бір акциясы үшін 50 000 иеннен төмен бағаға шығарыла алмайды (1982-2003 жылдардан бастап) немесе 10 миллион иеннен төмен төленген капиталмен жұмыс істей алмайды (1991-2005 жылдардан бастап). 2005 жылдың 29 маусымында Жапонияның парламенті 2006 жылдың 1 мамырында күшіне енген жаңа компаниялар туралы заңды (会社法) қабылдады.

Капиталды қабылдау

Тікелей құрылтай кезінде әрбір құрылтайшы, құрылтай құжаттарында белгіленген мөлшерде акция алады. Әрбір құрылтайшы компанияның бастапқы капиталының өз үлесін дереу төлеуге міндетті, ал егер құрылтай құжаттарында директорлар тағайындалмаса, бастапқы директорлар мен басқа да лауазымды адамдарды анықтау үшін жиылыс өткізеді. Басқа әдіс – "акция ұсынымы арқылы құрылтай", онда әрбір құрылтайшы белгілі бір сандағы акцияларды (кемінде біреуін) орналастыруға міндеттенеді, ал қалған акциялар басқа инвесторларға ұсынылады. Тікелей құрылтай сияқты, құрылтайшылар бастапқы директорлар мен басқа да лауазымды тұлғаларды тағайындау үшін ұйымдастыру жиналысын өткізуі керек. Акция алуға ниет білдірген кез келген адам құрылтайшыға өтініш беруі керек, содан кейін құрылтайшы(лар) белгілеген мерзімге дейін акциялары үшін төлем жасауы тиіс. Капитал құрылтайшы(лар) белгілеген коммерциялық банк шотына түсуі керек, ал банк төлем жасалғанын куәландыруға міндетті. Капитал түскеннен және куәландырылғаннан кейін, құрылтайды Заң істері бюросында тіркеуге болады.

Директорлар кеңесі

Қазіргі заң бойынша КК-ның кем дегенде үш адамнан тұратын директорлар кеңесі (取締役会) болуы тиіс. Директорлардың өкілеттігінің заңды мерзімі екі жыл, ал аудиторлардың өкілеттігінің мерзімі төрт жыл. Шағын компаниялар бір немесе екі директормен, заңда белгіленген мерзімсіз және директорлар кеңесісіз (取締役会非設置会社) жұмыс істей алады. Мұндай компанияларда шешімдер акционерлер жиналысы арқылы қабылданады және директорлардың шешім қабылдау өкілеттігі салыстырмалы түрде шектеулі. Үшінші директор тағайындалғаннан кейін, мұндай компаниялар басқарма құруға міндетті. Кем дегенде бір директор компания мөрін ұстайды және компанияның мәмілелерін жүргізуде өкілдік құқығына ие болады. Бұл директорлар кеңесінің алдында үш ай сайын "есеп беруге" міндетті; осы заңдық талаптың нақты мағынасы белгісіз, бірақ кейбір заңгерлер оны кеңестің үш ай сайын отыруға тиіс деп түсіндіреді. 2015 жылы кем дегенде бір директордың және бір өкіл директордың (Representative Director) Жапонияда тұруы керек деген талап өзгертілді. Резиденттік өкіл директор болуы міндетті емес, бірақ бұл ыңғайлы болуы мүмкін. Директорлар акционерлердің өкілі (агенті) болып табылады, ал өкіл директор басқарманың өкілі болып табылады. Осы өкілеттіктерден тыс кез келген әрекет міндетті міндетті бұзу болып есептеледі.

Аудит және есеп беру

Бірнеше директорлары бар әрбір К.К. кем дегенде бір заңды аудитор (監査役) болуы тиіс. Заңды аудиторлар акционерлерге есеп береді және директорлардан қаржылық және операциялық есептерді талап етуге құқылы. 500 млн. иеннен астам капиталға, 2 млрд. иеннен астам міндеттемелерге және/немесе биржада саудаланатын бағалы қағаздарға ие К.К. үш заңды аудитордан тұруы керек, сондай-ақ олардың жыл сайынғы аудитін сыртқы есепші (CPA) жүргізуі тиіс. Мемлекеттік К.К. сондай-ақ Қаржы министрлігіне бағалы қағаздар заңнамасы бойынша есеп беруі тиіс. Жаңа Компания заңына сәйкес, мемлекеттік және жақын емес К.К. заңды аудиторға, немесе американдық мемлекеттік корпорацияларындағы сияқты тағайындау комитетіне (指名委員会), аудит комитетіне (監査委員会) және сыйақы комитетіне (報酬委員会) құрылым таңдауына болады. Егер компанияда аудит комитеті болса, ол заңды аудитор (заңды аудиторлар кеңесі бар компания) деп аталады. Жақын К.К. капитал мен міндеттемелерге қарамастан, директор және заңды аудитор міндетін бір адам атқаруы мүмкін. Заңды аудитор компанияның қызметкері немесе директоры емес кез келген адам болуы мүмкін. Іс жүзінде, бұл лауазымға көбінесе зейнеткерлікке жақындаған жоғары лауазымды қызметкер немесе сыртқы заңгер немесе есепші тағайындалады.

Қызметкерлер

Жапон заңдарында корпоративтік лауазымдардың есімдері белгіленбеген. Көптеген жапондық кабушики гайшаларда "қызметкерлер" деп аталатын лауазымдар жоқ, олар тікелей директорлармен басқарылады, олардың бірі әдетте президент (社長) атағын иеленеді. Жапон корпоративтік вице-президентіне баламасы – бөлім меңгерушісі (部長). Дәстүрлі өмір бойы жұмыс істеу жүйесінде директорлар мен бөлім меңгерушілері компанияның қатардағы қызметкерлері ретінде мансапты бастап, уақыт өте келе басқару иерархиясында жоғалап көтеріледі. Алайда, көптеген шетелдік компанияларда бұл қағида сақталмайды, сондай-ақ кейбір жапон компаниялары да соңғы жылдары басқаруда көбірек еркін қозғалысты қолдау үшін бұл жүйені тастады. Корпоративтік қызметкерлердің заңды мәртебесі көбінесе шихаинін болып табылады, ол оларды белгілі бір бизнес орнында корпорацияның уәкілетті өкілі етеді, бұл олардың кең таралған лауазымдық атауынан өзгеше.

Салық салу

Кабушики гайшалар пайда мен дивидендтерге екі рет салық төлейді, сияқты көптеген елдердегі корпорациялар да. Дегенмен, көптеген басқа елдерден өзгеше, Жапония шағын корпорацияларға (юген гайша және годō гайша) да екі рет салық салады. Бұл Жапонияда бизнесті қалай құруға қатысты шешім қабылдағанда салық мәселесін екінші орынға ығыстырады. Барлық акциялық қоғамдар К.К. құрылымын ұстанады, сондықтан шағын бизнес көбінесе К.К. ретінде тіркелуге тырысады, тек қана беделін арттыру үшін. Табыс салығынан өзге, К.К. мемлекеттік тіркеу салығын төлеуге міндетті және жергілікті салықтар да салынуы мүмкін.

Деривативтер бойынша сот

Жалпы алғанда, корпорация атынан директорларға қарсы іс қозғау өкілеттігі заңды аудиторға беріледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, Жапонияда акционерлердің туынды сотқа жүгінуі сирек болған. Акционерлерге корпорация атынан сотқа жүгінуге Соғыстан кейінгі Коммерциялық кодекстің америкалық үлгіде жаңартылуынан бері рұқсат берілді; алайда, бұл құқық Жапониядағы сот шығындарының ерекшелігімен шектелген. Азаматтық іс қозғау үшін төленетін сот бағасы талап етілетін залалдың мөлшеріне пропорционалды болғандықтан, акционерлердің компания атынан сотқа жүгінуге ынтасы азаз болды. 1993 жылы Коммерциялық кодекске барлық акционерлік туынды сотқа жүгіну ісі бойынша талап ақысын бір талапқа 8200 иенаға дейін төмендетуге қатысты өзгерістер енгізілді. Бұл жапон соттарында қаралатын туынды сот істерінің санының өсуіне әкелді, 1992 жылы 31 іс күтіліп тұрса, 1999 жылы 286 іске дейін өсті, сондай-ақ Daiwa Bank және Nomura Securities сияқты акционерлердің көпке танымал болған бірнеше ісі де тіркелді.