Кіріспе
Муғам немесе Муғамат – Әзербайжанның көптеген классикалық композицияларының бірі, тасниф пен ашықтан өзгеше. Бұл – классикалық поэзия мен музыкалық импровизацияны нақты жергілікті ладтармен үйлестіретін өнер формасы. Муғам – модальдық жүйе. Батыс ладтарынан айырмашылығы, "муғам" ладтары тек гаммалармен ғана емес, сонымен қатар орындаушылар импровизация кезінде пайдаланатын ауызша беріліп келе жатқан әндер мен мелодиялық фрагменттер жинағымен байланысты. Муғам – көп бөлімнен тұратын күрделі композиция. Нақты бір муғамды таңдау және орындау стилі нақты шараға сәйкес келеді. Әзербайжан муғамының қысқа үзіндісі, желді аспап – балабанда орындалған, әлемдік музыканы көрсететін "Вояджер" ғарыш кемесіне қоса тіркелген "Вояджер" алтын тақтасында адамзаттың көптеген мәдени жетістіктерімен бірге жазылған. 2003 жылы ЮНЕСКО Әзербайжан муғамын "Адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврі" деп жариялады. 2008 жылы ол ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілді.
Mugham or Mughamat is one of the many classical compositions from Azerbaijan, contrasting with tasnif and ashik. It is a art form that weds classical poetry and musical improvisation in specific local modes. Mugham is a modal system. Unlike Western modes, "mugham" modes are associated not only with scales but with an orally transmitted collection of melodies and melodic fragments that performers use in the course of improvisation. Mugham is a compound composition of many parts. The choice of a particular mugham and a style of performance fits a specific event. A short selection of Azerbaijani mugham, played on the wind instrument balaban, was included among many cultural achievements of humanity on the Voyager Golden Record, which was attached to the Voyager spacecraft to represent world music. In 2003, UNESCO proclaimed Azerbaijani Mugham a "Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity". It was added to the UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists in 2008.
Тарих
Өзінің ұзақ тарихы барысында Әзірбайжан халқы ежелгі музыкалық дәстүрін сақтап келді. Муғам модальдық музыка жүйесіне жатады және парсы музыкалық дәстүрінен туындаған болуы мүмкін. Синьцзяндағы (新疆) ұйғырлар осы музыкалық дамуды муқам деп атайды, өзбектер мен тәжіктер оны мақом (немесе шашмақом) дейді, ал арабтар мақам, парсылар дастага дейді. Бұл музыканың метаэтникалық және күрделі сипаты шығыс музыкасында кең таралған муғам, мақом немесе дастага сияқты терминдердің мағынасы түрік дәстүрінде біреу, Өзбекстан музыкасында басқа, ал классикалық араб дәстүрінде үшінші мағынаны білдіруінен де көрінеді. Яғни, бір мәдениетте муғам қатаң белгіленген мелодиялық типпен байланысты болса, екіншісінде ол тек каденциялармен, яғни мелодияның соңғы бөлімдерімен байланысты болуы мүмкін. Үшінші мәдениетте ол белгілі бір тондық қатарларға сәйкес келуі мүмкін. Узеир Хажибеков муғам дәстүрінің XIV ғасырдың соңында моңғол билігі тұсында жойылғанын айтқан. Кейін әр этнос аймақта қалған қалдықтардан өз жүйесін қайта құруға кірісті. XVI-XVII ғасырларда муғам өнері сарайдың кәсіби музыкасы ретінде даму кезеңінен өтті. Осы кезеңде муғамның құрылымы мен формаларында дастага формасы қалыптаса бастады. Муғам орындаушылығында жаңа түстер мен реңктер, сондай-ақ таснифтер пайда болды. Әзірбайжанның муғам шеберлері Фузули, Хабиби және Хатайдың аруз үлгісінде жазған ғазалдарына ән салды. XIX ғасырда музыкалық шаралар қазіргі Әзірбайжанның көптеген аймақтарында өткізіліп, муғам осы шараларда орындалды. XIX ғасырда Шамақыдағы салтанатқа қатысқан әйгілі француз жазушысы Александр Дюма өзінің шығармаларында муғамның оған қатты әсер еткенін жазып, сапары туралы айтқан. Әзірбайжанда өткен мұндай шараларға Қарабақ, Баку және Тебризден келген ханделер қатысып, әр аймақтың ән салт-дәстүрлерінің бірігуіне ықпал етті. XX ғасырдың басында жергілікті зиялылардың өкілі, тұңғыш ұлттық "Лейлі мен Мәжнүн" операсының авторы Узеир Хажибеков "Әзірбайжан халық музыкасының қағидалары" атты еңбегінде әзірбайжан муғамының теориялық негізін қалады. Әзірбайжанның танымал композиторлары Гара Гараев пен Фикрат Әміров муғам симфониясын жасай отырып, муғам өнерінің дамуына үлкен үлес қосты. Хажибаба Гусейнов муғамды насихаттаудағы және талантты муғам орындаушыларын – Әлім Қасымов, Ағахан Абдуллаев және Гадир Рустамовтарды тәрбиелеудегі еңбегімен көзге түсті. 1985 жылдан бастап Әзірбайжанда Ағдам муғам мектебі жұмыс істейді, ол "Қарабақ бұлбұлдары" муғам ансамблін тәрбиеледі. Әзірбайжанда батыс классикалық музыкасының композиторлары мен музыканттарының да бай дәстүрі бар. Узеир Хажибеков "Лейлі мен Мәжнүн" операсымен муғам опера жанрын қалыптастырды. Фикрат Әміров (1922–1984) – симфониялық муғамдардың авторы, атап айтқанда Шур, Күрд Овшари және Гулистан Баяти Шираз. Әзірбайжан композиторлары муғам мен еуропалық дәстүрлі жанрларды біріктірген көптеген шығармалар жасады, мысалы, Васиф Адигозалдың "Қарабақ Шықастасы" муғам ораториясы. Мұндай шығармалар дәстүрлі муғамдық формациялардан өзгеше болғанымен, көптеген муғамдық ерекшеліктерді қамтиды. Музыканттар деңгейінде классикалық және "дәстүрлі" музыканы оқытуда қатаң айырмашылық сақталады. Музыканттар бір консерваторияда оқыса да, әдетте бір бағытты ұстанады. 2005 жылы Әзірбайжан президенті Ильхам Әлиевтің жарлығымен Халықаралық Муғам орталығы құрылды. Сол жылдың тамыз айында Баку бульвары аумағында Ильхам Әлиев, оның әйелі, ЮНЕСКО-ның игі ниет елшісі Мехрибан Әлиева және ЮНЕСКО-ның бас директоры Коичиро Мацуура кешенінің іргетасын салды. Кешен 2008 жылдың 27 желтоқсанында ашылды. Орталықтың жалпы ауданы 7500 шаршы метр, оған 350 орындық концерт залы, дыбыс жазу студиясы және репетиция залдары кіреді. Фойеде танымал муғам орындаушыларының бюсттері мен музыкалық аспаптардың бай коллекциясы орналасқан.
Мугамның түрлері
Соңғы жылдары Әзірбайжан халық музыкасы халық өнерінің шеңберінде болды. Халық мұрасының вокалды-аспаптық түрлері полифония элементтерін қамтиды. Халық музыкасының ерекшелігі, ең алдымен, модальдық жүйенің қалыптасуымен анықталады. Онда жеті негізгі лад бар – Раст, Шур, Сега (әсіресе жиі кездеседі), Шуштар, Баяты Шираз, Чахарга, Хумаюн және үш қосымша лад – Шахназ, Сарендж, Чаргах. Бұрын әр ладтың өзіндік, айқын эмоционалдық мағынасы бар деп есептелген. Әр лад берік құрылған гамманы білдіреді, нақты тоникалық негізге (майе) ие, және ладтың әрбір сатысының өзіндік мелодиялық функциясы бар. Зарби муғамы тоғыз ладты қамтиды: Хайрати, Аразбари, Самайи Шамс, Мансурия, Мани, Овшари, Хайдари, Қарабағ Шықастасы және Касма Шықастасы.
Талдау
Шатасудың бір бөлігі терминнің өзі екі түрлі, бірақ байланысты мағынаға ие болуынан туындайды. Әзірбайжанның белгілі композиторы Гара Гараев былай түсіндіреді: "Әзірбайжан халық музыкасында муғам сөзі екі мағынада қолданылады. Бір жағынан, муғам сөзі лад [орысша – кілт, режим, шкала] терминімен бірдей. Әзірбайжан әндері, билері және басқа да халық музыкасының түрлері әрқашан [осы] режимдердің біріне сәйкес құрылғанын көрсетеді. Екінші жағынан, муғам термині жеке, көп бөлімді форманы білдіреді. Бұл форма сюита мен рапсодия элементтерін біріктіреді, симфониялық сипатқа ие және өзінің құрылымдық ережелері бар. Атап айтқанда, рапсодиялық-сюиталық муғам белгілі бір муғам режиміне сәйкес құрылады және осы режимнің барлық ерекше талаптарына бағынады". (Советская музыка 1949:3). 20 ғасыр бойы Әзірбайжан консерваториясы маңызды ғалымдар мен зерттеулер жасады. Олардың ішінде Рена Мамедова муғамның философиялық мазмұнын әзірбайжандық "шығармашылық ойлау формуласы" ретінде зерттеді. Елхан Бабаев муғам орындаудың ырғақтық аспектісі туралы кеңінен жазды. Отандық ғалымдар Хажибековтің муғам талдауын жалғастырып, кеңейтті. Муғам – музыкалық композиция мен орындаудың нақты бір түрін көрсетеді, оны батыс музыкалық ұғымдармен түсіну қиын. Біріншіден, муғам композициясы импровизациялық сипатқа ие. Сонымен қатар, ол нақты ережелерді сақтайды. Сюиталық-рапсодиялық муғам жағдайында импровизация ұғымы толыққанды дұрыс емес, себебі орындаушылардың көркемдік қиялы тиісті режиммен анықталған қатаң қағидаларға негізделген. Сондықтан муғамдардың орындалуы аморфты, спонтанды және импульсивті импровизация емес. Импровизация тұжырымына қатысты муғам музыкасы көбінесе джазбен салыстырылады, бұл салыстыру белгілі бір деңгейде ғана дұрыс. Муғам кең ауқымда интерпретацияға мүмкіндік берсе де, джазбен теңестіру тым қарапайым, себебі ол әртүрлі муғам режимдері үшін әртүрлі импровизация түрлерін ескермейді. Муғамның орындалуы сағаттарға созылуы мүмкін. (Баяндамасы жоқ тыңдаушы үшін музыканттың шынымен импровизациялап жатқанын немесе алдын ала дайындалған композицияны ойнап жатқанын анықтау мүмкін емес.) Сонымен қатар, Гараев атап өткендей, муғам музыкасы симфониялық сипатқа ие. Әндер көбінесе Әзірбайжанның ортағасырлық және қазіргі заманғы поэзиясына негізделген, ал өлеңдерде махаббат жиі кездесетін тақырып болса да, бейтаныс құлақ үшін көптеген күрделіліктер мен сілтемелер жоғалады. Біріншіден, өлеңдер негізінен дүниелік махаббат емес, құдайға деген мистикалық махаббат туралы. Дегенмен, қатаң айтқанда, бұл әлі де діни емес музыка/поэзия, мысалы, суфизмге қарама-қарсы. Дегенмен, муғам композициясы суфизмге ұқсас, ол төменгі сана деңгейінен құдаймен рухани бірігуге көтерілуді мақсат етеді. Бұл – құдайға рухани ізденіс.
Жаз мугам
1979 жылы қайтыс болған әйгілі әзербайжандық джаз музыканты Вагиф Мустафазаде джаз бен муғамды біріктіргенімен танымал. Джаз муғам – муғамның модальды формалары мен гаммаларына негізделген джаз, дәл сияқты муғам симфониялары муғамға негізделген симфониялар болып табылады. Кәдімгі джаз – өлшенген ритммен ерекшеленеді. Ал муғам джазы өлшенген жүйеге бағынбайды. Ритм де, гаммалар да импровизацияланады. Соңғы жылдары джаз муғамға батыс елдерінде, әсіресе АҚШ, Австрия және Жапонияда қызығушылық артып келеді. 1995 жылы Джефф Бакли Францияда өткен "Festival de la Musique Sacrée" (Қасиетті музыка фестивалі) фестивалінде Алим Қасымовпен дуэтте "What Will You Say" әнін орындады.
Мәдени маңызы
2003 жылы ЮНЕСКО муғамның ұлттық және жаһандық мәдениеттегі шынайылығын, байлығын және мәдени маңызын мойындап, оны 2003 жылы «Адамзаттың ауызша және материалдық емес мәдени мұрасының шедеврі» деп жариялады. Әзірбайжанның классикалық музыкасы саналатын муғам – импровизацияның жоғары деңгейімен ерекшеленетін, халық әңгімелері мен жергілікті әуендерге негізделген дәстүрлі музыкалық форма. Мәдени индустрияның соңғы дамуы осы өнер түрінің импровизациялық сипатын және ауыз әдебиеті арқылы берілуін қауіпке тікелей ұшыратты. 2005 жылдың тамызында ЮНЕСКО-ның Бас директоры елге жасаған ресми сапары барысында Президент Ильхам Әлиев пен бірнеше ізгі ниет елшілерінің қатысуымен Муғам орталығының негізін салу салтанатына қатысты. 2004 жылы Әзірбайжанның бірінші ханымы Мехрибан Әлиева ЮНЕСКО-ның ауызша және музыкалық дәстүрлер жөніндегі ізгі ниет елшісі болып тағайындалды. 2009 жылдан бері Халықаралық муғам фестивалі әлемнің түкпір-түкпірінен келген белгілі суретшілердің қатысуымен өткізіліп келеді.
Әлеуметтік әсері
Муғамның зор танымалдылығы бүкіл әлемдік қоғамға күшті әсер етті. Көптеген муғам орындаушылары (ханәндәлер) ел сүйгіш, күшті, құрметті тұлғалар ретінде белгілі болды, ал муғам Бірінші Таулы Қарабақ соғысы кезінде қасірет пен үміт символы ретінде кеңінен танылды. Муғам Әзірбайжанда барлық кезеңдерде, саяси, қоғамдық және экономикалық жағдайға қарамастан, өмір сүрді және жаңғырылып тұрды, сонымен қатар Әзірбайжан мәдениетіндегі орнын сақтап келді. Муғам шеберлері муғамды ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуде зор роль атқарды.