Кіріспе

Түрік музыкасының танымал жанры Канто (Kanto, Κάντο).

Терминология

Италиялық опера мен театр 20-ғасырдың басында түрік мәдениетіне терең әсер етті. Музыка мен театр терминологиясы итальян тілінен алынған. Стамбулдың импровизациялық театрының жаргонында сахна сахано деп аталды, сахна арты коюнту деп аталды, ауыл көрінісін бейнелейтін фондар боско, қол соғу фури, ал актілер мен қойылымдар арасында орындалатын соло немесе дуэт әндер канто деп аталды. Итальяндық труппа мүшелері сияқты, түрік труппа мүшелері де көрсетіске дейін және актілер арасында әндер мен музыка орындап, көрермендердің қызығушылығын оятып, клиенттерді тартуға тырысты. Канто дәстүрлі шығыс мақамдарына негізделген, бірақ батыс аспаптарымен орындалды.

Театрлық шығу тегі

Импровизацияланған театрлық қойылымдар Қарагөз (көлеңкелі қуыршақ театры) және Орта Ойну (ашық ауада орындалатын түрік театры) дәстүрлерінің сахнаға қойылған нұсқалары болды, бірақ олар жеңілдетілген түрінде ұсынылды. Бұл дәстүрлі театр өнерінде көтерілген тақырыптар (сондай-ақ олардың қалыпты бейнелері) тулуат ("импровизацияланған") театрының жаңа, спонтанды қойылымдарының құрылымы ретінде қолданылды. Осы тұрғыдан алғанда, канто тулуат театрының барлық түрлерін біріктіретін элемент деп санауға болады.

Мерзімдері

Канто әдетте екі кезеңге бөлінеді. Бұл бөліс, әсіресе музыкалық құрылым тұрғысынан, ерте канто (1900-1923 жылдар) мен Республикадан кейінгі кезең кантосы (оның ішінде 1930 жылдардың ортасынан бастап) арасында анық байқалады. Ертерек кезеңде Галата және Диреклерарасы (Ескі Стамбулдың аудандары) деген екі стильді де бөліп қарастыруға болады.

Алғашқы кезең: 1900-жылдар - 1930-жылдардың ортасы

Алғашқы канто дәстүрі Стамбулда қалыптасты. Республикадан кейінгі кезеңде де осы жағдай сақталды. Қаланың көп ұлтты және алуан түрлі халқы кантоның басты тақырыптарын ұсынды. Канто музыкалық театрға, Балқан және Византия, немесе Анатолия музыкасына (Карсилама) (бірақ канто әндерінде осы музыка сатира нысаны болды) және грек музыкасына (Каламатиано, Баллос, Сиртос) (әсіресе қалалық ойын-сауықтарды ұнататын Стамбулдың румдықтарына) зор ықпал етті. Яғни, канто – мәдени алмасудың нәтижесі болды және алғашқы канто әншілерінің көпшілігі рум немесе армян болды: Пепрон, Каракас, Хайм, Шамирам Келлециян және Перуз Терзекян (барлығы 1903 жылдан кейін өнер көрсетті).

Галата және Диреклерарасы

Галата – Истанбұлдың теңізшілер, балтабастар мен жұмысшылар жиі баратын жері еді. Ахмет Расим Бей өзінің «Ескі әйел» романында Галата театрларының жарқын суретін береді:

«Барлығы Перузді ең көңілді, ең шебер және ең құмарландыратын деп ойлады. Сахнаға жақын орындықтар әрдайым толы болатын. Перуз туралы былай дейтін: «Ол көптеген жастардың жүрегін баурап, көптегендердің жауына айналған әйел». Оның әндері аяқталмас бұрын-ақ, орындықтардан, гүлдерден, гүл шоқтарынан және лентамен байланған хаттардан нәрселер ұшып келетін. Ғимараттың жерге құлап кететіндей болды». Диреклер арасы Галатаға қарағанда көңіл көтеру орталығының әлдеқайда мәдени деңгейі жоғары жері еді. Диреклер арасы Рамазан айында түнде өте қызығушылыққа толы болатын. Сол жерде Кел Хасан мен Абди Эфенди, кейін Нешидтің труппалары танымал болды. Осы шеберлердің ықпалымен канто өнерiнің алтын ғасыры келді. Труппалардың оркестрлерінде труба, тромбон, скрипка, барабан және қоңырау сияқты аспаптар ойналатын. Оркестр негізгі қойылым басталғанға бір сағат бұрын заманауи танымал әндер мен марштарды ойнай бастайтын. Бұл музыкалық үзіліс әйгілі «Измир маршы»мен аяқталар еді, ол қойылым уақыты жақындап келе жатқанын білдіретін. Музыканттар сахна шетіне орналасқаннан кейін қойылым басталатын. Көрнекті әртістер: Перуз, Шамран, Камелия, Елени, Кішкентай және Үлкен Амелия, Мари Ферха және Виржин.

1923-1930-жылдардың ортасы: танымалдылығының төмендеуі

1923 жылы Түрік Республикасы құрылғаннан кейін Түркияның мәдени өмірінде өзгерістер болды. Бұл жылдам трансформация кезеңі болды және оның әсері кеңінен тарады. Түрік әйелдері ақыры сахнада өнер көрсету еркіндігіне қол жеткізіп, бұрын Рум (Истанбұл гректері) мен Армения әйелдерінің музыкалық және музыкалық емес театрлардағы монополиясын бұзды. Дарулбедей (Истанбұл қалалық театры) және Дарулехан (Истанбұл музыка консерваториясы) сияқты мекемелер канто әртістері болып жұмыс істеген музыканттарды даярлады. 1930 жылдарға дейін батыс өмір салты мен батыс өнері дәстүрлі түрік форматтарына қысым жасады, олар маргиналдануға ұшырады. Опера, танго, кейіннен чарльстон және фокстрот кантоны көлеңкеге түсірді. Кантоның танымалдылығы төмендеді, ойын-сауық орталықтары өзгерді және Галата мен Диреклерарасы театрлары ақырында жабылды. Кантоның әдеттегі қиыншылығына жатқырылмаған түрік суретшілері одан бас тартты.

Тақырыптар

Бұл кезеңдегі канто әншілері композиторлар да болды. Әндердің әуендері қарапайым болса, сөздері ерлер мен әйелдер арасындағы қарым-қатынастағы шиеленістерді, махаббат тақырыбын немесе сол заманғы жергілікті оқиғаларды бейнелейтін. Композициялар Раст, Хыззам, Хиказ, Хүсейни және Нихавент сияқты танымал мақамдарда жазылған. Канто әндері орындаушыларымен де, жазушыларымен де есте қалады.

1930-жылдардың соңы және одан кейінгі жылдар

1930 жылдардың соңында жаңа үрдістер пайда болды: канто формасына қызығушылық қайта оянды. Бұл ән бастапқы қағидаларынан шалқап кетсе де, кантоның жаңа түрі тағы да танымал болды. Канто енді тек сахнада ғана орындалмай, студияда жазылған үнтаспалар да пайда бола бастады. Ән мәтіндерінде заманауи мәдени ағымдар мен сәнге сатирикалық көзқарас орын алды. Әндер 78 айналымдық граммофонмен жазылды. "Колумбия" лейблы Каптанзаде Әли Риза Бей, Рефик Ферсан, Драмалы Хасан, Садеттин Қайнақ, Цюмбуш Мехмет және Милдан Ниязи Бейден канто әндерін тапсырыс берді. Мақамдар өзгермеді, бірақ аспаптар құрамы жаңартты. Кантоға енді цюмбуш (банжоға ұқсас аспап), уд (тартылмайтын латын) және кастаньета (кастаньеттер) сүйемелдеді. Фокстрот, чарльстон және румба ырғақтары кантоның дәстүрлі формаларымен үйлестірілді. Осы кезеңдегі әйел солистері: Макбуле Энвер, Махмуре және Нериман, ал Бешикташлы Кемаль Сенман дуэттерге ең ізделіс аспаз болды.

Тақырыптар

Жаңа кантоку (канто әншілері немесе композиторлары) зерттеген тақырыптардың ішінде сатираның ең көп кездесетін тақырыбы – Республика құрылғаннан кейін әйелдердің жаңа рөлі болды. "Sarhoş Kızlar" (Мас қыздар) немесе "Şoför Kadınlar" (Көлік жүргізетін әйелдер) сияқты әндер әйелдердің ер адамдардың қолынан бұрынғыда көрген барлық қиындықтарына жауап ретінде жазылды. "Daktilo" (Тақта машинасы) (жаңа құрылған Секретарьдар қоғамын еске түсірген), "Bereli Kız" (Берет киген қыз), "Kadın Asker" (Әйел әскер) және "Olursa" (Егер әйелдер сарбаз болса) сияқты осыған ұқсас тақырыптағы өзге де әндер бар.

Терминнің қазіргі қолданылуы

Канто қазіргі түрік халық музыкасына зор әсер етті. Бірақ, "канто" сөзі музыка жанрының нақты анықтамасы емес, көбінесе жалпылама терминге айналды. Кез келген конвенцияны сақтамайтын, немесе жарық көрген кезіндегі бағыттар мен талғамға сай келетін ән "канто" деп аталады. Жаңаша аспапталған кез келген музыка да "канто" деп аталады. Нұрхан Дамжыоғлы – 1980-жылдардан кейінгі заманауи "канто" әншісінің бір мысалы.