Кіріспе
Рома халқының музыкасы (көбінесе «циган» немесе «цыган музыкасы» деп аталады, кейде бұл сөз қорлаушы болып есептеледі) – Солтүстік Үндістаннан шыққан, бірақ қазір Еуропада көптеп қоныстанған рома халқының музыкасы. Тарихи тұрғыдан көшпелі болған, алайда қазірдің күнінде көбінесе қонысқа ұйымдасқан рома халқы ұзақ жылдар бойы ойын-сауық пен саудамен айналысып келген. Ромалар тұратын көптеген жерлерде олар музыканттар ретінде танымал. Олардың ұзақ саяхаттары нәтижесінде араб, византиялық, француз, герман, грек, венгр, үнді, парсы, румын, славян, испан, түрік және еврей музыкасының түрлі ықпалдары енген. Біртұтас рома музыкасының стилін анықтау қиын, себебі аймақтар арасында мелодиялық, гармониялық, ритмикалық және формальды құрылымдарда көптеген айырмашылықтар бар. Рома әндерінің мәтіндері көбінесе рома тілінің бір немесе бірнеше диалектілерінде орындалады, ал би рома музыкасымен бірге жиі қойылады. Испандық фламенконың ерекшелігі – ол Андлусиядағы рома халқының музыкасы (сондай-ақ биі немесе тіпті мәдениеті).
Romani music (often referred to as gypsy or gipsy music, which is sometimes considered a derogatory term) is the music of the Romani people who have their origins in northern India but today live mostly in Europe. Historically nomadic, though now largely settled, the Romani people have long acted as entertainers and tradesmen. In many of the places Romanies live they have become known as musicians. The wide distances travelled have introduced a multitude of influences of: Arabic, Byzantine, French, Germanic, Greek, Hungarian, Indian, Persian, Romanian, Slavic, Spanish, Turkish and Jewish musical forms. It is difficult to define the parameters of a unified Romani musical style, as there are many differences in melodic, harmonic, rhythmic and formal structures from region to region. Lyrics to Romani songs are often sung in one or more dialects of the Romani language, and dance frequently accompanies Romani music performance. The quintessentially Spanish flamenco is to a very large extent the music (and dance, or indeed the culture) of the Romani people of Andalusia.
Рома музыкасының түпнұсқасы
Рома халқының әндері, рома халқының қоныстанған елдерінен туындамаған әндер, сирек кездеседі. Бұл музыка көбінесе вокалдық болып келеді және баяу, қайғылы әндер мен бимен сүйемелденетін жылдам әуендерден тұрады. Жылдам әуендерге тілді шапалақтату, қол соғу, ауызбен дыбыс шығару, ағаш қасықтарды ұру және басқа да тәсілдер қосылады. Рома музыкасының әртүрлі аймақтарында бес негізгі элемент кездеседі. Біріншісі – үш дауыс немесе бөлімді пайдалану: мелодиялық желі, трез және квинт, вокал немесе аспаптар арқылы. Екіншісі – синкопа, онда музыка тұрақты ырғақты сақтай отырып, соққыдан кейін басталады. Үшіншісі – әртүрлі фразаларда орындалатын музыка, яғни ән бойында әртүрлі музыкалық тақырыптардың кіріп-шығуы ырғақ немесе аспаптар арқылы сезіледі. Төртіншісі – гармония, онда мажор тонының орнына минор тоны жиі қолданылады. Соңғысы – ән салу, онда табиғи дауыс мүмкіндіктеріне басымдық беріледі. Рома музыкасының дамуы 1400 жылдардың соңында Венгрия мен Италияда лютня сияқты аспаптарда ойнаудан бастау алады. Рома халқы кез келген өнер саласында рома емес адамдармен бірге өнер көрсететін. Кейіннен, ұйымдасқан діннің күшейуімен, өнерге қызығушылық азайды және кейде рома емес адамдарға тыйым салынды, сондықтан рома халқы барлық кәсіби өнер салаларын толтырды. Олар сондай-ақ тойлар, крещение, жерлеу және сүндеттелу сияқты өмірлік оқиғаларда өнер көрсетті. Рома халқының жеке мемлекеті болмағандықтан, олар көшіп қонған елдерде өздерінің тұру орындарын жасауға мәжбүр болды. Музыкалық және мәдени ықпалдар олар тұрған елдерден алынып, өз музыкаларына енгізілді, мысалы, аспаптар, тілдер және музыканың тақырыбы. Кейбір әндерде рома тілі де қолданылады.
Контри музыкасы
Рома музыкасының көп бөлігі, ромалардың өтіп кеткен немесе қоныстанған елдердің халық музыкасына негізделген. Жергілікті музыка қабылданып, әдетте аспаптық түрде орындалады, содан кейін бірте-бірте рома стиліне айналады, бұл стильдер көбінесе бастапқы стильдерден күрделірек болады. Өз кезегінде, рома музыкасы жергілікті музыкаға зор әсер еткен. Олардың ішіндегі венгр үлгілері ең жақсы танымал, бірақ басқа елдердегі рома музыкасының мысалдары да сақталған. Рома музыкасының осы аймақтық ерекшелігі Latcho Drom деректі фильмінде жарқын бейнеленген, ол рома музыкасын Солтүстік Үндістаннан бастап Египет, Түркия, Румыния, Венгрия, Словакия және Франция арқылы Испанияда аяқталады.
Испания
Испаниядағы рома халқы (Иберия Кале халқы) Андалусия музыкалық дәстүрі – фламенконың қалыптасуына зор үлес қосты. Фламенко рома халқының, оларға жасалған қысымға жауап ретінде туған музыка ретінде кеңінен танылады. Фламенко осы этностық топпен тығыз байланысты, ал танымал фламенко әртістерінің көп бөлігі – Иберия Кале халқынан.
Болгария
Болгариядағы рома халқының көптігіне байланысты, осы этностың музыкасы өте танымал. Болгарияда рома музыканттары шалғамата музыкасын да орындайды.
Румыния
Лаутарилер – түрлі шараларда (тойларда, қаралы жиындарда және т.б.) ойнайтын дәстүрлі рома музыканттары. Румынияда кең таралған манле жанрын рома музыканттары да қолдайды. Оның түрік ромалары жасағандығы айтылады, олар шығыс мәдениетінің ықпалын рома музыкасы мен биімен үйлестірген. Роман халқымен байланысты болғандықтан, көбінесе төмен деңгейдегі жанр деп есептеледі.
Ресей
Ресейдегі хор – Соколовский хоры еді. 1931 жылы Мәскеуде «Ромен» атты қоғамдық цыған театры ашылды, ол цыған музыкасы мен биін театрлық қойылымдарына енгізді.
Сербия
Османдық кезеңде рома музыкасының түрлері Сербияда таралды.
Түркия
Түркияда рома халқы музыкалық шеберлігімен танымал. Олардың қалалық музыкасы классикалық түрік музыкасының әуенін мейхана немесе таверна арқылы халыққа жеткізді. Бұл түрдегі фасыл музыкасы (классикалық түрік музыкасының фасыл түрімен шатастырмау керек) тамақ пен спирттік сусындармен бірге түрік қоғамының төменгі топтарымен байланысты, бірақ қазіргі заманда оны "жақсы" орналасқан мекемелерде де кездестіруге болады. Рома халқы фасылдың өзіне де әсер етті. Музыка залдарында ойналатын, әр фасылдың соңында қажет болатын би музыкасы (оюн хавасы) Османдық раққас немесе белі биінің мотивтерімен үйлестірілген. Белі биін орындау үшін аспаптық импровизацияға (ритмикалық таксим) ілеспе болатын ырғақты остинато, ырғақты үйлесіммен еркін ырғақта орындалатын классикалық газельге ұқсас. Осы түрдегі фасылда кеңінен қолданылатын музыкалық аспаптар – кларнет, скрипка, канун және дарбука. Кларнетші Мустафа Кандыралы – танымал фасыл музыканты.
Балқан
Рома музыкасының әдеттегі бір түрі – таллава. Таллава 1990 жылдары Косоводағы рома халқының арасында пайда болған. Кейіннен таллава жанрын ашкали тобы да қабылдады. Таллава Албанияда кең таралған. Бұл жанр грек (скиладико) және болгар (халга) музыкасы сияқты басқа жанрлардың ықпалында болды. Сонымен қатар, түрік (арабеск), араб (араб эстрадасы), серб (турбофолк) және албан музыкасымен үйлестірілді.
Венгрия
Райко оркестрі мен халық ансамблі 1952 жылдан бері венгр рома музыкасын, биін және киім-дәстүрін сақтаумен танымал. Олардың еңбегі ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлерді жалғастырады. Олардың өнерлерін 1 мамыр мен 31 қазан аралығындағы маусымда көптеген орындарда, соның ішінде Будапешттегі Дунай сарайында көруге болады. Тағы бір белгілі рома музыкалық ұжымы – Ando Drom. 1993 жылы Женё Зсиго құрған Ando Drom қоры рома өнерін насихаттауға, жас дағдыларды қолдауға және рома халқының өз мәдениетін қауымдастық шеңберінде, Ando Drom тобының өнімдері арқылы, рома музыкасы мен биін жаңаша түсіндіруге мүмкіндік береді. Олардың музыкасы заманауи сипатқа ие. Рома халық әндерінен өзге, олар қазіргі рома қоғамының шындығын көрсететін қалалық рома музыкасын орындайды. Олар ескі музыканттар мен әншілердің манераларын немесе стильдерін қайта жаңғыртудан қашып жүреді. Дәстүрлі түрде рома музыкасының екі түрі бар: біреуі рома емес тыңдаушыларға арналған, екіншісі рома қауымдастығының ішінде жасалады. Сырттан келгендерге арналған музыка "цыган музыкасы" деп аталады, бұл Ференц Листтен келген бұлжымайтын атау. Ал өздері орындайтын музыканы "халық музыкасы" дейді. Венгриядағы рома музыканттары туралы 15 ғасырдан бері кітаптарда айтылғанмен, музыканттық кәсіп ромалардың арасында 18 ғасырдың екінші жартысынан бастап ғана кеңінен таралды. Ромалар 1970 жылдардан бастап этникалық музыка мәдениетін дамыта бастады және Венгрияда ұлттық азшылық мәртебесін алды. 18 ғасырдағы екі танымал рома музыканты – Михай Барна мен Панна Цинка. Соңғысының тобында екі скрипка ("прим" және "контра"), цимбалом және контрабас болған. 18 ғасырдың соңында рома музыкасының өркендеуі венгр ұлтшылдық қозғалысының ықпалымен болды. Музыка мен би саласында жаңа жанрлар пайда бола бастады. Рома топтары саябақтар, жаяу жүргіншілер аллеялары сияқты көбірек орындарда өнер көрсетті. Аристократтардың қолдауымен рома музыканттары Вена классицизмі мен еуропалық музыкалық мәдениет туралы көбірек білуге мүмкіндік алды. Венгр "цыган музыкасының" ерекше үйлесімділігі Балқандағы әріптесінен ерекшелене бастады. Бұл венгр "цыган музыкасының" Батыс Еуропада сәтті болуының бір маңызды факторы болды. Бұл музыка экзотикалық болғанымен, сонымен қатар көпшілікке де қол жетімді болды. Сәттіліктің тағы бір себебі – нотасыз ойнау дәстүрі. Бұл рома музыканттарын одан әрі танымал етті, себебі олар музыканы құлақпен үйреніп, орындайды. Рома топтарының алғашқы құрамына скрипкалар, арфа және дуда кірген. Кейіннен арфаның орнына цимбалом қолданылды. Әуенге сүйемелдеуші үйлесімдер олардың музыкасында басымдыққа ие болды. Дуданың орнына кларнет пен тарогато келді. Аспаптар құрамы Батыс классикалық ықпалға түсті, сондықтан ең танымал түрі: екі скрипка (prímás және kontrás), цимбалом, контрабас. Үлкен топтарда кларнет, виолончель және кейін тағы бір скрипка (tercprímás) болды. 19 ғасырдың басында рома музыканттары ұлттық музыканың өкілдеріне айналды. 1848 жылғы Венгрия төңкерісі кезінде рома топтары жауынгерлерге шайқас алдында және кейін ойнап, оларды жігерлендіріп, көңіл көтерді. Соғыста жеңілгеннен кейін бұл музыканттар елден үлкен құрмет алды. Рома музыкасы еркіндік символына айналды. Ғасырдың ортасында "мадьяр нота" деп аталатын жаңа жанр пайда болды. Сол кездегі композиторлар халық әндерін кеңейтіп, кейбір батыс стильдік элементтерді қабылдап, Батыс Еуропа музыкасына ұқсауға тырысты. Бұл жанрды рома музыканттары да орындады, сондықтан оны "цыган музыкасы" деп те атауға басталды. Осы ғасырдың ең танымал рома композиторы – Писта Данко (1858–1903).
Батыс Еуропа
Францияда цыган джазы танымал.