Кіріспе

Мысыр музыкасы ежелгі Египеттегі ежелгі дәуірден бері мысыр мәдениетінің ажырамас бөлігі болды. Мысыр музыкасы ежелгі грек музыкасының дамуына маңызды әсер етті, ал гректер арқылы ол орта ғасырлардағы еуропалық музыкаға да үлкен әсер етті. Мысырдың мыңдаған жылдар бойы көрші елдерге басымдығы болғандықтан, египет мәдениеті, оның ішінде музыка мен музыкалық аспаптар, айналасындағы аймақтарға зор ықпал етті; мысалы, Киелі кітапта ежелгі еврейлер ойнаған деп айтылған аспаптардың барлығы египеттік аспаптар екені египеттік археологиялық зерттеулермен дәлелденді. Мысырдың қазіргі заманғы музыкасы Таяу Шығыс және Шығыс музыкасының негізгі ядросы саналады, себебі египет кино және музыка индустриясының танымалдығы мен үлкен ықпалының арқасында аймаққа зор әсер етеді. Мысырдың көрші елдерге саяси ықпалы, сондай-ақ Мысыр аймақтағы ең талантты музыканттар мен композиторларды тәрбиеледі, әсіресе 20-шы ғасырда олардың көптегені халықаралық деңгейде танылды. Шығыс музыкасының тональдық құрылымы мақамдармен анықталады, ол батыс ладтарына шартты түрде ұқсас, ал шығыстағы ырғақ иқааттармен басқарылады, стандартты ырғақтық үлгілер акценттелген және акценттелмеген соққылар мен үзілістердің комбинациясынан құралады.

Тарих

Ежелгі мысырлықтар музыканы ойлап табуды Бат қадірлі құдайына жатқызды. Батқа табыну ақырында Хаторға табынумен біріктірілді, себебі екеуі де сиыр түрінде бейнеленген. Хатордың музыкасы Озирис әлемді мәдениеттендіру үшін пайдаланған деп есептелді. Арыстан қадірлі құдайы Бастет де ежелгі Мысырда музыка қадірлі құдайы саналды.

Неолит дәуірі

Тарихи Египетте музыка мен ән айту сиқыр мен ғұрыптарда жиі қолданылған. Осы кезеңде ырғақтар біртекті болған және музыка ырғақ құру үшін пайдаланылған. Шағын қабықшалар үскірік ретінде қолданылған.

Династия алды кезең

Мысыр тарихының династиялық кезеңінен бұрынғы кезеңде жерлеу әндері мысыр дінінде маңызды рөл атқара берді және олар дірілдегіш аспаптармен немесе флейтамен орындалды. Кейбір жағдайларда физикалық дәлелдердің жетіспеуіне қарамастан, египтологтар Ескі Патшалық кезеңінде белгілі болған кейбір аспаптардың, мысалы, тік флейтаның осы уақытта дамығанын болжайды. Орта ғасырлық Мысыр музыкасы ежелгі Мысыр және Византия дәстүрлерінен туындаған. Лэйн араб музыкасының "ең ерекше ерекшелігі – үнді үш бөлікке бөлу" екенін айтқан, бірақ бүгінде батыс музыка зерттеушілері араб музыкасының үнді төрт бөлікке бөлуді дұрыс көреді. Осы кезеңдегі әндер дыбысталуы жағынан ұқсас және қарапайым, үндік диапазон шешікті болған. Мысыр әні формасы бойынша қарапайым болғанымен, әнші оны әшекейлейді. Нақты айтылуы және дірілдеген дауысы – мысыр әнінің ерекшеліктері. Осы кезеңдегі кәсіби музыканттар "Алатейе" (көпше түрі) немесе "Алатейе" (жеке тұлға) деп аталды, бұл "аспапта ойнаушы" деген мағынаны білдіреді. Алайда, бұл атау әншілерге де, аспапшыларға да қатысты. Бұл лауазым арсыз және төмен саналды. Дегенмен, музыканттар кештерде ән айтып немесе ойнап, адамдарды көңілдіру арқылы табыс табатын. Олар әдетте түніне үш шиллинг табатын, бірақ қонақтардың сыйлықтарынан көбірек табыс көретін. Кәсіби әйел музыканттар "Авалим" (көпше түрі) немесе "Альмех" деп аталды, бұл "білімді әйел" дегенді білдіреді. Бұл әншілер бай адамның харемінде той кезінде жиі жалданатын. Олар харемге кірмей, харем мен үй иесінен жасыру үшін экранмен жабылып, жоғары орналасқан бөлмеде отыратын. Әйел "Авалим" еркек музыканттарға қарағанда жоғары жалақы алып, "Алатейе"-ден жоғары бағаланатын. Лэйн бір әйел өнерпаз туралы айтады, ол өзінің көрермендерін настолько әсерлі болды, олар оған бір түнгі қойылым үшін қонақтар мен үй иесінен елу гинеяға дейін сыйлық берді, олардың өзі бай деп есептелмеген.

Қазіргі египет классикалық және поп музыкасы

XIX ғасырдың екінші жартысында Египеттік халықтық көше музыкасы тобы «Хасабалла», кларнетші Мохамед Хасабалла мен оның тобы құраған, импровизациялық қола оркестрінің жанры пайда болды. Бұл жанр египеттіктердің дәстүрлі музыкасына негізделген және «Хасабалла» деп аталады, бұл топ Каир қаласындағы Мухаммед Әли көшесіндегі музыка және ойын-сауық орталығында ойнайтын. Тромпет, тромбон, бас және барабан тобының стандартты құрамы бір ғасырдан астам уақыт бойы отбасылық шараларда танымал болды және бүгінге дейін орындалады. Египет музыкасы 1910 жылдардың басында жазыла бастады. Египеттіктер әрқашан өздерін, күнделікті өмірін және тіпті күресін музыкасымен және дәстүрлі халық музыкасы арқылы білдіретін. 1930 жылдары Египеттің классикалық музыкалық дәстүрі Каир қаласында гүлденді. Жалпы алғанда, қазіргі египет музыкасы египеттік поп музыкасын құруға көмектескен батыс элементтерімен қатар, өзінің бай жергілікті дәстүрлерін үйлестіреді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері Таяу Шығыстың ең танымал музыкалық жұлдыздарының көптегені египеттіктер болды. Қазіргі египет классикалық музыкасының бастауы дәстүрлі египет классикалық музыканттары Абдул-Эль-Хамули, Алмаз және Махмуд Османның шығармашылық еңбегіне, сондай-ақ 20 ғасырдың ең маңызды египет композиторлары мен әншілерінің, мысалы, Саид Дарвиш, Умм Култум, Мохаммед Абдель Вахаб, Абдель Халим Хафиз және Балиг Хамдидің еңбектеріне байланысты. Осы жұлдыздардың көптегені, соның ішінде Умм Култум, Абдель Халим, Фавзи және тағы басқалар дәстүрлі египет музыкасының бір бөлігі болды. Абдель Халим Хафиз сияқты кейбіреулері 1952 жылдан бастап египеттік ұлтшыл қозғалыспен байланысты болды. Каирде туған Фатма Саид Миландағы «Театро алла Скала» театрында өнер көрсеткен алғашқы египеттік сопрано болды және 2016 жылдан 2018 жылға дейін BBC Radio 3 «Жаңа буын әртістері» жобасына қатысты.

Батыс классикалық музыкасы

Мысырға батыс классикалық музыкасы таныстырылды, ал 18 ғасырдың ортасында египеттіктер фортепиано және скрипка сияқты аспаптарды біртіндеп қолдана бастады. 18 ғасырда опера да күннен-күнге танымал бола берді, ал Джузеппе Вердидің египеттік тақырыбындағы "Аида" операсының премьерасы 1871 жылдың 24 желтоқсанында Каирде өтті. 20 ғасырдың басында Юсеф Грейс, Әбу Бакр Хайрат және Хасан Рашид сияқты египеттік композиторлардың бірінші буыны батыс аспаптары үшін шығармалар жазуды бастады. Египеттік композиторлардың екінші буынына Гамал Әбделрахим сияқты белгілі суретшілер кірді. Үшінші буын композиторларының өкілдері – Ахмет Саиди және Рагех Дауд. 21 ғасырдың басында тіпті төртінші буын композиторлары, мысалы Мохамед Абделвахаб Абдельфаттах (Каир консерваториясынан) халықаралық деңгейде танымал болды.

Мысырдағы діни музыка

Діни музыка дәстүрлі суфизм мұсылмандық және копт христиандық тойлардағы, мулидтерде маңызды бөлік болып табылады. Мулидтер Мысырда белгілі бір шіркеу әулиесін немесе құрметті жергілікті мұсылман тұлғасын құрметтеу үшін өткізіледі. Мұсылман мулидтері суфилердің зикр дәстүрімен байланысты. Мысыр флейтасы, ней деп аталады, көбінесе мулидтерде орындалады. Александриялық обрядтың литургиялық музыкасы да мысыр музыкасының маңызды бөлігін құрайды және ежелгі мысыр музыкасының көптеген ерекшеліктерін сақтаған деп есептеледі.

Фольклорлық музыка

Мысыр халық музыкасы, оның ішінде Мысырдағы дәстүрлі суфи дхикр рәсімдері, ежелгі Мысыр музыкасына ең жақын заманауи музыка жанры болып табылады, ол оның көптеген ерекшеліктерін, ырғақтарын және аспаптарын сақтап қалған.

Халықтық және тамырлар жаңғыруы

ХХ ғасырда Каир өзінің тамырларын қайта жаңғырту орталығына айналды. Мысырдың түкпір-түкпірінен келген музыканттар египеттіктердің (фелахиндер), сайидалардың, сондай-ақ сивалықтар, египеттік рома, синайлықтар және нубилер сияқты аз саны бар ұлт өкілдерінің халықтық дәстүрлерін сақтап келеді. Халықтық және эстрада музыкасының қосындысы да Каирде кеңінен таралды. Насер дәуірінен бері египеттік эстрада музыкасы египеттік мәдениетте, әсіресе Мысырдың көптеген жастары арасында маңызға ие болды. Египеттік халық музыкасы әлі де тойларда және басқа да дәстүрлі мерекелерде орындалады. ХХ ғасырдың соңғы тоқсанында египеттік музыка әлеуметтік және таптық мәселелерді жеткізу құралы болды. Қазіргі таңда ең танымал египеттік эстрада әншілерінің қатарында Шерин Абдель Вахаб, Мохамед Мунир және Амр Диаб бар. Сауали (жағажайлық) музыкасы – елдің солтүстік жағалауындағы танымал египеттік музыканың бір түрі. Ол ежелгі египеттік аспаптарға негізделген, негізінен симсимияға, ол ежелгі Египетке дейін тамыр тартатын жергілікті египеттік ішекті аспап. Симсимия, бәлкім, 19 ғасырда Нил аңғарынан елдің солтүстік жағалауына Суэц каналында жұмыс істеген египеттік жұмысшылармен әкелінген. Симсимияны негізгі аспап ретінде пайдаланатын белгілі египеттік топтардың бірі – ежелгі египеттік аспаптарды қолданатын «Эль Танбура» тобы.

Саиди (Жоғарғы Египет)

Жоғарғы Египеттен шыққан египеттік музыканттар Жоғарғы Египетке тән Ṣa‘īdi деп аталатын халық музыкасының бір түрін орындайды. Меткал Кенавидің "Нілдің музыканттары" (Les Musiciens du Nil; 1975 жылы Ален Веберге танысқан) тобы – ең танымал Sa‘īdi тобы, және Египет халық музыкасын шетелде көрсету үшін олар үкімет тарапынан таңдалды. Олар үштен астам онжылдық Еуропа бойынша гастрольде болып, түрлі фестивальдар мен музыкалық шараларда өнер көрсетті. 1983 жылы "World of Music and Dance Festival"-де сөз алғаннан кейін, олар Питер Габриэльдің "Real World Carolina" лейблімен келісім шарт жасасты және оның "Passion" альбомына енді. Басқа орындаушылар: Шоукоуку, Ахмад Исмаил, Омар Гарзави, Сохар Магди және Ахмет Мегахид.

Нубиялық

Мысырда нубилер Асванның оңтүстік бөлігінің түпкі тұрғындары, бірақ кейбіреулері Каирде, Александрияда және басқа қалаларда да тұрады. Нубия халық музыкасын әлі де естуге болады, алайда көші-қон және египеттік және басқа да музыка жанрларымен мәдени байланыс жаңа өрбулерге алып келді. Әли Хасан Кубанның тырыстықтары оны әлемдік музыка сахнасының тұрақты қатысушысына айналдырды, ал Мохамед Мунирдің әлеуметтік сынға толы шығармалары мен өте күрделі поп-музыкасы оны нубилердің, египеттіктердің және бүкіл әлемнің басқа да адамдары арасында жұлдыз етті. Мохамед Мунирдің ұстазы Ахмет Мониб Мысыр музыка сахнасына шыққан ең белгілі нубиялық әнші болды, ол Мысыр араб тілінде де, өз ана тілі – нобиін тілінде де ән айтты. Хамза Эль Дин – тағы бір танымал нубиялық египеттік суретші, ол әлемдік музыка сахнасында кеңінен танымал және "Кронос" квартетімен бірлесіп жұмыс істеген.

Мысыр музыка аспаптары

20 ғасырдың басындағы египеттік ансамбль құрамына уд, қанун, скрипка, ней және виолончель кіретін. Көптеген қазіргі заманғы аспаптар, Шығыста да, Батыста да, өз тамырларын ежелгі Египетке жегізеді, және көптеген ежелгі египеттік аспаптар бүгінде де Египетте қолданылады, мысалы, дарбука, симсимия, египеттік ней және тағы да басқа аспаптар. Аббасидтер мен Осман әулеттері кезінде Египет Таяу Шығыстағы маңызды музыкалық орталықтардың бірі болды, сондықтан 1923 жылы Осман империясы құлағаннан кейін Египет араб тілінде сөйлейтін әлемдегі музыка астанасына айналды, онда уд, қанун және ней сияқты классикалық аспаптар кеңінен қолданылды. Типикалық тахт (ансамбль) уд ойнаушы, қанун ойнаушы, ней ойнаушы және скрипка ойнаушыдан тұратын. Тахт (сөзбе-сөз мағынасында диван) 20 ғасырдың басында Мохамед әл-Қасабги, Риад әл-Сунбати және Мохамед Абдель-Вахаб сияқты композиторлар оркестрлік аспаптарды енгізбес бұрын, ансамбльдердің ең көп таралған түрі болды.

Электрондық музыка

Электрондық музыканың алғашқы кезеңдеріндегі ең беделді композиторлардың бірі – мысырлық Халим Эль Дабх. Француздық электрондық музыканың изашарлары Studio d'Essai-мен бірдей уақытта, немесе тіпті олардан бұрын жұмыс істеген ол, таза электрондық музыканың ең алғашқы композиторларының бірі, мүмкін, жалғыз композиторы. 1944 жылы ол «Зардың көрінісі» деп аталатын, таспалық музыканың немесе musique concrète-тің ең алғашқы белгілі туындысын жазды. Ол Египетте, Каирде студент кезінде, Мысыр көшелерінен дыбыстарды сымдық диктофонға жазып, осы туындыны жасады. Мысырлық электрондық музыка сахнасы техно, транс және Aly & Fila сияқты би-поп диджейлер арқылы кең танылды. 2010 жылдары саяси мәтіндері бар египеттік электрондық музыканың бір түрі – Махрагат музыкасы, Египеттің ішінде де, сыртында да үлкен танымаллыққа ие болды.

Ежелгі Мысыр музыкасының қайта құрылуы

20-шы және 21-ші ғасырлардың басында, Египетте өмір сүрген және жұмыс істеген Ханс Хикманн сияқты шетелде туған музыкатанушылардың зерттеулеріне шабыдаланған, фараондық/ежелгі Египет кезеңінің музыкасына қызығушылық арта бастады. 21-ші ғасырдың басында Каирдегі Хелван университетінің египеттік музыкатану профессоры Хайри эль Мальт бастаған египеттік музыканттар мен музыкатанушылар ежелгі Египеттің музыкалық аспаптарын қайта құруға кірісті, бұл жоба әлі де жалғасуда.