Эфиопия музыкалық дәстүрі

Кіріспе

Эфиопияның музыкалық дәстүрі

Эфиопия музыкасы – эфиопиялық текті кез келген музыканы білдіретін термин, алайда көбінесе ол пентатоникалық, кейбір ноталар арасындағы ерекше ұзақ интервалдарға ие ерекше модальдық жүйеге жататын жанрды білдіреді. Эфиопияның жоталы аймақтарының музыкасында qenet деп аталатын негізгі модальдық жүйе қолданылады, оның төрт негізгі режимі бар: tezeta, bati, Ambassel шкаласы және anchihoy. Үш қосымша режим жоғарыда аталғандардың вариациялары болып табылады: tezeta minor, bati major және bati minor. Кейбір әндер өздерінің qenet атын алады, мысалы, tizita – естелік ән. Дита (бес ішекті лира) және музыкалық садақтар (әдеттегідей үш ішекті нұсқаны қоса алғанда) оңтүстікте кездесетін хордофондардың қатарына жатады. Ритмді сақтау үшін қолданылады. Елдің оңтүстік-батыс бөлігінде, Гамбелла аймағында, том-том деп аталатын ерекше барабан түрі бар. Жалпы, барабанның соғысы елдің оңтүстігінде ойналатын жылдам әндерге тән, онда Кенбата, Хадия, Гедео, Сидама және басқалар Таяу Шығыс немесе араб билерін еске түсіретін әсем, дәстүрлі іш билерін орындайды.

Дәстүрлі музыка және оның ерекшеліктері

Эфиопияның ұзақ және кейде қиын тарихы бар. Оның өнер мен мәдениетінің де ұзақ және қызықты тарихы бар. Эфиопияның халық музыкасы мен мәдениеті өркениет тарихында маңызды орын иеленеді. Эфиопия музыкасы түрлі әскери басшылардың немесе сардарлардың жорықтары сияқты, барлық тарихи және әлеуметтік оқиғаларды көрсетеді. Музыкада соғыс, патриотизм, жеңіс туралы әндер, сондай-ақ белгілі бір күреске қолдау білдіретін әндер бар. Әуендері де, өлеңдері де керемет. Эфиопиялықтардың рухани дүниесі музыка арқылы білдіріледі. Мұндай әндер мен әуендер түрлі дәстүрлі музыкалық аспаптармен орындалады. Елдегі музыканың бастауы эфиопиялық жоталарға, ауызша әдебиеттің қалыптасқан ортасына дейін жетеді. Осы аймақта дәстүрлі музыканы көбінесе азмари деп аталатын, қоғамда құрметпен қаралатын саяхатшы музыканттар орындайды. Бұл музыка түрі елге тараған сайын, жергілікті әдет-ғұрыптарға, мәдениетке және дінге байланысты, өтіп өткен аймақтардың ерекшеліктерін сіңіріп алды. Эфиопияның музыкасы мен мәдениетіне христиандық, ислам және иудаизм сияқты түрлі факторлар әсер еткен. Эфиопияда 75-тен астам этникалық топ бар, әрбір этностың өзіне тән дәстүрлі музыкасы мен дыбыстары бар.

Дәстүрлі музыканың ерекшеліктері

• Эфиопияның таулы аймақтарындағы музыканың кенет деп аталатын модальдық жүйесі бар, ол төрт негізгі реттен тұрады: тезета, бати, амбасаль және анчихой. Сонымен қатар, ол үш қосымша режімнен тұрады; tezeta minor, bati major және bati minor. • Пентатоникалық шкалалар: Эфиопия музыкасының пентатоникалық модальдық жүйесі бар, ноталар арасындағы кең интервалдар музыканың ерекшелігіне үлкен үлес қосады. • Күрделі ырғақтар: Эфиопия музыкасы, көптеген африкалық музыка сияқты, күрделі ырғақ үлгілерімен танымал, көбінесе ырғақсыз өлшемдер мен синкопацияны қамтиды. • Вокалдық стильдер: Эфиопияның дәстүрлі ән салуында әртүрлі вокалдық техникалар қолданылады, мысалы, мелизматика, әшекейлеу, дауыстық сырғанау және сұрақ-жауап құрылымы. • Аспаптар тұрғысынан алғанда, Эфиопия музыкасы кең ауқымды аспаптарды қамтиды. Бұл аспаптарға масинко, крар, вашинт, бегена, кеберо және том-том жатады. • Аймақтық айырмашылықтар: Эфиопияның әртүрлі аймақтарында 75-тен астам этникалық топтар бар, сондықтан әрбір аймақтың өзіндік музыкалық стилі, дәстүрлі музыкасы мен дыбыстары бар. • Мәдени маңыздылығы: Эфиопияда музыканың мәдени және әлеуметтік маңызы зор, ол көбінесе діни рәсімдерге, мәдени фестивальдарға және қоғамдық жиындарға сүйемелдейді. • Орындаушылардың сезімдерін ояту және оларды жеткізу, сондай-ақ тыңдаушыларға оны жеткізу. Бұл эфиопиялық дәстүрлі музыканың маңызды ерекшелігі. Бұл сезім діни шабыт болуы мүмкін, мысалы, жаратылыс әні мен қасиетті әнде; қайғы, азарттық әндерде; немесе махаббат әніндегі құштарлық немесе жалын.

Дәстүрлі билер

Эфиопияның әр түрлі тайпалары мен этникалық топтарының өзгеше музыкасы, мәдениеті және дәстүрлері бар. Кейбір сарапшылардың пікірінше, эфиопиялық билер орындалатын қызметіне қарай емес, ерекшелігі мен жекелігіне қарай бөлінеді. Сондықтан, Эфиопияда 150-ден астам бірегей би қозғалыстары бар. Оромия аймағы ең ірі аймақ болып табылады және олардың би стилі орналасқан жеріне байланысты әртүрлі. Ең танымал билердің кейбіреулері – «Шоа Оромо» және «Халар Оромо». Әсіресе, Шоа Оромо биінің ерекше костюмдері мен қимылдары бар. Әйелдер қабықшалармен әшекейленген, былғарыдан жасалған екі бөліктен тұратын киім киеді. Ерлер арыстан жүніне ұқсас теріні бас киім ретінде тағып, би үшін таяқтарды пайдаланады. Көзге түсетіні – әйелдердің өте жылдам және нақты мойын қозғалыстары. Мысалы, солтүстіктегі тигрэйлердің биі тегіс, дөңгелек тәрізді, иық және мойын қозғалыстарымен сипатталады. Елдің орталығындағы амхаралардың би стилі жоғарғы дене және мойын қозғалыстарына басымдық береді. Орталық және оңтүстіктегі оромолардың биі секіріп билеу стилінде және толық денемен орындалады. Гураждар қол, аяқ және дене координациясын жоғары деңгейде талап ететін акробатикалық биге ие. Оңтүстік аймақтағы халықтардың ішіндегі Велайта, Кенбата, Сидама, Давро және басқалары бүкіл елде өте танымал, тартымды құрсақ билерін орындайды. Бидің ырғағы өте шапшаң және әуенді. Эскиста – амхара этносының дәстүрлі эфиопиялық мәдени биі, оны ерлер, әйелдер және балалар орындайды. Ол иықтың қарқынды қозғалысына ерекше мән беруімен белгілі, бұл мүмкіндікті көршілес Эритреядағы тигріня халқының шим-шим биімен бөліседі. Бидің ерекшелігі – иықты дөңгелетіп, секіріп, кеудені алға қарай итеріп, мойынды әртүрлі бағытта қозғау. Бидің мотивтері мен ерекшеліктері орындаушылар мен жағдайға қарай өзгереді, мысалы, соғыс әндері, аң ауу әндері, малшылар әндері, махаббат әндері және еңбек әндері. Ең шебер биші әдетте топ жетекшісі және/немесе ең жақсы әнші болып тағайындалады. Эскиста биі билеушіні әңгімеші ретінде көрсетеді, ол мәдени дәстүрлер мен қоғамның өмірін денесімен көрсетеді. Би, музыка және ән эфиопиялық қоғамның жалпы символы болып табылады.

The various tribes and ethnic groups of Ethiopia have their distinct music, cultures, and traditions. According to some analysts, Ethiopian dances are not divided according to their function but rather according to their uniqueness and individuality. Therefore, there are over 150 unique dance movements across Ethiopia. Oromiya region is the largest and their dance styles are different depending on place. Some of the famous dances are “Shoa Oromo” and “Halar Oromo”. Especially, Shoa Oromo dance has unique costumes as well as steps. Women wear leather made wild two piece costumes decorated with shells. Men wear fur skin like a lion’s mane on the head and use sticks for dance. What is most surprising is women’s very fast and sharp neck motion
For example, the Tigrayans to the north have a smooth, circular dance routine characterized by shoulder and neck movements. The Amharas at the center of the country have a dance style dominated by upper body and neck movements. The Oromos at the center and south have a jumping style and full bodied dance routine. The Gurages have an acrobatic dance that requires high levels of arm, leg, and body coordination. The Welayita, Kenbata, Sidama, Dawro, and others among the peoples of the South Region have very attractive belly dances that are hugely popular throughout the nation. The beats are quite rhythmic and fast. Eskista is a traditional Ethiopian cultural dance from the Amhara ethnic group performed by men, women, and children. It's known for its unique emphasis on intense shoulder movement which it shares with the shim shim dance of the Tigrinya people in neighboring Eritrea. The dance is characterized by rolling and bouncing the shoulders, jilting the chest, and thrusting the neck in various directions. Motives and characteristics of the dance often vary according to the performers and the context, for example, war songs, hunting songs, shepherd songs, love songs, and work songs. The best dancer is typically appointed as the leader of the group and/or the best singer. The eskista dance brings the dancer into a role as a storyteller, who then expresses with his or her body the cultural traditions and life of the community. The dance, as well as the music and singing, serve as symbolic messages of Ethiopian society as a whole.

Діни және дінсіз музыка

Діни музыка өте маңызды және Эфиопиялық Православие қоғамында маңызды рөл атқарады. "Мезум" термині Эфиопиялық Православиелік Тевахедо музыкасын білдіреді. Ислам музыкасының да кең ауқымы бар. 2000 жылдары CD арқылы таралуының қарқын алуынан бастап Протестанттық музыка да үлкен рөл атқарады, ал соңғы кезде ол цифрлық жүктеулер арқылы дамиды. Кейбір Эфиопиялық діни музыкада 6 ғасырда Император Гебре Мескельдің (Аксуми империясының Калебтің ұлы) тұсында өмір сүрген Яредке қатысты ежелгі христиандық элементтері бар. Яред Эфиопиялық-Эритреялық дәстүрлі музыканың әкесі саналады, сондай-ақ ол ән немесе Зема шығарды және оны діни музыкада қолданды. Зема үш ән режиміне бөлінеді: Геъез, Езель және Арарай. Манзума 1907 жыл шамасында пайда болды. Амхари және Оромо тілдерінде орындалады, әсіресе Эфиопиялық мұсылмандар тұратын Дире Дава, Харар және Джимма қалаларында. Эфиопияның жоталарында дәстүрлі әуесқой музыканы көбінесе азмари деп аталатын көшпелі музыканттар орындайды, олар Эфиопия қоғамында құрметпен қарастырылады.

Халықтық музыка

Эфиопия – музыкалық дәстүрлерге бай ел. Халықтық музыка ойнатылады, жазылады және тыңдалады, бірақ көптеген музыканттар дәстүрлі әндерді де орындайды, ал көрермендердің көпшілігі халықтық және дәстүрлі үлгілердің екеуін де тыңдауды ұнатады. Эфиопиядағы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан халықтық музыкалық дәстүр – Хайле Селассие билігінде Иерусалимнен қырық армян жетім баласы (Арба Лийох) арқылы әкелінген мыс оркестрлер еді. 1924 жылдың 6 қыркүйегінде Аддис-Абебаға келген бұл топ Эфиопияның алғашқы ресми оркестріне айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай әншілерге үлкен оркестрлер сүйемелдеді; ең танымал оркестрлер – Армия оркестрі, Полиция оркестрі және Императорлық қауіпсіздік оркестрі болды. 1950-1970 жылдар аралығында эфиопиялық танымал музыканттардың қатарында Махмуд Ахмед, Алемаеху Эшете, Хирут Бекеле, Али Бира, Аялев Месфин, Кирос Алемаеху, Мулукен Мелесе және Тилахун Гессесе болды, ал халықтық музыканың танымал орындаушылары – Алему Ага, Касса Тессема, Кетема Маконнен, Аскакетч Ворку және Мэри Армеде еді. Дегенмен, осы кезеңнің ең ықпалды музыканты – эфиопиялық джаздың новаторы Мулату Астатке болды. Amha Records, Kaifa Records және Philips Ethiopia осы дәуірдегі танымал эфиопиялық жазбалар компаниялары еді. 1997 жылдан бері Buda Musique компаниясының Éthiopiques сериясы осы синглдер мен альбомдардың көпшілігін компакт-дискіге жинақтады. 1980 жылдары Дерг Эфиопияны басқарды, эмиграцияға шығу мүмкін болмай қалды. Осы кезеңдегі музыканттардың арасында Ethio Stars, Walias Band және Roha Band болды, бірақ әнші Неуэй Дебебе ең танымал болды. Ол музыкада семина верк (балауыз бен алтын – поэтикалық екіұштылық) қолданысын кеңінен таратуға көмектесті (бұрын тек кине, яки поэзияда қолданылған), бұл цензураны ренжітпестен әншілерге үкіметті сынауға мүмкіндік берді.

Қазіргі заманғы көрініс

Халықаралық деңгейде танымал әншілер – Астер Авеке, Алемаеху Эшете, Джиджи, Тедди Афро, Тилахун Гессесе және Махмуд Ахмед. Тилахун Гессесе 20 ғасырда танымал болды және оның ұзақ тенорлық дауысына байланысты «Дауыс» деген лақап атымен белгілі болды. 2001 жылы Тедди Афро «Abugida» альбомын шығарып, өзінің буынының танымал әншісіне айналды, оны «Блатенов» (ағылш. «The boy») деп атады. Кейбір сарапшылар Тедди Афроны Тилахун Гессесемен музыкалық стилі және патриоттық сезімдері тұрғысынан салыстырады. Билл Ласвелл (оның күйеуі) және Герби Хэнкок сияқты көрнекті батыс джаз музыканттарымен бірге өнер көрсету арқылы Джиджи эфиопиялық музыканы кеңінен танымал етті, әсіресе қазір тұратын АҚШ-та. 1999 жылғы «Hagere» және «Abebayehosh» альбомдары арқылы Астер Авеке кең аудиторияны қызықтырған дауысымен танымал. Тағы бір есімді әнші – Неуэй Дебебе, ол 1980-ші жылдар мен 1990-шы жылдардың басында «Yetekemt Abeba», «Metekatun Ateye», «Safsaf» және «Gedam» сияқты әндерімен жастар арасында өте танымал болды. Абатте Барихун 2005 жылғы «Ras Deshen» альбомында төрт негізгі qenet-тің барлығын орындады. Гарвард университетінің профессоры Кей Кауфман Шелемей қазіргі музыкалық аренада шынайы шығармашылық бар екенін айтады. Ол сондай-ақ эфиопиялық музыканың ғана емес, электронды музыкаға өтуін атап өтеді, бұл туралы Фальцето да мойындайды. Imperial Tiger Orchestra (Швейцария) және Le Tigre des platanes (Франция). Соңғы жылдары EDM, рок және хип-хоп сияқты батыс елдерінде танымал жаңа музыка жанрлары енгізілді. Jano Band сияқты музыкалық топтар эфиопиялық музыка элементтерімен үйлесімде прогрессивті рок стилін ойнайды. Хип-хоп музыкасы 2000-ші жылдардың басында эфиопиялық музыкаға әсер ете бастады және эфиопиялық хип-хоптың пайда болуына әкелді, ол ана тілі – амхар тілінде орындалды. Хип-хоптың алғашқы және ең ықпалды рэперлері – Тедди Йо және Лидж Майкл болды, соңғысы коммерциялық жағынан табысқа жетті. Jano Band және Lij Michael-дің жетістіктері оларды 2017 жылғы Coke Studio Africa бағдарламасына қосуға мүмкіндік берді.

The most prominent internationally acclaimed singers are Aster Aweke, Alemayehu Eshete, Gigi, Teddy Afro, Tilahun Gessesse and Mahmoud Ahmed. Tilahun Gessesse was popular through 20th century and nicknamed "The Voice" due to his prolong tenor vocal. In 2001, Teddy Afro debut his album Abugida and quickly become famous singer in his generation, nicknamed "Blatenaw" (English: The boy). Some commentators also compare Teddy Afro with Tilahun Gessesse by musical style and patriotic sentiments. Through her performing with prominent Western jazz musicians such as Bill Laswell (who is also her husband) and Herbie Hancock, Gigi has brought Ethiopian music to popular attention, especially in the United States, where she now lives. Through her 1999 album Hagere and "Abebayehosh", Aster Aweke is renowned for her voice that attracted broader audience. Another noteworthy singer is Neway Debebe, who was very popular among the youth of the 1980s and early 1990s with such songs as "Yetekemt Abeba," "Metekatun Ateye," "Safsaf," and "Gedam" – among others. Abatte Barihun has exemplified all four main qenets on his 2005 album Ras Deshen. Harvard University professor Kay Kaufman Shelemay, on the other hand, maintains that there is genuine creativity in the contemporary music scene. She further points out that Ethiopian music is not alone in shifting to electronically produced music, a point that Falceto acknowledges. Imperial Tiger Orchestra (Switzerland), and Le Tigre des platanes (France). New genres of music, popular in western countries, such as EDM, rock and hip hop have been introduced in recent years. Musical acts like Jano Band play a new style of music progressive rock, with a mix of Ethiopian music. Hip hop music started influencing Ethiopian music in the early to mid 2000s and culminated with the creation of Ethiopian hip hop, rhymed in the native Amharic language. The earliest and most influential rappers of the hip hop were Teddy Yo and Lij Michael, with the latter being more commercially successful. The success of both Jano Band and Lij Michael led to their inclusion in the 2017 edition of Coke Studio Africa

Жазу белгілері

2016 жылдан бері ең көп қолданылатын жазбалар компаниясы – Hope Music Entertainment, ал Minew Shewa Entertainment және Admas Music қосымша жазбалар компаниялары ретінде пайдаланылады. Hope Music Entertainment, Minew Shewa Entertainment және Dire Tube соңғы жылдары елдегі онлайн ағынмен қамтамасыз ету платформаларына айналды. Dire Tube көбінесе ескі жазбаларды және музыкалық бейнелерді жаңартып алады. 2000-ші жылдардағы ең белгілі жазбалар компаниясы – әлі де жұмыс істеп тұрған Nahom Records.