Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мұрын қуысынан жұтқыншаққа дейінгі екі тесіктің әрқайсысы – чоаналар (хоана), артқы мұрын тесіктері немесе ішкі мұрын тесіктері. Бұл тесіктер адамдар мен басқа сүтқоректілерде (сондай-ақ крокодилдер мен көптеген скинктерде) мұрын қуысы мен жұтқыншақтың арасындағы мұрын жолының артқы бөлігінде орналасқан. Олар судан құрлыққа көшуге мүмкіндік берген тетраподоморфтардың маңызды синапоморфияларының бірі саналады. Екіншілік таңдайға ие жануарларда ауыз жабық тұрғанда тыныс алуға мүмкіндік береді. Екіншілік таңдайы жоқ тетраподтарда олардың функциясы негізінен иіс сезумен байланысты. Чоаналар қырылған сүйекпен екіге бөлінеді.
Each of two openings from the nasal cavity to the throat
The choanae (: choana), posterior nasal apertures or internal nostrils are two openings found at the back of the nasal passage between the nasal cavity and the pharynx, in humans and other mammals (as well as crocodilians and most skinks). They are considered one of the most important synapomorphies of tetrapodomorphs, that allowed the passage from water to land. In animals with secondary palates, they allow breathing when the mouth is closed. In tetrapods without secondary palates their function relates primarily to olfaction (sense of smell). The choanae are separated in two by the vomer.
Этимология
Бұл термин грек тіліндегі χοάνη, "choanē" сөзінен латыншаға аударылған, "құбыр" деген мағына береді.
The term is a latinization from the Greek χοάνη, "choanē" meaning funnel.
Түрлі жануарлардағы хоана
Ертедегі сүйекті балықтардың (~420 млн жыл бұрын) екі жұп мұрын тесігі болды, біреуі кіретін су үшін (алдыңғы немесе кіріс мұрын тесігі деп аталады), екіншісі шығатын су үшін (арғы немесе шығыс мұрын тесігі), олардың арасында иіс сезу мүшесі (иіс сезу үшін) орналасқан. Алғашқы тетраподоморфтарда (~415 млн жыл бұрын) шығыс мұрын тесігі ауыздың шетіне жылжып, максиллярлық және премаксиллярлық сүйектердің арасында, тікелей бүйірлік ростральдың астында орналасқан (алғашқы тетраподтарда жоғалған сүйек). Базальды (примитивті) тетраподоморфтардан (немесе "хоанаттардан") басқа барлық жануарларда шығыс мұрын тесігі ауыздың шетінен ауыздың ішкі бөлігіне жылжыған. Екінші деңгейлі таңдайы жоқ тетраподтарда (базальды тетраподтар және қосмекенділер) хоаналар ауыздың жоғарғы жағының алдыңғы бөлігінде, жоғарғы жақ сүйегінің ішінде орналасқан. Бұл ішкі мұрын жолдары омыртқалы жануарлар суда тіршілік еткен кезде пайда болған. Толық екінші деңгейлі таңдайы бар жануарларда (сүтқоректілер, крокодилдер, көптеген скинктер) бірінші және екінші деңгейлі таңдайлар арасындағы кеңістікте мұрын жолдары орналасқан, ал хоаналар екінші деңгейлі таңдайдың артқы шетінен жоғары орналасқан. Ішінара екінші деңгейлі таңдайы бар жануарларда (көптеген құстар мен бауырымен жорғалаушылар) орталық хоанальды жарық ауыз қуысы мен жұтқыншақты (ауызын) мұрын қуысымен байланыстыра отырып, ауыз қуысының артқы жартысының екі жартысын бөліп тұрады.
Early bony fishes (~420 mya) had two pair of nostrils, one pair for incoming water (known as the anterior or incurrent nostrils), and a second pair for outgoing water (the posterior or excurrent nostrils), with the olfactory apparatus (for sense of smell) in between. In the first tetrapodomorphs (~415 mya) the excurrent nostrils migrated to the edge of the mouth, occupying a position between the maxillary and premaxillary bones, directly below the lateral rostral (a bone that vanished in early tetrapods). In all but the most basal (primitive) tetrapodomorphs (or "choanates"), the excurrent nostrils have migrated from the edge of the mouth to the interior of the mouth. In tetrapods that lack a secondary palate (basal tetrapods and amphibians), the choanae are located forward in the roof of the mouth, just inside the upper jaw. These internal nasal passages evolved while the vertebrates still lived in water. In animals with complete secondary palates (mammals, crocodilians, most skinks) the space between the primary and secondary palates contain the nasal passages, with the choanae located above the posterior end of the secondary palate. In animals with partial secondary palates (most birds and reptiles), the median choanal slit separates the two halves of the posterior half of the palate, connecting the nasal cavity with the buccal cavity (mouth) and the pharynx (throat).
Балық
Балықтардың көпшілігінде шоана жоқ, оның орнына екі жұп сыртқы мұрын тесігі бар: әрқайсысында екі түтік бар, олардың алдыңғы тесіктері жоғарғы жаққа жақын, ал артқы тесіктері көздерге жақын орналасқан. 395 миллион жыл бұрынғы Кеничтис Кампбелли деп аталатын қанатты балықтың қазбасы, басқа балықтардағы шоана мен сыртқы мұрын тесіктерінің арасындағы жағдайды көрсетеді. Сыртқы мұрын тесіктерінің артқы тесігі ауызға қарай жылжу үдербіне ұшыраған. Өкпелі балықтардағы ішкі мұрын тесіктері параллель эволюцияның мысалы ретінде қарастырылады. Диаболлипс өкпелі балықтың қазбасы артқы және ішкі мұрын тесіктері арасындағы аралық сатыны көрсетеді және өкпелі балықтардағы ішкі мұрын тесігінің тәуелсіз пайда болуын растайды. Аңқабалықтарда ауыз қуысының ішінде ашылатын бір ғана ішкі мұрын тесігі бар, ал химералардың сыртқы мұрын тесіктерінен ауыздарына және желбезектері арқылы суды бағыттайтын ашық каналдары бар.
Most fish do not have choanae, instead they have two pairs of external nostrils: each with two tubes whose frontal openings lie close to the upper jaw, and the posterior openings further behind near the eyes. A 395 million year old fossil lobe finned fish called Kenichthys campbelli has something between a choana and the external nostrils seen on other fish. The posterior opening of the external nostrils has migrated into the mouth. In lungfish, the inner nostrils are regarded as an example of parallel evolution. The fossil lungfish Diabolepis shows an intermediate stage between posterior and interior nostril and supports the independent origin of internal nostrils in the lungfish. Hagfishes have a single internal nostril that opens inside the mouth cavity, while chimaeras have open canals that leads water from their external nostrils into their mouths and through their gills.